Herêma Kurdistanê

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Herêma Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1116</id>
    <revision>
      <id>1999093</id>
      <parentid>1998821</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66979" sha1="htk70ap0yvnxsbczfw48okmyzqirnwb" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>htk70ap0yvnxsbczfw48okmyzqirnwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999115</id>
      <parentid>1999093</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66977" sha1="4lwn19nnn9p4d00vbjx6n580f8vkfhf" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>4lwn19nnn9p4d00vbjx6n580f8vkfhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999116</id>
      <parentid>1999115</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67257" sha1="d9nwnvx0r526likd0qcmsoz2h50rb8z" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovatiyê ya li Herêma Kurdistanê vedigere 70 hezar salên berê niha. 


Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>d9nwnvx0r526likd0qcmsoz2h50rb8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999119</id>
      <parentid>1999116</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67443" sha1="1qlkdgk8ujsi0vgxuk2mn6zdi83pu3r" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovatiyê ya li Herêma Kurdistanê vedigere 70 hezar salên berê niha. Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 70.000 sal berê niha ye.


Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>1qlkdgk8ujsi0vgxuk2mn6zdi83pu3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999128</id>
      <parentid>1999119</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68775" sha1="3ysmubblpz0s245yy49oaprouinzkmw" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovatiyê ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;


Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>3ysmubblpz0s245yy49oaprouinzkmw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999135</id>
      <parentid>1999128</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68857" sha1="4hrncizk2l1v8lxnl29mtfueqm74f7c" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovatiyê ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;


Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>4hrncizk2l1v8lxnl29mtfueqm74f7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999138</id>
      <parentid>1999135</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68855" sha1="olk4eldc1awtzfkymqleq3hd9qgv9s6" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;


Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>olk4eldc1awtzfkymqleq3hd9qgv9s6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999139</id>
      <parentid>1999138</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68853" sha1="21fv9p74zmrk4wnrs3wk6o1uyndfd1v" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>21fv9p74zmrk4wnrs3wk6o1uyndfd1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999163</id>
      <parentid>1999139</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69283" sha1="izums4nwvv2zb85vtgdvmg7d7awk3rt" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li  Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêk û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gutî û lûlûbiyan,  subarîyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne.

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>izums4nwvv2zb85vtgdvmg7d7awk3rt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999164</id>
      <parentid>1999163</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69483" sha1="401cv64p4s7nzvk86szosy417x3isdx" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li  Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêk û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gutî û lûlûbiyan,  subarîyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve gelê xwemaliyên herêmê bûn hatiye rizgarkirin.

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>401cv64p4s7nzvk86szosy417x3isdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999165</id>
      <parentid>1999164</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69487" sha1="ec7iy9dahcl4kfhcp0335prw5rtza1p" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li  Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêk û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gutî û lûlûbiyan,  subarîyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>ec7iy9dahcl4kfhcp0335prw5rtza1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999166</id>
      <parentid>1999165</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69486" sha1="b0mpfigfvcsqmn1xgzc8xs645qdh7ky" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêk û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>b0mpfigfvcsqmn1xgzc8xs645qdh7ky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999167</id>
      <parentid>1999166</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70045" sha1="qh1p6l42fksl4251kco3wi21pvm4etf" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêk û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>qh1p6l42fksl4251kco3wi21pvm4etf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999168</id>
      <parentid>1999167</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T21:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70049" sha1="8scnqfe14tcsbe3i2az1j15ssknroj1" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêk û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>8scnqfe14tcsbe3i2az1j15ssknroj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999169</id>
      <parentid>1999168</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T21:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70051" sha1="72c2celbyr7bsm81vswaox3w7h84gx0" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>72c2celbyr7bsm81vswaox3w7h84gx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999203</id>
      <parentid>1999169</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70379" sha1="hecndfh6f5a6ysgldojdlw030jz8v6o" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>hecndfh6f5a6ysgldojdlw030jz8v6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999239</id>
      <parentid>1999203</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70927" sha1="kdwxnqx2vjx3pj0lybegp40tcf3ya6e" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya keleha Hewlêrê kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye. Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî di heman demê de xebata dawî ya li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) rewşa awarte ya bajêr di dîroka Kurdistanê de destnîşan kiriye. 


Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>kdwxnqx2vjx3pj0lybegp40tcf3ya6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999240</id>
      <parentid>1999239</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70949" sha1="iiwku2n6h2fcrorxvwcn5a17l1zvosm" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya keleha Hewlêrê kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye. Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî. Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) di bajarê Hewlêrê dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye. 

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>iiwku2n6h2fcrorxvwcn5a17l1zvosm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999241</id>
      <parentid>1999240</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71583" sha1="8xcendvozd8v6e2fmg4nsg5gfb5xn5w" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>8xcendvozd8v6e2fmg4nsg5gfb5xn5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999242</id>
      <parentid>1999241</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>1999242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71763" sha1="76kgmm7mg881b993nyg3qh49t9h09gx" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>76kgmm7mg881b993nyg3qh49t9h09gx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999243</id>
      <parentid>1999242</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71766" sha1="l2u7ilnghkh1ku42a7i8otpide7zi8p" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>l2u7ilnghkh1ku42a7i8otpide7zi8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999266</id>
      <parentid>1999243</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72471" sha1="1kb2b41kf18sv68wgqo88q1bhtyyfss" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok  bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an li 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin. Li Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li nêzî binê kelehê hatine dîtin (Novacek et al. 2013, 2). Hebûna cihên li deştên derdorê bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 BZ) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiriye. Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 BZ) li Hewlêrê niştecihbûnek hatiye avakirin.


Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>1kb2b41kf18sv68wgqo88q1bhtyyfss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999269</id>
      <parentid>1999266</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>1999269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72498" sha1="lfc43rf3y0reqd9fyjx9vom0qu2sucu" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an li 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin. Li Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li nêzî binê kelehê hatine dîtin (Novacek et al. 2013, 2). Hebûna cihên li deştên derdorê bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 BZ) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiriye. Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 BZ) li Hewlêrê niştecihbûnek hatiye avakirin.

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>lfc43rf3y0reqd9fyjx9vom0qu2sucu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999275</id>
      <parentid>1999269</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>1999275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72481" sha1="15gqncs5hcwifd53matj2v47z5te8d2" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an li 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin. Li Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li nêzî binê kelehê hatine dîtin. Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe. Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>15gqncs5hcwifd53matj2v47z5te8d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999276</id>
      <parentid>1999275</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72589" sha1="duhjziglur8zsajfm0g1l8sddwdcl5i" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an li 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li nêzî binê kelehê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>duhjziglur8zsajfm0g1l8sddwdcl5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999281</id>
      <parentid>1999276</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72586" sha1="cocnpz6wpy5ur36hz0kos23xf6kayz6" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li nêzî binê kelehê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>cocnpz6wpy5ur36hz0kos23xf6kayz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999282</id>
      <parentid>1999281</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72605" sha1="hgjgdj5hcy96rbri3d32rii9lxox2bm" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî (MacGinnis 2014) bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>hgjgdj5hcy96rbri3d32rii9lxox2bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999283</id>
      <parentid>1999282</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72617" sha1="fqa3no3o1hcka9kauer7ijuvek430cd" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>fqa3no3o1hcka9kauer7ijuvek430cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999284</id>
      <parentid>1999283</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72627" sha1="hpl27xwl5h5zh33fs5eenbwu235ilcd" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>hpl27xwl5h5zh33fs5eenbwu235ilcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999286</id>
      <parentid>1999284</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72640" sha1="rkswgedrkurne2g4p2am3hazf8x2i0i" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ên dîrokî destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>rkswgedrkurne2g4p2am3hazf8x2i0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999289</id>
      <parentid>1999286</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72654" sha1="r6z9lypk7vwjd3ps0ytkazi42k1zv10" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî ya Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>r6z9lypk7vwjd3ps0ytkazi42k1zv10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999290</id>
      <parentid>1999289</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72659" sha1="p1m19jknu957pc7fo55ng5jd1cb393w" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>p1m19jknu957pc7fo55ng5jd1cb393w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999291</id>
      <parentid>1999290</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72662" sha1="sq4thykl5r2aoc16oftqhg3nzten426" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex}}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10}}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şanederê de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hassunayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region of Iraq and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John}}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ki 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê qonaxê hatiye texmîn kirin ku dîroka mirovahî yê li Herêma Kurdistanê vedigere 75.000 sal berê niha. Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêr malavaniya çanda Xelefê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Lêbelê, perçeyên potê yên ji girê kelehê nîşan didin ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.

Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.

Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.
== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>sq4thykl5r2aoc16oftqhg3nzten426</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iraq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1937</id>
    <revision>
      <id>1999365</id>
      <parentid>1987123</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8846" sha1="c5usd1vdbl6128ye1r2bq7v70a0ms88" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ye.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Emîr Faysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Parêzgeha Bexda|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Parêzgeha Nînewa|Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>c5usd1vdbl6128ye1r2bq7v70a0ms88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999366</id>
      <parentid>1999365</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8845" sha1="4ie180jtokgdvqw6btw797wm3apx2vr" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ye.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Parêzgeha Bexda|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Parêzgeha Nînewa|Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>4ie180jtokgdvqw6btw797wm3apx2vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999367</id>
      <parentid>1999366</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8847" sha1="lmva55r7mg0go04f1cddjlvm4bmkxgz" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ye.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Neynewa (parêzgeh)|Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>lmva55r7mg0go04f1cddjlvm4bmkxgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999368</id>
      <parentid>1999367</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8827" sha1="3umwcpex5es2gx9epbgid8fprvbtv2z" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ye.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>3umwcpex5es2gx9epbgid8fprvbtv2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999369</id>
      <parentid>1999368</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8827" sha1="1yoz5l1wf34fcwj7dg9rqx56t2dvxi0" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>1yoz5l1wf34fcwj7dg9rqx56t2dvxi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999370</id>
      <parentid>1999369</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8847" sha1="mj50loaurxnab9q38uwxklxhw3i27qb" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>mj50loaurxnab9q38uwxklxhw3i27qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999374</id>
      <parentid>1999370</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T09:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8913" sha1="5snc7gzln9yrom70b4ljyns99bfc6qg" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya soranî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>5snc7gzln9yrom70b4ljyns99bfc6qg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Beralîkirin</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4798</id>
    <revision>
      <id>1999172</id>
      <parentid>1998719</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T22:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mînakên beralîkirinê */</comment>
      <origin>1999172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="693" sha1="dmiz653dl9rrmzcc2tjo6rrx1ovp97y" xml:space="preserve">{{Kurtenav|WP:BA}}
Di Wîkîpediyayê de, &quot;Beralîkirin&quot; (bi inglîzî: ''Redirect'') derfetê dide ku navek ji bo navekî din bibe girêdanek. Bi vê re beralîkirina ji rûpeleke din re tê çêkirin.

== Beralîkirin ==

Te gotareke rêkûpêk a bi sernavê &quot;Futbol Club Barcelona&quot; çêkiriye û niha tê bîra te ku navê kurt ê Futbol Club Barcelona &quot;Barça&quot; yan &quot;FCB&quot; jî ye. Gotareke vala bi sernavê [[Barça]] çêke û tê de #BERALÎKIRIN [[]] kopî bike, piştre navê Futbol Club Barcelona dagire di nav &lt;nowiki&gt;[[ ... ]]&lt;/nowiki&gt; de û piştre di &quot;Guhartinan biweşîne&quot; de bitikîne. Te niha &quot;Barça&quot; beralî kiriye rûpela &quot;Futbol Club Barcelona&quot;!

[[Kategorî:!Wîkîpediya]]</text>
      <sha1>dmiz653dl9rrmzcc2tjo6rrx1ovp97y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999173</id>
      <parentid>1999172</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T22:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="bcx3t4lwizh2gtwqndd39s8l6lath0f" xml:space="preserve">{{Kurtenav|WP:BA}}
Di Wîkîpediyayê de, &quot;Beralîkirin&quot; (bi inglîzî: ''Redirect'') derfetê dide ku navek ji bo navekî din bibe girêdanek. Bi vê re beralîkirina ji rûpeleke din re tê çêkirin.

== Beralîkirin ==

Te gotareke rêkûpêk a bi sernavê &quot;Futbol Club Barcelona&quot; çêkiriye û niha tê bîra te ku navê kurt ê Futbol Club Barcelona &quot;Barça&quot; yan &quot;FCB&quot; jî ye. Gotareke vala bi sernavê [[Barça]] çêke û tê de #BERALÎKIRIN [[]] kopî bike, piştre navê Futbol Club Barcelona dagire di nav &lt;nowiki&gt;[[ ... ]]&lt;/nowiki&gt; de û dûre di &quot;Guhartinan biweşîne&quot; de bitikîne. Te niha &quot;Barça&quot; beralî kiriye rûpela &quot;Futbol Club Barcelona&quot;!

[[Kategorî:!Wîkîpediya]]</text>
      <sha1>bcx3t4lwizh2gtwqndd39s8l6lath0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999176</id>
      <parentid>1999173</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T22:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="710" sha1="bw45shriv1v99v4gz7ix4rm6w5w6y96" xml:space="preserve">{{Kurtenav|WP:BA}}
Di Wîkîpediyayê de, &quot;Beralîkirin&quot; (bi inglîzî: ''Redirect'') derfetê dide ku navek ji bo navekî din bibe girêdanek. Bi vê re beralîkirina ji rûpeleke din re tê çêkirin.

== Beralîkirin ==

Te gotareke rêkûpêk a bi sernavê &quot;Futbol Club Barcelona&quot; çêkiriye û niha tê bîra te ku navê kurt ê Futbol Club Barcelona &quot;Barça&quot; yan &quot;FCB&quot; jî ye. Gotareke vala bi sernavê [[Barça]] çêke û tê de #BERALÎKIRIN [[]] kopî bike, piştre navê Futbol Club Barcelona dagire di nav [[goşekevanek]]an &lt;nowiki&gt;[[ ... ]]&lt;/nowiki&gt; de û dûre di &quot;Guhartinan biweşîne&quot; de bitikîne. Te niha &quot;Barça&quot; beralî kiriye rûpela &quot;Futbol Club Barcelona&quot;!

[[Kategorî:!Wîkîpediya]]</text>
      <sha1>bw45shriv1v99v4gz7ix4rm6w5w6y96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bexda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6144</id>
    <revision>
      <id>1999319</id>
      <parentid>1943591</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23635" sha1="mzgpojqiv95k4mbkp3gzlm3aihnwdve" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = {{Hlist|Bajar|Paytext}}
| demonîm            = bexdayî
}}
'''Bexda''' ({{bi-ar|بغداد|Baghdād}}) [[paytext]] û bajarê herî mezin ê [[Iraq]]ê ye ku bi nifûsa 8,1 milyon (2018) kesan piştî bajarê [[Qahîre]]yê duyemîn bajarê herî mezin ê cîhana erebî ye. Bajêr li ser peravên [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] li nêzîkî bermahiyên bajarê kevnar a [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] hatiye avakirin. Di sala 762an de, Bexda wek paytexta [[Xanedana Ebasiyan|Xîlafeta Ebasiyan]] hatiye diyarkirin û dibe projeya ya herî girîng a geşepêdana [[Xanedana Ebasiyan]]. Di nav demeke kurt de, bajar dibe navendeke girîng a çandî, bazirganî û rewşenbîrî yê. Ji xeynî avakirin avahiyên çend saziyên akademîk ên sereke ku di nav de Mala Hikmet heye, bajar dibe jîngehek piretnîkî, pirdînî û cihekî bi navûdenga cîhanî wekî &quot;Navenda Fêrbûnê&quot;.

Bexda ji bo piraniya serdema ebasiyan di Serdema Zêrîn a Îslamî de bajarê herî mezin ê cîhanê bû ku nifûsa bajêr ji mîlyonek zêdetir bû. Bajar di sala 1258an de bi giranî di destê [[Împeratoriya Mongolan]] de hate hilweşandin. Di encamê de paşveçûyinekê ku di nav gelek sedsalan de bimîne ji ber ku pêvçûnên pir caran û gelek împeratorî li pey hev bajarê dagir dikin didome. Di sala 1932an de bi naskirina Iraq wekî dewleteke serbixwe (berê desthilatdariya brîtanî ya Mezopotamya) re, Bexda hêdî hêdî hinek girîngiya xwe ya berê wekî navendek girîng a çanda ereban bi dest xist ku nifûsa bajêr bi cûrbecûr heşt milyon kesê zêdetir tê texmînkirin.

Di dema şerê rejîma [[Sedam Huseyn]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] zirareke mezin gihişt binesaziya bajêr. Şerê Iraqê ku di navbera rejîma Sedam Huseyn û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Iraqê di sala 2003an de dest pê kir û heta sala 2011an dewam kir. Piştî serhildaneke nû, şerê nû ku heta sala 2017an berdewam kir û di encamê de ziyaneke mezin di warê çandî de gihîştiye mîrate û berhemên dîrokî.

== Etîmolojî ==
Navê Bexdayê navekî berî îslamê ye û di roja îro de koka navê hêj jî bi nîqaş e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Duri |pêşnav=A. A. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Bag̲h̲dād |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0084 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0084 }}&lt;/ref&gt; Cihê ku bajarê Bexdayê lê pêşketiye bi hezar salan e ku nişteciha mirovan e. Di sedsala heştan de çend gund li wir pêş ketine ku di nav wan de gundekî [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] bi navê Bexdad heye ku ev nav ji bo metropola ebasiyan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Baghdad |sernav=Baghdad {{!}} History, Population, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-05-05 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}&lt;/ref&gt;

Nivîskarên ereb ku nav bi koka xwe navekî beriya îslamê ye, bi giştî di farisiya navîn li koka navê Bexdayê geriyane. Nivîskaran wateyên cihêreng pêşniyar kirine ku wateya ya herî gelemperî wateya &quot;warê ku ji hêla Xwedê ve hatiye dayîn&quot; e. Zanyarên nûjen bi gelemperî piştgiriya vê etîmolojiyê dikin ku peyva Baghdad wekî pêkhateya farisî ya bagh &quot;xweda&quot; û dād &quot;dayî&quot; tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Bajêr li ser deşteke berfireh ê ku ji aliyê Çemê Dîcleyê ve ji hev hatiye veqetandin ava bûye. Dîcle Bexdayê di nîvî de xistiye du beş. Ji beşa rojhilatê jê re &quot;Risafa&quot; û beşa rojavayî re jî wekê &quot;Kerx&quot; hatiye binavkirin. Erda ku bajar li ser hatiye avakirin hema bêje bi tevahî rast û nizm e. Ji ber lehiyên mezin ên demkî yên ku li Çemê Dîcleyê qewimiye erdê bajêr bi eslê xwe [[aluvyon]] e.

== Dîrok ==
=== Serdemên xanedaniyan ===
Vekolînên arkeolojîk nîşan didin ku Bexda di demên kevnar de jîngeheke mirovî ya girîng bûye. Berî ku bajêr dibe paytexta [[Xanedana Ebasiyan]] dîroka bajêr heya serdema asuriyan diçe. Avahiyên kevnareyên bajêr girîngiya bajêr ya erdnîgarî û stratejîk daye nîşan ku di nav de bajarên mezin ên şaristaniya mirovan hene ku ji [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro heta başûrê [[Iraq]]ê dirêj dibin.

Piştî hilweşîna [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]], xanedana yekem a misilmanan, mîrên ebasî yên serketî bajarê xwe dixwestin ku li bajêr desthilatdariyê bikin. Wan cihekî li bakurê paytexta sasanî [[Kîsîfon]]ê hilbijart û di 30yê tîrmeha sala 762an de xelîfe [[Mensûr]] dest bi avakirina bajêr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-02-27 |sernav=Times Books |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Times_Books&amp;oldid=1141921805 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bajêr di bin rêberiya [[barmakî|barmakiyan]] de hate avakirin. Mensûr bawer dikir ku Bexda bajarekî bêkêmasî ye ku bibe paytexta Împeratoriya Îslamî ya di bin destê [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] de. Dîroknasê misilman [[Tabarî]] pêşbîniyek kevnare ya rahîbên xiristiyan ragihand ku axayekî bi navê [[Mîklas]] dê rojekê bajarekî balkêş li derdora Bexdayê ava bike. Dema Mensûr ev çîrok bihîst, gelekî kêfxweş dibe, ji ber ku efsane dibêjin, di zarokatiya wî de jê wî kesê re dibêjin Mîklas.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bobrick |pêşnav=Alexey |tarîx=2012-09-20 |sernav=Mass transfer in compact binaries |url=http://dx.doi.org/10.22323/1.152.0111 |kovar=Proceedings of Gamma-Ray Bursts 2012 Conference — PoS(GRB 2012) |cih=Trieste, Italy |weşanger=Sissa Medialab |doi=10.22323/1.152.0111 }}&lt;/ref&gt; Mensûr ji vî cihî pir hez dikir û got: &quot;Bi rastî ev bajarê ku ez ê bibînim, ez ê li ku bijîm jî dûndana min dê li vê bajarê serdest bin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/baghdadmetropoli00wiet |sernav=Baghdad; metropolis of the Abbasid caliphate |paşnav=Wiet |pêşnav=Gaston |tarîx=1971 |weşanger=Norman, University of Oklahoma Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8061-0922-0 }}&lt;/ref&gt;

Ji bo mezinbûna bajêr ji cihê wî yê hêja, bi kêmanî li ser du faktoran bû ku kontrola bajêr li ser rêyên stratejîk û bazirganiyê yên li ser Dîcleyê ye û li erdnîgariyeke xwedî avhewaya hişk de, li bajêr pir av heye. Av hem li bakur û hem jî li başûrê bajêr heye, ku rê dide hemî malbatan ku xwedan peydakên pir bin (çandinî) ku di wî demê de ev yek ne asayî bû. Bajarê Bexdayê bilez mezin dibe ku diviyabû li ser sê navçeyên dadwerî were dabeş kirin. Piştre bajêr bi van sê navçeyên Medinat el-Mensûr (Bajarê Dor), el-Şerqiye (Kerx) û Askar el-Mehdî (li deverê rojava) hatiye dabeşkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://books.openedition.org/ifpo/673 |sernav=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945) |paşnav=Tillier |pêşnav=Mathieu |tarîx=2009-12-05 |weşanger=Presses de l’Ifpo |isbn=978-2-35159-278-6 |series=Études arabes, médiévales et modernes |cih=Beyrouth |ziman=fr |doi=10.4000/books.ifpo.673 }}&lt;/ref&gt;

Mezin bûna Bexdayê bajarê Ktesiphon ku paytexta sasaniyan bû bi qasî 30 km li başûrêrojhilat Bexdayê bû bê qîmet kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1971 |sernav=Gaston Wiet |url=http://dx.doi.org/10.1163/156852071x00122 |kovar=Journal of the Economic and Social History of the Orient |cild=14 |hejmar=1 |rr=223–226 |doi=10.1163/156852071x00122 |issn=0022-4995 }}&lt;/ref&gt; Îro her tiştê ku ji Ktesiphon maye wekê bajarokê pîroz ê Salman Pak ê li başûrê Bexdaya Mezin ku tê bawer kirin ku Selmanê Farisî li vir hatiye veşartin. Ktesiphon bi xwe cihê Selûkya, paytexta yekem a Împeratoriya Selûkya bû ku berê cihê bajarê Babîlê girtibû.

=== Navenda fêrbûnê (sedsalên 8 û 9an) ===
[[Wêne:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg|thumb|çep|Hewşa Medreseya Mustensiriya ku di sala 1227an de hatiye avakirin, yek ji kevintirîn şûnwarên cîhanê bû. Avahiya medreseyê ji êrîşa Mongol a sala 1258an xilas bûye. Zanîngeha Al-Mustansiriya nûjen di sala 1963an de li vê avahiyê hatiye damezrandin.]]
Di nav nifşek ji damezrandina xwe de, Bexda dibe navendek fêrbûn û bazirganiyê. Bajar dibe navendeke rewşenbîrî ya bêhempa ya zanist, bijîşkî, felsefe û perwerdehiyê, nemaze bi tevgera wergerandina [[Xanedana Ebasiyan|Ebbasiyan]] re ku di bin xelîfeyê duyemîn [[El-Mensûr]] de dest pê kir û di bin xelîfeyê heftemîn [[Elemûn|El-Memûn]] de pêş ket. Beytul-Hikmah yan jî &quot;Mala Hikmetê&quot; di nav akademiyên herî naskirî de bû û di nîveka sedsala 9an de xwediyê mezintirîn bijareya pirtûkê li cîhanê bû.&lt;ref name=&quot;AlKhalili2010&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world |sernav=When Baghdad was centre of the scientific world |paşnav=Al-Khalili |pêşnav=Jim |tarîx=2010-09-25 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}&lt;/ref&gt; Zanyarên navdar ên ku di vê demê de li Bexdayê ne, wergêr Huneyn ibn Îshaq, matematîkzan [[Xwarezmî|El-Xwarizmi]] û fîlozof [[El-Kindî]] ne.&lt;ref name=&quot;AlKhalili2010&quot;/&gt; Tevî ku erebî wekî zimanê navneteweyî yê zanistê dihat bikaranîn, lêbelê ne tenê Ereb; Faris, [[Suryanî]], [[Nestorî]], [[Cihûtî|Cihû]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanên Ereb]] û mirovên ji komên etnîkî û dînî yên din ên xwemalî beşdarê herêmê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1933-07-01 |sernav=Sir Henry Lyons, F.R.S |url=https://www.nature.com/articles/132055c0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=132 |hejmar=3323 |rr=55–55 |doi=10.1038/132055c0 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.google.com/search?q=syriacs+during+the+islamic+golden+age |sernav=syriacs during the islamic golden age - گه‌ڕانی Google |malper=www.google.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanitieswest.org/baghdad-in-its-golden-age-762-1300/ |sernav=Baghdad in Its Golden Age (762-1300) |paşnav=West |pêşnav=Humanities |tarîx=2014-04-26 |malper=Humanities West |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}&lt;/ref&gt; Ev di nav hêmanên bingehîn de têne hesibandin ku beşdarî geşbûna zanistiyê li cîhana îslama serdema navîn bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://direct.mit.edu/books/book/2074/Islamic-Science-and-the-Making-of-the-European |sernav=Islamic Science and the Making of the European Renaissance |paşnav=Saliba |pêşnav=George |tarîx=2007-03-02 |ziman=en |doi=10.7551/mitpress/3981.001.0001 }}&lt;/ref&gt; Bexda di heman demê de navendek girîng a fêrbûna dînê ya îslamî bû, digel ku [[Cahiz|El-Cahiz]] beşdarî damezrandina teolojiya [[Mu'tezîlî]] bû û her weha [[El-Teberî]] bi zanyariya li ser ravekirina [[Quran]]ê bi dawî bû. Bexda, îhtîmal e ku ji demeke kin piştî damezrandina xwe heya salên 930an, dema ku ew bi Kordoba ve girêdaîbû, bajarê herî mezin ê cîhanê bû. Gelek texmîn destnîşan dikin ku bajar di lûtkeya xwe de zêdetirî mîlyon şênî wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The caliph's splendor: Islam and the West in the golden age of Baghdad |tarîx=2012 |weşanger=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-4165-6762-2 |paşnavê-edîtor=Bobrick |pêşnavê-edîtor=Benson |cih=New York [ u.a ] }}&lt;/ref&gt;

Di vê serdemê de ji taybetmendiyên balkêş ên Bexdayê pirtûkxaneyên bajarên yên awarte bûn. Gelek ji xelîfeyên ebasî ji kesên ku i fêrbûnê hez dikirin pêk dihat û xelîfe ji xebatên berhevkirina edebiyata kevnar û nûjen kêfxweş bûn. Her çend hinek mîrên xanedana [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a berê dest bi berhevkirin û wergerandina edebiyata zanistî ya grekî kiribûn jî, [[Xanedana Ebasiyan|Ebbasî]] yên pêşîn bûn ku fêrbûna yewnanî di asteke mezin de pêşve xistin. Gelek ji van pirtûkxaneyan koleksiyonên taybet bûn ku tenê ji bo bikaranîna xwedan û hevalên wan ên nêzîk dihatin armanc kirin. Lê pirtûkxaneyên xelîfe û karbidestên din di demek kurt de karakterek giştî an nîv-giştî wergirtin. Di vê heyamê de çar pirtûkxaneyên mezin li Bexdayê hatin avakirin. Ya herî pêşîn pirtûkxaneya xelîfeyê navdar [[Elemûn|El-Memûn]] bû ku ji sala 813 heta sala 833an xelîfe bû. Pirtûkxaneya duyem jî di sala 991 yan jî 993an de ji aliyê Sabur ibn Erdeşîr ve ji bo edebiyatzan û zanayên ku li akademiya wî perwerde werdigirtin hatiye avakirin. Ev pirtûkxaneya duyem tenê heftê sal piştî avabûna pirtûkxaneyê ji aliyê [[Selcûqî|Selçûqiyan]] ve hatiye talankirin û hatiye şewitandin. Ev mînakeke baş bû ku ji cureyê pirtûkxaneyên ku li gorî hewcedarî û berjewendiyên civakeke edebî hatiye avakirin. Herduyên dawîn mînakên pirtûkxaneyên medrese yan jî kolejên îlahî bûn. Perwerdegeha Nezamiye ji aliyê Nîzam [[El-Mulkê Farisî]] ve hatiye damezrandin ku wezîrê siltanên Selçûkî yên pêşîn bû. Nezamiye piştî hatina Mongolan heta sala 1258an xebata xwe berdewam kir. Medreseya Mustensiriye ku xwediyê pirtûkxaneyeke pir dewlemend bû ku ji aliyê [[El-Mustensir]], xelîfeyê dawî yê Ebasî yê duyemîn ve ku di sala 1242an de dimire, hatiye avakirin. Ev pirtûkxane dibe pirtûkxaneya herî mezin a dawîn ku ji hêla xelîfên Bexdayê ve hatiye avakirin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:فندق بغداد روتانا.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Bexdayê di adara sala 2017an de.]]
Di sala 1821an de, Davut Paşa êrîşî axa Bakurê Îranê kir lê bi ser neket.Ji ber vê yekê Feth Elî Şah pir hêrs bû û di sala 1821an de li dijî Osmaniyan şer îlan kir . Wî Mihemed Elî Mîrza tayîn kir bo [[Dorpêçkirina Bexdayê (1821)|Eniya Bexdayê]] û artêşeke ji 40,000 kesan da wî, lê Davut Paşa, ku artêşeke wî ji 3,900 kesan pêk dihat, bi serkeftî Bexdayê parast û di encamê de Mihemed Elî Mîrza ji ber nexweşiyê mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/turko-iranian-war-1821-1823 |sernav=Turko–Iranian War (1821–1823) {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2025-06-20}}&lt;/ref&gt; Bexda û başûrê Iraqê heta Şerê Cîhanê yê Yekem de ku ji aliyê Îngilîzan ve hatin girtin, heta sala 1917an di bin desthilatdariya Osmaniyan de ma. Di sala 1920an de, Bexda bi çend projeyên mîmarî û plansaziyê ji bo bihêzkirina vê rêveberiyê dibe paytexta Mezopotamyaya Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jackson |pêşnav=Iain |tarîx=2016-04-02 |sernav=The architecture of the British Mandate in Iraq: nation-building and state creation |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602365.2016.1179662 |kovar=The Journal of Architecture |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=375–417 |doi=10.1080/13602365.2016.1179662 |issn=1360-2365 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Bexda di sala 1932an de serxwebûna xwe werdigire bajar dibe paytexta Padîşahiya Iraqê.

Di vê serdemê de, civaka cihû ya girîng (dibe ku ji 100.000 kesan zêdetir be) di navbera çaryek û sêyeka nifûsa bajêr de pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=w75tAAAAMAAJ |sernav=The Jewish Quarterly |tarîx=1995 |weşanger=Jewish Literary Trust |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 1ê nîsana sala 1941an de endamên &quot;Meydana Zêrîn&quot; û Reşîd Elî li Bexdayê darbeyek pêk anîn. Reşîd Elî hikûmeteke alîgirê Almanya û Îtalyayê damezrand ku li cihê hikûmeta Regent Abdul Ilah ya alîgirê Brîtanyayê bigire. Di 31ê Gulanê de, piştî Şerê Îngilîstan û Iraqê yê encamdayî û piştî ku Reşîd Elî û hikûmeta wî reviyan, Şaredarê Bexdayê teslîmê hêzên îngilizî û hêzên Civaka Miletê Îngilîzî (Commonwealth) bû. Di 1 û 2ê hezîranê de, di dema valahiya desthilatdariyê de, niştecîhên cihû li pey gotegotên ku wan alîkariya îngilîzan kirine rastî êrişê hatin. Di bûyera ku bi navê Ferhud tê zanîn, zêdetirî 180 cihû hatin kuştin, 1000 cihû î birîndar bûn û bi sedan avahî û milkên cihûyan hatin talankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart |sernav=The atlas of Jewish history |paşnav=Gilbert |pêşnav=Martin |paşnav2=Gilbert |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |weşanger=New York : William Morrow and Company |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-688-12264-5 }}&lt;/ref&gt; Di navbera 300 û 400 serhildêr di hewildana têkbirina serhildêran de hatin kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-05-31 |sernav=The Atlantic |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Atlantic&amp;oldid=1157885255 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa bajêr ji texmîna 145.000 ji sala 1900an heta sala 1950an gihîşt 580.000 kesan. Di 14ê tîrmeha sala 1958an de, endamên Artêşa Iraqê, di bin serokatiya Ebdulkerîm Qasim de, derbeyek ji bo hilweşandina Keyaniya Iraqê pêk anîn. Qral Feysel II, serokwezîrê berê Nûrî es-Saîd, Mîrê berê Abd al-Ilah, endamên malbata qral û yên din di dema derbeyê de bi awayekî hovane hatin kuştin.

Di salên 1970an de, Bexda ji ber zêdebûna nirxê petrolê ku hinardekirina wê ya sereke ye Bexda û Iraq derbasê serdemek geşbûnêbûn. Planên sereke ya dîzayn kirina bajêr (1967, 1973) ji hêla ofîsa plansaziyê ya Polonî Miastoprojekt-Kraków ve, bi navbeynkariya Polservice, hate radest kirin. Lêbelê di Şerê Îran-Iraqê ya salên 1980an de ji ber ku Sadam Huseyn rê ji artêşê re vekir û bi hezaran rûniştvan hatin kuştin, ji bo bajêr demek dijwar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Architecture in global socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War |paşnav=Stanek |pêşnav=Łukasz |tarîx=2020 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19455-4 |cih=Princeton Oxford }}&lt;/ref&gt; Îranê ji bo tolhildana berdewam a bombebarana Sedam Huseyn a li ser Tehranê, êrîşên mûşekî li dijî Bexdayê pêk anîn. Di sala 1991ê û 2003an de, Şerê Kendavê û êrişa Amerîkayê bo ser Iraqê ziyaneke mezin gihandin veguhestin, hêz û binesaziya saxlemiyê ya Bexdayê ji ber ku hêzên hevpeymaniya bi serokatiya Amerîka di her du şeran de êrişên asmanî yên mezin li bajêr pêk aniye. Her weha di sala 2003ab de, serhildanek piçûk li bajêr (ku di 21 tîrmehê de pêk hat) dibe sedema hinek tevliheviya di nav gel de. &quot;Taxa Suryaniyan&quot; a dîrokî ya bajêr, Taxa Dorayl ku di sala 2003an de 150.000 Suryanî bi nifûsa xwe pesnê wê digirt, di wê demê ji %3ê nifûsa suryaniyên paytextê pêk dianî. Civaka suryaniyên bajêr ji aliyê El-Qaîde û komên din ên serhildêr ve rastî revandin, gefên kuştinê, xerabkarî û şewitandina xaniyan hatin. Di dawiya sala 2014an de tenê nêzîkî 1500 suryanî li Taxa Dorayê mane. Şerê Iraqê ji sala 2003an heta 2011an pêk hat lê serhildaneke îslamî ya bajêr heta sala 2013an berdewam kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/01/21/middleeast/iraq-baghdad-explosion-intl/index.html |sernav=At least 32 killed as first suicide bombing in nearly 2 years rocks Baghdad |paşnav=Qiblawi |pêşnav=Aqeel Najm,Jomana Karadsheh,Kareem Khadder,Tamara |tarîx=2021-01-21 |malper=CNN |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt; Piştî wê şerekî din ji sala 2013am heta sala 2017an û serhildanek nizm jî ji sala 2017an ku teqînên xwekujî di çile ya sala 2018an û çileya sala 2021an de pêk hatiye berdewam kiriye.

== Avhewa ==
Li Bexdayê hewaya çolê ya germ (Köppen BWh) heye ku havînên pir germ, dirêj û zuha heye û zivistanek kurtê nerm û sar, bi qismî xwedî hewayek şil derbas dibe. Di demsalên havînê de, ji Hezîranê heta Tebaxê, germahiya herî zêde ya navînî bi qasî 44&amp;nbsp;°C e û havênek bi tav derbas dike. Baran di vê demê salê de kêm e û tu carî ji 1 mm derbas nebûye. Bi şev jî, germahî di havînê de bi kêmasî jî be hinek caran ji 24&amp;nbsp;°C (santîgrat) ê kêmtir dibe. Rekora herî bilind a germahiyê ya Bexdayê 51,8&amp;nbsp;°C (santîgrat) di 28ê tîrmeha sala 2020an de hatiye tomar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie-mensuelle/40650/juillet/2020/baghdad.html |sernav=Climatologie mensuelle en juillet 2020 à Baghdad {{!}} climatologie depuis 1900 - Infoclimat |malper=www.infoclimat.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/weather/2020/07/29/baghdad-iraq-heat-record/ |sernav=Baghdad soars to 125 blistering degrees, its highest temperature on record |paşnav=Cappucci |pêşnav=Matthew |paşnav2=Salim |pêşnav2=Mustafa |tarîx=2021-07-23 |malper=Washington Post |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt; Ji ber dûrbûna Bexdayê ji başûrê Iraqê û peravên Kendava Farsê, rêjeya şilatiyê bi gelemperî di havînê de ji %50 kêmtir e û di nîvê havînan de rûdanên bahozên tozê ya ber bi rojava rûdanek normal e.

Germahiya zivistanê xwedî taybetmendiya avhewa germ a çolê ye. Ji meha Kanûna Pêşîn heya meha Sibatê, germahiya herî zêde ya Bexdayê di navbera 16 û 19&amp;nbsp;°C de ye û hinek caran germahiya jorîn ji 21&amp;nbsp;°C (santîgrat) ê. Salê du caran germahiya dadikeve bin sifrê. Ev yek Li bajêr bi gelemperî salê du caran pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1464 |sernav=World Weather Information Service |paşnav=WMO |malper=World Weather Information Service |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;

Barana salane, bi tevahî ji heyama ji meha Mijdarê heya meha Adarê ve girêdayî ye ku bi qasî 150 mm ye lê hinek caran baran heta bi qasî 338 mm bilind dibe û bi û heta 37 mm yê dadikeve. Di 11ê çileya sala 2008an, piştî 100 salan yekem car berfa sivik li seranserê Bexdayê bariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |sernav=AFP: First snow for 100 years falls on Baghdad |tarîx=2010-09-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 |tarîxa-arşîvê=2010-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100929173506/http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di 11ê sibata sala 2020an de careke din dîsa berf barî û li seranserê bajêr erd spî kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bangkokpost.com/world/1855239/ultra-rare-snowfall-carpets-baghdad |sernav=Ultra-rare snowfall carpets Baghdad |paşnav=Limited |pêşnav=Bangkok Post Public Company |malper=Bangkok Post |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}

{{-}}

== Wêne ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
بناية المتحف البغدادي.jpg|Muzexaneya Bexdayê.
 Al-Zawra'a Park.png|Parka El Zawra
شارع المتنبي صباحا.jpg|Kolana Muttanabiyê.
ساعة القشلة في بغداد (2).jpg|Qada Qoşlayê.
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==
* [[Balafirgeha Bexdayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Baghdad}}

{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|33|20|00|N|44|26|00|E|type:city(5258383)|display=title}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Asyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 762an]]
[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]
[[Kategorî:Bexda| ]]
[[Kategorî:Çanda Iraqê]]
[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]</text>
      <sha1>mzgpojqiv95k4mbkp3gzlm3aihnwdve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Silêmanî (bajar)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6348</id>
    <revision>
      <id>1999193</id>
      <parentid>1940735</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>1999193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16706" sha1="r75uhr0bv0pwkoo5slib9z93vutwlwv" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Silêmanî}}
{{Bi soranî|Silêmanî}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Silêmanî
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|35|33|0|N|45|26|0|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| navçe              = [[Navenda Silêmaniyê (navçe)]]
| gelhe              = 1.041.489
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 
| wêneSer            = Sulaymaniyah City Collage.png
| wêneSer_sernav     = Dîmenên ji Silêmaniyê
| malper             = 
}}
'''Silêmanî''' ({{bi-ckb|سلێمانی}}), bajareke rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye ku yek ji bajarên mezin ên [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bajarê Silêmanî navenda parêzgeha Silêmaniyê ye. Silêmanî li aliyê bakurê rojhilat ve bi çiyayên Ezmer, Goyje û çiyayê Qeywan ve, li başûr Çiyayê Baranan û li aliyê rojava ve jî ji aliyê Girên Taşliceyê ve hatiye dorpêçkirin. Bajar xwedî avhewayeke nîv ziwa ye ku bi havînên germ û hişk û bi zivistanan jî avhewayeke şil û sar heye.

Bajarê Silêmanî di sala 1784am de ji aliyê mîrê kurd-osmanî Îbrahîm Paşa Baban ve hatiye damezrandin û navê bavê xwe Silêman Paşa li bajêr daniye.&lt;ref name=&quot;CockrellAbdullah2018&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cockrell-Abdullah |pêşnav=Autumn |tarîx=2018 |sernav=There Is No Kurdish Art |url=https://www.jstor.org/stable/10.13169/jinte.2.2.0103 |kovar=The Journal of Intersectionality |cild=2 |hejmar=2 |rr=103–128 |doi=10.13169/jinte.2.2.0103 |issn=2515-2114 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistantribune.com/sulaimany-years-of-glory/ |sernav=Sulaimany: 227 years of glory {{!}} The Kurdistan Tribune |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-09 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2019-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191009015939/https://kurdistantribune.com/sulaimany-years-of-glory/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Silêmanî ji sala 1784an heya 1850an paytexta mîrektiya dîrokî ya Babanan bû.

== Dîrok ==
[[Wêne:Stela of Iddi-Sin, King of Simurrum. It dates back to the Old-Babylonian Period. From Qarachatan Village, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. The Sulaymaniyah Museum, Iraq.jpg|thumb|çep|Stela Îddî-Sîn, Qiralê Sîmurrumê ye ku dîroka wî vedigere Serdema Babîlê ya Kevin. Li Gundê Qereçatan, parêzgeha Silêmaniyê, [[Başûrê Kurdistanê]].Stel niha li [[Muzexaneya Silêmaniyê]] ye.]]
Herêma Silêmanî beriya damezrandina bajarê nûjen a di sala 1784an de bi navê Zamwa dihate naskirin. Paytexta mîrektîya Baban a Kurdan (1649–1850) berî avakirina Silêmanî herêmek bi navê “Qelaçiwalan” bû. Di dema desthilatdariya Babanan de di li herêma Qelaçiwalan di navbera Sefewî û Osmaniyan de şerên dijwar rû daye
ku Qelaçiwalan ji bo her du hevrikan dibûya qada şer.

Ji ber herêma Qelaçiwalan di girîngiya stratejîk de bû û di kûrahiya xaka sefewiyan de ye ev fikar hebû ku ger ku babanî piştgiriya leşkerî nede sefewiyan dê êrişî Qelaçiwalan were kirin û were dagirkirin. Divê serdemê de hem Siltan Mehmûdê Duyem û hem jî Nadir Şah hewl didan ku piştgiriya Mîrnişînên Kurd ên belavbûyî bi dest bixin.

Di sala 1783an de [[Îbrahîm Baban]] dibe mîrê mîrnişînê û dest bi avakirina bajarekî nû dike (Heman bajar demekê ji aliyê Siltan Silêman ve jî hatiye avakirin ku navê Silêmanî ji navê wî hatiye) ku ev bajêr bibe paytexta herêmê. Di sala 1784an de wî avakirina çend qesrên ji bo bazirganiyê bi navê qeyser û bazar ku wek serşok jî dihatin bikaranîn bi dawî kir û dest bi vexwendina gundewarên gundan û mîrnişînên derdorê kir ku biçin bajarê nû yê avakirî.

Di demeke nêzîk de Melkendî ku di destpêkê de dihat xwestin ku bibe bajar bi xwe, li şûna wê dibe ji yek ji taxên bajarê nû. Navê bajarê nû yê Slêmaniyê bi navê Silêman Baban ku yekemîn mîrê Babanan bû ku parêzgeha [[Şehrezûr]] bi dest xistibû. Silêman Baban di sala 1694an de li Erdelanê herêma kurdên cîran bidest dixe û hêzên wan têk dibe.

Di destpêka salên 1800î de penaberên ji [[Erdelan]] koçî Slêmaniyê dibin ku di nav wan de Mastura Erdalan, jinebîya [[Xosraw Xanî Erdelan]] ku mîrê mîrektiyê bû hebûn. Erdelan dîroka kurdan bi farisî nivîsand û di sala 1848an de dema koça dawî dike li Silêmanî hatiye veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2016/11/21/sulaimania-saving-the-dream-city-of-a-kurdish-prince/ |sernav=Saving the dream city of a Kurdish prince |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-08-23 |ziman=en |paşnav=Goudsouzian |pêşnav=Tanya }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1922 heta 1924an Silemanî paytexta [[Padîşahiya Kurdistanê]] bû ku dewletek demek kurt û nenaskirî ji hêla kurdên [[Başûrê Kurdistanê]] ve piştî hilweşîna Xanedana Osmanî hatibû ragihandin.

== Demografî ==
Di sala 1820an de ku 36 sal piştî damezrandina bajêr kesekî brîtanî bi navê Rech serdana bajêr kiriye û texmîn kiriye ku nifûsa bajêr ji deh hezarî zêdetir e ku tê de 2.144 malbat hene ku ji van malbatan 2.000 malbat misilman, 130 malbat cihû û 14 malbat mesîhî ne.

Li gorî [[Rojnameya Pêşkawtîn]] ku di sala 1920an de li Silêmaniyê dihat belavkirin, nifûsa bajêr derdora deh hezarî bû.

Serhildana Iraqê ya destpêka salên 1920an li dijî desthilatdariya Brîtanyayê ya desthilatdariya Mezopotamyayê bi serokatiya Şêx Mehmûd dibe sedema pêleke koçberiyê ya cihûyan ku ji Silêmaniyê destpê kiribû.&lt;ref name=&quot;Zaken2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter Five. Sulaimaniya |paşnav=Zaken |pêşnav=M. |weşanger=Brill |tarîx=2007-01-01 |rr=107–112 |isbn=978-90-474-2212-9 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789047422129/Bej.9789004161900.i-376_008.xml }}&lt;/ref&gt;

Li gor belgeyên hikûmeta iraqî heta sala 1947an hejmara rûniştvanên bajêr digihîje 23.475 kesan.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/iraq/cities/ |sernav=Iraq: Governorates, Major Cities &amp; Urban Centers - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2024-08-23 }}&lt;/ref&gt; Di heman salê de tomara hebûna 300 malbatên cihûyan hebûn ku bi tevahî 1.517 kesan pêk dihatin hatiye belge kirin. Ji xeynî malbatek nêzîkî tevahiya civaka cihûyên bajêr di sala 1951-52an de koçî Îsraêlê dibin.&lt;ref name=&quot;Zaken2007&quot; /&gt;

Di sala 1998an de nifûsa bajêr 548.747 kes bûn ku di sala 2015an de bi texmînî gihîştiye 656.100 kesan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî]] hejmara rûniştvanên bajêr di sala 2016an de 800.000 kes texmîn kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://auis.edu.krd/ |sernav=Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî }}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
{{Panorama|Sulaymaniyah Panorama on September 2015.jpg|1500px|Panoramaya Silêmanî, Îlon, 2015.}}
Silêmanî yek bajarên li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku yek ji navendên sereke yên nifûsê li Başûrê Kurdistanê ye ku li gorî herêmî bi hênikiya havînê û bi barana di mehên de zivistanê de tê destnîşan kirin. Germahiya navîn ji 0 heta 39&amp;nbsp;°C diguhere. Di mehên zivistanê de dibe ku rêjeyeke girîng berf bibare. Li bajêr berf her sal an du sal careke dibare.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.indianmuslims.info/news/2008/jan/11/iraq_under_cold_front_bringing_snow_and_below_zero_temperatures.html |sernav=Iraq under cold front bringing snow and below zero temperatures {{!}} Indian Muslims |malper=web.archive.org |tarîx=2013-09-28 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2013-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130928003714/http://www.indianmuslims.info/news/2008/jan/11/iraq_under_cold_front_bringing_snow_and_below_zero_temperatures.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ninanews.com/english/News_Details.asp?ar95_VQ=ELDEDH |sernav=National Iraqi News Agency - NINA |malper=web.archive.org |tarîx=2014-02-26 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2014-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226033031/http://www.ninanews.com/english/News_Details.asp?ar95_VQ=ELDEDH |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://basnews.com/en/news/2015/01/12/11-refugee-children-freeze-to-death-in-kurdistan-camps/ |sernav=BasNews |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-03 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2015-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150203003019/http://basnews.com/en/news/2015/01/12/11-refugee-children-freeze-to-death-in-kurdistan-camps/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Pergala dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger, hewaya bajêr wekî avhewa germê havîna [[Deryaya Navîn]] (Csa) dabeş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.climate-data.org/asia/iraq/sulaymaniyah/suleimaniyah-5078/ |sernav=Suleimaniyah climate: Weather Suleimaniyah &amp; temperature by month |malper=en.climate-data.org |roja-gihiştinê=2024-08-23 }}&lt;/ref&gt;
{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [http://en.climate-data.org/location/5078/ Statîstîkên avhewaya Silêmanî]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane yê Silêmaniyê 
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 8.6
| bgReş = 10.7
| bgAda = 15.5
| bgAvr = 20.8
| bgGul = 27.3
| bgPûş = 34.3
| bgTîr = 38.5
| bgGel = 38.7
| bgRez = 33.7
| bgKew = 26.4
| bgSer = 16.5
| bgBer = 11.0
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 3.4
| ngReş = 5.3
| ngAda = 9.8
| ngAvr = 14.8
| ngGul = 20.8
| ngPûş = 27.3
| ngTîr = 31.4
| ngGel = 31.4
| ngRez = 26.5
| ngKew = 19.6
| ngSer = 10.4
| ngBer = 5.4
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 1.5
| gnReş = 0.5
| gnAda = 3.1
| gnAvr = 7.4
| gnGul = 12.4
| gnPûş = 17.9
| gnTîr = 22.0
| gnGel = 22.0
| gnRez = 17.5
| gnKew = 12.3
| gnSer = 4.4
| gnBer = 0.3
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 136
| bnReş = 133
| bnAda = 122
| bnAvr = 91
| bnGul = 30
| bnPûş = 1
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 1
| bnKew = 40
| bnSer = 81
| bnBer = 112
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Perwerde ==
[[Zanîngeha Silêmaniyê]] di sala 1968an de bi dersên kurdî, erebî û ingilîzî hatiye vekirin. Li zanîngehê fakulteyên endezyariyê, çandinî, huner, zanist û fakulteya bijîşkî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.univsul.org/ |sernav=UnivSUL.org – Online Library For Leverage, Learning &amp; Life |malper=web.archive.org |tarîx=2018-01-20 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2018-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180120134540/http://www.univsul.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Silêmanî zanîngeha herî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Zanîngeha duyemîn bajêr [[Zanîngeha Polîteknîkî ya Silêmaniyê]] ye ku di sala 2012an de hatiye damezrandin û perwerdehiya bi zimanê kurdî, ingilîzî û erebî dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/en/ |sernav=Sulaimani Polytechnic University Home Page - Sulaimani Polytechnic University |tarîx=2022-07-04 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2007an de [[Zanîngeha Amerîkî ya Iraqê - Silêmanî]] (AUI-S) ku yek ji zanîngehên amerîkî yên li [[Rojhilata Navîn]] e pola xwe ya pêncemîn di sala 2016an de qedandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.auis.org/ |sernav=AUI-S |malper=web.archive.org |tarîx=2010-11-23 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2010-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101123043137/http://www.auis.org/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Perwerdehiya li vê zanîngeha hunerên lîberal a taybet a ne-qezenc tenê bi zimanê inglîzî ye ku bernameyeke pejirandî ya Dewletên Yekbûyî bi zimanê inglîzî wekî zimaneke duyemîn (ESL) vedigire. Di heman demê de li bajêr gelek zanîngehên din ên taybet hene.
== Çand ==
Du rojnameyên serbixwe yên ''[[Hawlatî]]'' û ''[[Awêna]]'' ku demek weşanê xwe berdewam dikirin û du kovarên siyasî yên serbixwe ''[[Lvîn]]'' û ''[[Şok (kovar)|Şok]]'' li bajarê Silêmanî dihatin weşandin û dihatin belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awene.com/Error?error=404 |sernav=Awane |malper=www.awene.com |roja-gihiştinê=2024-08-23 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2016an vir ve li bajêr [[Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Silêmanî]] heye ku ji aliyê Koleja Hunerên Bedew a Zanîngeha Silêmaniyê ve tê organîzekirin.&lt;ref name=&quot;CockrellAbdullah2018&quot;/&gt;

Silêmanî yekane bajarê Başûrê Kurdistanê ye ku bi berdewamî [[Roja Muzîkê ya Cîhanê]] an jî ''Fête de la Musique'' tê pîrozkirin. Di rêwîtiyek bajêr de rojnamevaneke ku ji BBC yê re dixebitî li ser çanda cihêreng a Silemanî nivîsî: &quot;Çand ji bo gelê kurd pir girîng e nemaze li Silêmanî lê li rojava kêşeyeke xurt heye - nûjenbûn û xerîdarbûn - dibe ku ji aliyê televîzyonên satelîtê ve ku wan dest bi wan kiriye ji dema ku dest bi birêvebirina karûbarên xwe kirine ve tê meşandin...û li zanîngehê, xwendekar li dora kampusê digerin ku bi hev re diaxivin û ji bo azmûnên xwe hinek hûrguliyên deqeya paşîn dikin.&quot; Şer tenê çend hefteyan dersên zanîbgehê rawestîne. &quot;Dibe ku jin ji mêran zêdetir in û ew kêfxweş in ku nêrînên xwe ji her kesê ku dipirsin re dibêjin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/displayArticle.jsp?id=FF7021ECCC54CC6FE0DD6F8DA9AB3C75 |sernav=KurdishGlobe- Kurdistan diary: Day Three |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-10 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310064326/http://www.kurdishglobe.net/displayArticle.jsp?id=FF7021ECCC54CC6FE0DD6F8DA9AB3C75 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Silemanî bajarê helbestvanên wekî [[Nalî]], [[Mehwî]] û [[Pîremêrd|Pîramerd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/sulaimani-economic-collapse-2016-09-21 |sernav=Is the Paris of Iraq, Sulaimani city, on verge of economic collapse? |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |tarîx=2016-09-21 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |roja-arşîvê=2019-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190321201151/https://ekurd.net/sulaimani-economic-collapse-2016-09-21 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
== Veguhastin ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê]] ji bo bajêr xizmet dike. Ji Balefirgeha Silêmaniyê seferên rasterast ji bo bajarên wekê [[Stokholm|Stockholm]], [[London]], [[Emman]], [[Frankfurt]], [[Stembol]], [[Necefabad (navçe)|Necef]], [[Cide]], [[Munîh]], [[Düsseldorf|Dusseldorf]], [[Kîev]], [[Kopenhag]], [[Sofya]] [[Plovdîv]], [[Bratîslava]], [[Hamburg]], [[Manchester]], [[Malmö]], [[Antalya]], [[Tehran]] [[Qahîre|Qehîre]], [[Hamburg]], [[Delhî]], [[Sharjah]] û [[Eindhoven]]ê tê lidarxistin.

== Navdarên bajêr ==
* [[Elî Berdeşanî]]
* [[Evdirehman Begê Sahêbqiran]]
* [[Emîn Fewzî]]
* [[Mehwî]]
* [[Herîq]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)]]
* [[Zehawî]]
* [[Bêhûd]]
* [[Pîremêrd]]
== Dîmenên bajêr ==
&lt;gallery&gt;
Sulamani-kurdistan (3).jpg|Dîtinek ji çamê Dukan-Silêmaniyê.
Kurdishflagslemani.jpg|Allayê Kurdistanê di parka azadîyê de.
wêne:Sulaymaniyah1.jpg|Dîtinek ji mav bajarê Silêmaniyê.
View of Sulaymaniyah (Slemani) City in Winter - Snow 2015.JPG|Silêmanî di demsala zivistanê de.
Sarchnar Park, Slemani.jpg|Parka Sarçnarê.
Sulaymaniyah at Night.jpg|Dîtineke bi şevê ji bajêr.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>r75uhr0bv0pwkoo5slib9z93vutwlwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999194</id>
      <parentid>1999193</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16726" sha1="505h0pzoe1m5juj16jdth7vl61v732b" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Silêmanî}}
{{Bi soranî|Silêmanî}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Silêmanî
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|35|33|0|N|45|26|0|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| navçe              = [[Navenda Silêmaniyê (navçe)]]
| gelhe              = 1.041.489
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 
| wêneSer            = Sulaymaniyah City Collage.png
| wêneSer_sernav     = Dîmenên ji Silêmaniyê
| malper             = 
}}
'''Silêmanî''' ({{bi-ckb|سلێمانی}}), bajareke rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye ku yek ji bajarên mezin ên [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bajarê Silêmanî navenda parêzgeha Silêmaniyê ye. Silêmanî li aliyê bakurê rojhilat ve bi çiyayên Ezmer, Goyje û çiyayê Qeywan ve, li başûr Çiyayê Baranan û li aliyê rojava ve jî ji aliyê Girên Taşliceyê ve hatiye dorpêçkirin. Bajar xwedî avhewayeke nîv ziwa ye ku bi havînên germ û hişk û bi zivistanan jî avhewayeke şil û sar heye.

Bajarê Silêmanî di sala 1784am de ji aliyê mîrê kurd-osmanî Îbrahîm Paşa Baban ve hatiye damezrandin û navê bavê xwe Silêman Paşa li bajêr daniye.&lt;ref name=&quot;CockrellAbdullah2018&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cockrell-Abdullah |pêşnav=Autumn |tarîx=2018 |sernav=There Is No Kurdish Art |url=https://www.jstor.org/stable/10.13169/jinte.2.2.0103 |kovar=The Journal of Intersectionality |cild=2 |hejmar=2 |rr=103–128 |doi=10.13169/jinte.2.2.0103 |issn=2515-2114 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistantribune.com/sulaimany-years-of-glory/ |sernav=Sulaimany: 227 years of glory {{!}} The Kurdistan Tribune |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-09 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2019-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191009015939/https://kurdistantribune.com/sulaimany-years-of-glory/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Silêmanî ji sala 1784an heya 1850an paytexta mîrektiya dîrokî ya Babanan bû.

== Dîrok ==
[[Wêne:Stela of Iddi-Sin, King of Simurrum. It dates back to the Old-Babylonian Period. From Qarachatan Village, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. The Sulaymaniyah Museum, Iraq.jpg|thumb|çep|Stela Îddî-Sîn, Qiralê Sîmurrumê ye ku dîroka wî vedigere Serdema Babîlê ya Kevin. Li Gundê Qereçatan, parêzgeha Silêmaniyê, [[Başûrê Kurdistanê]].Stel niha li [[Muzexaneya Silêmaniyê]] ye.]]
Herêma Silêmanî beriya damezrandina bajarê nûjen a di sala 1784an de bi navê Zamwa dihate naskirin. Paytexta mîrektîya Baban a Kurdan (1649–1850) berî avakirina Silêmanî herêmek bi navê “Qelaçiwalan” bû. Di dema desthilatdariya Babanan de di li herêma Qelaçiwalan di navbera Sefewî û Osmaniyan de şerên dijwar rû daye
ku Qelaçiwalan ji bo her du hevrikan dibûya qada şer.

Ji ber herêma Qelaçiwalan di girîngiya stratejîk de bû û di kûrahiya xaka sefewiyan de ye ev fikar hebû ku ger ku babanî piştgiriya leşkerî nede sefewiyan dê êrişî Qelaçiwalan were kirin û were dagirkirin. Divê serdemê de hem Siltan Mehmûdê Duyem û hem jî Nadir Şah hewl didan ku piştgiriya Mîrnişînên Kurd ên belavbûyî bi dest bixin.

Di sala 1783an de [[Îbrahîm Baban]] dibe mîrê mîrnişînê û dest bi avakirina bajarekî nû dike (Heman bajar demekê ji aliyê Siltan Silêman ve jî hatiye avakirin ku navê Silêmanî ji navê wî hatiye) ku ev bajêr bibe paytexta herêmê. Di sala 1784an de wî avakirina çend qesrên ji bo bazirganiyê bi navê qeyser û bazar ku wek serşok jî dihatin bikaranîn bi dawî kir û dest bi vexwendina gundewarên gundan û mîrnişînên derdorê kir ku biçin bajarê nû yê avakirî.

Di demeke nêzîk de Melkendî ku di destpêkê de dihat xwestin ku bibe bajar bi xwe, li şûna wê dibe ji yek ji taxên bajarê nû. Navê bajarê nû yê Slêmaniyê bi navê Silêman Baban ku yekemîn mîrê Babanan bû ku parêzgeha [[Şehrezûr]] bi dest xistibû. Silêman Baban di sala 1694an de li Erdelanê herêma kurdên cîran bidest dixe û hêzên wan têk dibe.

Di destpêka salên 1800î de penaberên ji [[Erdelan]] koçî Slêmaniyê dibin ku di nav wan de Mastura Erdalan, jinebîya [[Xosraw Xanî Erdelan]] ku mîrê mîrektiyê bû hebûn. Erdelan dîroka kurdan bi farisî nivîsand û di sala 1848an de dema koça dawî dike li Silêmanî hatiye veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2016/11/21/sulaimania-saving-the-dream-city-of-a-kurdish-prince/ |sernav=Saving the dream city of a Kurdish prince |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-08-23 |ziman=en |paşnav=Goudsouzian |pêşnav=Tanya }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1922 heta 1924an Silemanî paytexta [[Padîşahiya Kurdistanê]] bû ku dewletek demek kurt û nenaskirî ji hêla kurdên [[Başûrê Kurdistanê]] ve piştî hilweşîna Xanedana Osmanî hatibû ragihandin.

== Demografî ==
Di sala 1820an de ku 36 sal piştî damezrandina bajêr kesekî brîtanî bi navê Rech serdana bajêr kiriye û texmîn kiriye ku nifûsa bajêr ji deh hezarî zêdetir e ku tê de 2.144 malbat hene ku ji van malbatan 2.000 malbat misilman, 130 malbat cihû û 14 malbat mesîhî ne.

Li gorî [[Rojnameya Pêşkawtîn]] ku di sala 1920an de li Silêmaniyê dihat belavkirin, nifûsa bajêr derdora deh hezarî bû.

Serhildana Iraqê ya destpêka salên 1920an li dijî desthilatdariya Brîtanyayê ya desthilatdariya Mezopotamyayê bi serokatiya Şêx Mehmûd dibe sedema pêleke koçberiyê ya cihûyan ku ji Silêmaniyê destpê kiribû.&lt;ref name=&quot;Zaken2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter Five. Sulaimaniya |paşnav=Zaken |pêşnav=M. |weşanger=Brill |tarîx=2007-01-01 |rr=107–112 |isbn=978-90-474-2212-9 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789047422129/Bej.9789004161900.i-376_008.xml }}&lt;/ref&gt;

Li gor belgeyên hikûmeta iraqî heta sala 1947an hejmara rûniştvanên bajêr digihîje 23.475 kesan.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/iraq/cities/ |sernav=Iraq: Governorates, Major Cities &amp; Urban Centers - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2024-08-23 }}&lt;/ref&gt; Di heman salê de tomara hebûna 300 malbatên cihûyan hebûn ku bi tevahî 1.517 kesan pêk dihatin hatiye belge kirin. Ji xeynî malbatek nêzîkî tevahiya civaka cihûyên bajêr di sala 1951-52an de koçî Îsraêlê dibin.&lt;ref name=&quot;Zaken2007&quot; /&gt;

Di sala 1998an de nifûsa bajêr 548.747 kes bûn ku di sala 2015an de bi texmînî gihîştiye 656.100 kesan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî]] hejmara rûniştvanên bajêr di sala 2016an de 800.000 kes texmîn kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://auis.edu.krd/ |sernav=Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî }}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
{{Panorama|Sulaymaniyah Panorama on September 2015.jpg|1500px|Panoramaya Silêmanî, Îlon, 2015.}}
Silêmanî yek bajarên li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku yek ji navendên sereke yên nifûsê li Başûrê Kurdistanê ye ku li gorî herêmî bi hênikiya havînê û bi barana di mehên de zivistanê de tê destnîşan kirin. Germahiya navîn ji 0 heta 39&amp;nbsp;°C diguhere. Di mehên zivistanê de dibe ku rêjeyeke girîng berf bibare. Li bajêr berf her sal an du sal careke dibare.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.indianmuslims.info/news/2008/jan/11/iraq_under_cold_front_bringing_snow_and_below_zero_temperatures.html |sernav=Iraq under cold front bringing snow and below zero temperatures {{!}} Indian Muslims |malper=web.archive.org |tarîx=2013-09-28 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2013-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130928003714/http://www.indianmuslims.info/news/2008/jan/11/iraq_under_cold_front_bringing_snow_and_below_zero_temperatures.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ninanews.com/english/News_Details.asp?ar95_VQ=ELDEDH |sernav=National Iraqi News Agency - NINA |malper=web.archive.org |tarîx=2014-02-26 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2014-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226033031/http://www.ninanews.com/english/News_Details.asp?ar95_VQ=ELDEDH |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://basnews.com/en/news/2015/01/12/11-refugee-children-freeze-to-death-in-kurdistan-camps/ |sernav=BasNews |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-03 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2015-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150203003019/http://basnews.com/en/news/2015/01/12/11-refugee-children-freeze-to-death-in-kurdistan-camps/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Pergala dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger, hewaya bajêr wekî avhewa germê havîna [[Deryaya Navîn]] (Csa) dabeş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.climate-data.org/asia/iraq/sulaymaniyah/suleimaniyah-5078/ |sernav=Suleimaniyah climate: Weather Suleimaniyah &amp; temperature by month |malper=en.climate-data.org |roja-gihiştinê=2024-08-23 }}&lt;/ref&gt;
{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [http://en.climate-data.org/location/5078/ Statîstîkên avhewaya Silêmanî]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane yê Silêmaniyê 
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 8.6
| bgReş = 10.7
| bgAda = 15.5
| bgAvr = 20.8
| bgGul = 27.3
| bgPûş = 34.3
| bgTîr = 38.5
| bgGel = 38.7
| bgRez = 33.7
| bgKew = 26.4
| bgSer = 16.5
| bgBer = 11.0
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 3.4
| ngReş = 5.3
| ngAda = 9.8
| ngAvr = 14.8
| ngGul = 20.8
| ngPûş = 27.3
| ngTîr = 31.4
| ngGel = 31.4
| ngRez = 26.5
| ngKew = 19.6
| ngSer = 10.4
| ngBer = 5.4
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 1.5
| gnReş = 0.5
| gnAda = 3.1
| gnAvr = 7.4
| gnGul = 12.4
| gnPûş = 17.9
| gnTîr = 22.0
| gnGel = 22.0
| gnRez = 17.5
| gnKew = 12.3
| gnSer = 4.4
| gnBer = 0.3
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 136
| bnReş = 133
| bnAda = 122
| bnAvr = 91
| bnGul = 30
| bnPûş = 1
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 1
| bnKew = 40
| bnSer = 81
| bnBer = 112
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Perwerde ==
[[Zanîngeha Silêmaniyê]] di sala 1968an de bi dersên kurdî, erebî û ingilîzî hatiye vekirin. Li zanîngehê fakulteyên endezyariyê, çandinî, huner, zanist û fakulteya bijîşkî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.univsul.org/ |sernav=UnivSUL.org – Online Library For Leverage, Learning &amp; Life |malper=web.archive.org |tarîx=2018-01-20 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2018-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180120134540/http://www.univsul.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Silêmanî zanîngeha herî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Zanîngeha duyemîn bajêr [[Zanîngeha Polîteknîkî ya Silêmaniyê]] ye ku di sala 2012an de hatiye damezrandin û perwerdehiya bi zimanê kurdî, ingilîzî û erebî dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/en/ |sernav=Sulaimani Polytechnic University Home Page - Sulaimani Polytechnic University |tarîx=2022-07-04 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2007an de [[Zanîngeha Amerîkî ya Iraqê - Silêmanî]] (AUI-S) ku yek ji zanîngehên amerîkî yên li [[Rojhilata Navîn]] e pola xwe ya pêncemîn di sala 2016an de qedandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.auis.org/ |sernav=AUI-S |malper=web.archive.org |tarîx=2010-11-23 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2010-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101123043137/http://www.auis.org/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Perwerdehiya li vê zanîngeha hunerên lîberal a taybet a ne-qezenc tenê bi zimanê inglîzî ye ku bernameyeke pejirandî ya Dewletên Yekbûyî bi zimanê inglîzî wekî zimaneke duyemîn (ESL) vedigire. Di heman demê de li bajêr gelek zanîngehên din ên taybet hene.
== Çand ==
Du rojnameyên serbixwe yên ''[[Hawlatî]]'' û ''[[Awêna]]'' ku demek weşanê xwe berdewam dikirin û du kovarên siyasî yên serbixwe ''[[Lvîn]]'' û ''[[Şok (kovar)|Şok]]'' li bajarê Silêmanî dihatin weşandin û dihatin belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awene.com/Error?error=404 |sernav=Awane |malper=www.awene.com |roja-gihiştinê=2024-08-23 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2016an vir ve li bajêr [[Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Silêmanî]] heye ku ji aliyê Koleja Hunerên Bedew a Zanîngeha Silêmaniyê ve tê organîzekirin.&lt;ref name=&quot;CockrellAbdullah2018&quot;/&gt;

Silêmanî yekane bajarê Başûrê Kurdistanê ye ku bi berdewamî [[Roja Muzîkê ya Cîhanê]] an jî ''Fête de la Musique'' tê pîrozkirin. Di rêwîtiyek bajêr de rojnamevaneke ku ji BBC yê re dixebitî li ser çanda cihêreng a Silemanî nivîsî: &quot;Çand ji bo gelê kurd pir girîng e nemaze li Silêmanî lê li rojava kêşeyeke xurt heye - nûjenbûn û xerîdarbûn - dibe ku ji aliyê televîzyonên satelîtê ve ku wan dest bi wan kiriye ji dema ku dest bi birêvebirina karûbarên xwe kirine ve tê meşandin...û li zanîngehê, xwendekar li dora kampusê digerin ku bi hev re diaxivin û ji bo azmûnên xwe hinek hûrguliyên deqeya paşîn dikin.&quot; Şer tenê çend hefteyan dersên zanîbgehê rawestîne. &quot;Dibe ku jin ji mêran zêdetir in û ew kêfxweş in ku nêrînên xwe ji her kesê ku dipirsin re dibêjin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/displayArticle.jsp?id=FF7021ECCC54CC6FE0DD6F8DA9AB3C75 |sernav=KurdishGlobe- Kurdistan diary: Day Three |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-10 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310064326/http://www.kurdishglobe.net/displayArticle.jsp?id=FF7021ECCC54CC6FE0DD6F8DA9AB3C75 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Silemanî bajarê helbestvanên wekî [[Nalî]], [[Mehwî]] û [[Pîremêrd|Pîramerd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/sulaimani-economic-collapse-2016-09-21 |sernav=Is the Paris of Iraq, Sulaimani city, on verge of economic collapse? |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |tarîx=2016-09-21 |roja-gihiştinê=2024-08-23 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |roja-arşîvê=2019-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190321201151/https://ekurd.net/sulaimani-economic-collapse-2016-09-21 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
== Veguhastin ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê]] ji bo bajêr xizmet dike. Ji Balefirgeha Silêmaniyê seferên rasterast ji bo bajarên wekê [[Stokholm|Stockholm]], [[London]], [[Emman]], [[Frankfurt]], [[Stembol]], [[Necefabad (navçe)|Necef]], [[Cide]], [[Munîh]], [[Düsseldorf|Dusseldorf]], [[Kîev]], [[Kopenhag]], [[Sofya]] [[Plovdîv]], [[Bratîslava]], [[Hamburg]], [[Manchester]], [[Malmö]], [[Antalya]], [[Tehran]] [[Qahîre|Qehîre]], [[Hamburg]], [[Delhî]], [[Sharjah]] û [[Eindhoven]]ê tê lidarxistin.

== Navdarên bajêr ==
* [[Elî Berdeşanî]]
* [[Evdirehman Begê Sahêbqiran]]
* [[Emîn Fewzî]]
* [[Mehwî]]
* [[Herîq]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)]]
* [[Zehawî]]
* [[Bêhûd]]
* [[Pîremêrd]]
== Dîmenên bajêr ==
&lt;gallery&gt;
Sulamani-kurdistan (3).jpg|Dîtinek ji çamê Dukan-Silêmaniyê.
Kurdishflagslemani.jpg|Allayê Kurdistanê di parka azadîyê de.
wêne:Sulaymaniyah1.jpg|Dîtinek ji mav bajarê Silêmaniyê.
View of Sulaymaniyah (Slemani) City in Winter - Snow 2015.JPG|Silêmanî di demsala zivistanê de.
Sarchnar Park, Slemani.jpg|Parka Sarçnarê.
Sulaymaniyah at Night.jpg|Dîtineke bi şevê ji bajêr.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>505h0pzoe1m5juj16jdth7vl61v732b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Babil (parêzgeh)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7117</id>
    <revision>
      <id>1999400</id>
      <parentid>1811552</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="49i3axaaai7h812pjaze57qwoldze75" xml:space="preserve">[[Wêne:IraqBabil.png|rast]]
'''Parêzgeha Babilê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq|Iraq]]ê ye ku dikeve başûrê vî welatî. Nawendê wê bajarê [[Hîleh|Hîlehê]] ye.

{{Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Parêzgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>49i3axaaai7h812pjaze57qwoldze75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999402</id>
      <parentid>1999400</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="mgvgy7trek7vyaitctuudwhjc0gzes8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Babilê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq|Iraq]]ê ye ku dikeve başûrê vî welatî. Nawendê wê bajarê [[Hîleh|Hîlehê]] ye.

{{Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Parêzgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>mgvgy7trek7vyaitctuudwhjc0gzes8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999403</id>
      <parentid>1999402</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="b8vpgt45id9fd21rsuu6jf5d6qj73ip" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Babilê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq|Iraq]]ê ye ku li başûrê welêt cih digire. Nawendê wê bajarê [[Hîleh|Hîlehê]] ye.

{{Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Parêzgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>b8vpgt45id9fd21rsuu6jf5d6qj73ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999404</id>
      <parentid>1999403</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="c276ac757jcmgsz94maiasl6rzcjycu" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Babilê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq|Iraq]]ê ye ku li başûrê welêt cih digire. Navenda îdarî bajarê [[Hîleh|Hîlehê]] ye.

{{Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Parêzgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>c276ac757jcmgsz94maiasl6rzcjycu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999405</id>
      <parentid>1999404</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="4v28njlj1a3s68vgfxs0k56on69vi0u" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Babilê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq|Iraq]]ê ye ku li başûrê welêt cih digire. Navenda îdarî bajarê [[Hîleh|Hîlehê]] ye.

== Girêdanên derve ==
{{Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Parêzgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>4v28njlj1a3s68vgfxs0k56on69vi0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999406</id>
      <parentid>1999405</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="hlmxroprgkdq8z4ou9hyznxmcmtnrxg" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Babilê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq|Iraq]]ê ye ku li başûrê welêt cih digire. Navenda îdarî bajarê [[Hîleh|Hîlehê]] ye.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Parêzgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>hlmxroprgkdq8z4ou9hyznxmcmtnrxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Necef (parêzgeh)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7119</id>
    <revision>
      <id>1999323</id>
      <parentid>1636881</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="ol3c1oih7gcdv9igjw4yoyr9dsb6ckq" xml:space="preserve">'''Parêzgeha Necef''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê.

Nawendê wê bajarê [[Necef]] e.

== Girêdanên derve ==
{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>ol3c1oih7gcdv9igjw4yoyr9dsb6ckq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999324</id>
      <parentid>1999323</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="lg31rrk63ni73n5k4n7wvk330t9vv9f" xml:space="preserve">'''Parêzgeha Necef''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê.

Nawendê wê bajarê [[Necef]] e.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>lg31rrk63ni73n5k4n7wvk330t9vv9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999325</id>
      <parentid>1999324</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="l9r36s31366a62aokoghe4te9oohodc" xml:space="preserve">'''Parêzgeha Necef''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê. Nawendê wê bajarê [[Necef]] e.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>l9r36s31366a62aokoghe4te9oohodc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999326</id>
      <parentid>1999325</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="o6w2o7tiozpje4bc9t08zu9pj7rduaw" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Necef''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê. Nawendê wê bajarê [[Necef]] e.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>o6w2o7tiozpje4bc9t08zu9pj7rduaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999327</id>
      <parentid>1999326</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="8nb55cha77wcilthgmieafa62xiyb82" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Necef''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûr-rojavayê Iraqê. Navenda wê bajarê [[Necef|Necefê]] ye.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>8nb55cha77wcilthgmieafa62xiyb82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999328</id>
      <parentid>1999327</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="ijzuzo7461sa6o2rpqok50uy6r9quzz" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Parêzgeha Necefê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûr-rojavayê Iraqê. Navenda wê bajarê [[Necef|Necefê]] ye.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>ijzuzo7461sa6o2rpqok50uy6r9quzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999363</id>
      <parentid>1999328</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>1999363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="p1kv2vqy3z5daue1xnj0v4er2buvx4u" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Parêzgeha Necefê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye ku dikeve başûr-rojavayê Iraqê. Navenda wê bajarê [[Necef]]ê ye.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>p1kv2vqy3z5daue1xnj0v4er2buvx4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999364</id>
      <parentid>1999363</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="j49ws42kcoxnq1l0mntiy1z49ol0bdv" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Parêzgeha Necefê''' yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Iraq]]ê ye ku dikeve başûr-rojavayê Iraqê. Navenda wê bajarê [[Necef]]ê ye.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Parêzgehên Iraqê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>j49ws42kcoxnq1l0mntiy1z49ol0bdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zagros (rêzeçiya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7288</id>
    <revision>
      <id>1999223</id>
      <parentid>1992395</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28447" sha1="0skssujlrd6j1tgcfw86g2wkwymgdkq" xml:space="preserve">{{Agahîdank çiya
| nav                = Zagros
| nav1               = Zîncîreçiyayê Zagrosê
| wêne               = Ecoregion PA0446.png
| wêne_sernav        = Çiyayên Zagrosê
| çîyayê_bilind      = Zerdekoh
| bilindayî          = 4.409
| dirêjayî           = 1.600
| cih                = [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Îran]]
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = {{Koord|32|21|50|N|50|5|31|E|type:mountain|display=inline, title}}
| cure               = 
| çalakbûna_dawî     = 
}}
'''Zagros''' an '''çiyayên Zagrosê''' rêzeçiyayekî [[Kurdistanê]] ye û herêma herî berfireh a çiyayî ya Kurdistanê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] despê dike û bi dirêjiya 1600 kîlometre ber bi (başûr) [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] ve diçe ku heya [[Kendava Farsê]] dirêj dibe. Rêzeçiyayên Zagrosê di nav xwe de gelek çiyayan vedihewîne ku ev rêzeçiya ji bakur ber bi başûr ve 1600 kîlometre dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî 300 kîlometre berfireh bûye. Xala herî bilind ê Çiyayên Zagrosê Çiyayê Dena ye ku bi bilindahiya 4.409 mêtre bilind e. Xalên herî nizm ên Zagrosê heya 1.000 metreyan daketine. Çiyayên Zagrosan yek ji warên dîrokî ya Kurdistanê ye ku ji aliyê [[kurd]]an ve wekê keleheke xwezayî ya xweparastinê hatiye bikaranîn. Çemên Zarînê û Sîmîneyê ji çiyayên Zagrosê derdikevin û ber bi bakur ve diherikin [[Gola Ûrmiyeyê]].

Ji ber ku piraniya Çiyayên Zagrosê di nav axa Kurdistanê de ye hinek caran wekê Çiyayê Kurdistanê hatiye binavkirin ku [[Îbn Xeldûn]] di pirtûka xwe ya ''[[Muqaddîme]]'' de wekê ''Çîyayên Kurdistanê'' behsa Çiyayên Zagrosê kiriye.

== Bêjenasiya Zagrosê ==

Di derbarê [[Bêjenasî|bêjenasiya]] peyva “Zagros” de sê çavkanî û teoriyên cuda hene:

# Li gor Zend Avesta wateya ''Zagros'' ”bilindahî” ye ya jî çiyayê bilind ê ku roj di pişta wî de derdikeve. Koka gotinê zuxur an zarg e. Zarg tê wateya tîşir û bilindiyê. [[Zarga Fîsê]] ku li nêzîkî [[Licê]] ye û Zarga Fîsê ya ku li navenda [[Amed]]ê li ser çemê Dîclê ye.
# Hatiye îdîakirin ku peyvên ''Zengene'' û ''Zagros'' ji heman etîmîlojiyê tên. Wekê ku tê zanîn ''Zengene'' eşîreke kurdan e ku heya roja îro jî li Başûrê Kurdistanê dijîn.
# Her çiqas kêm be jî hinek îddîa hene ku dibêje Zagros ji [[Yewnanistana kevnare]] tê ku tê wateya tofanê.
== Jeolojî ==
[[Wêne:ZagrosV2 1PolSimp.svg|thumb|çep|Nexşeyeke topografî ku ji bakur ber başûrê rojhilat ve Çiyayên Zagrosê nîşan dide.]]
[[Wêne:Zagros 1992.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zagrosan ku ji satelaytê hatiye kişandin.]]
Kembera qatbûn û bilindbûna Zagrosan bi giranî ji ber lihevketina herdu lewheyên tektonîkên [[Deşta Ewrasyayê]] û [[Deşta Erebî]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt; Ev lihevketin bi giranî di Serdema Miyosenê de qewimiye (nêzîkî 25 milyon sal berê) û tevahiya zinarên ku ji Paleozoyîk (541-242 milyon sal berê) berbi Senozoyîkê ve (66 milyon sal berê - niha) li perava parzemîna li ser Plateya Ereban veşartibûn li hev kom kiriye. Lêbelê vegirtina qalika okyanûsê ya Neotetîs di dema Kratesê de (145-66 milyon sal berê) û lihevketina kevana parzemînê ya di dema Eosenê de (56-34 milyon sal berê) her du jî bandorên mezin li ser bilindbûna li beşên bakur û rojhilatê kemberê kirine.

Pêvajoya lihevketinê heta niha berdewam e û ji ber ku Deşta Erebî ber bi Deşta Ewrasyayê ve tê Çiyayên Zagros û Deşta Îranê her ku diçe bilindtir dibin. Pîvandinên GPSên dawî yên li [[Rojhilata Kurdistanê]] nîşan didin ku ev lihevketin hê jî çalak e û deformasyona ku di encamê de bi rengekî neyeksan li welêt belav dibe, bi giranî li kemberên çiyayên sereke yên wekê çiyayên Alborzê û Zagrosê pêk tên. Tora GPS a ku Zagrosa Rojhilata Kurdistanê jî vegirtiye ku di nav de tevahiya Zagrosê daye nîşan ku rêjeyeke zêde yê deformasyonan li tevahiya Çîyayên Zagrosê pêk hatiye. Pîvanên [[GPS]]ê ya niha nîşan didin ku rêjeya niha yê kurtbûna li başûrê rojhilatê Zagrosê {{Nêzîkî}}10 mm/sal e û rêjeya daketina li bakurê rojavayê Zagrosê {{Nêzîkî}}5 mm/sal e. Li bakur-başurê Kazerûnê şikesteka lêdan-şimitînê ''Strike-slip fault'' Zagrosê dike du herêmên cuda yên deformasyonê. Di heman demê de encamên GPSê hêlên cuda yên kurtbûnên li ser [[Kembera Zagrosê]], li başûrê rojhilat kurtbûneke normal û li bakurê rojava Zagrosê jî kurtbûneke berwar nîşan dide. Hatiye payîn ku Çiyayên Zagrosê di dema serdema qeşayê ya duyem de bilind bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/Policy-and-Media/Outreach/Plate-Tectonic-Stories/Hartland-Quay/Zagros-Range |sernav=The Geological Society of London - Zagros Mountains, Iran |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2025-03-16 }}&lt;/ref&gt;

Parçeya tortî ya li başûrê rojhilata Zagrosê li ser tebeqeya xwêya zinarî deforme dibe (wekê dekolmentek duktîl bi lihevketina bingeh a kêm tevdigere) lê li Zagrosa bakur a rojava tebeqeya xwêyê tine ye an jî pir tenik e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jamalreyhani |pêşnav=Mohammadreza |paşnav2=Pousse-Beltran |pêşnav2=Léa |paşnav3=Büyükakpınar |pêşnav3=Pınar |paşnav4=Cesca |pêşnav4=Simone |paşnav5=Nissen |pêşnav5=Edwin |paşnav6=Ghods |pêşnav6=Abdolreza |paşnav7=López-Comino |pêşnav7=José Ángel |paşnav8=Rezapour |pêşnav8=Mehdi |paşnav9=Najafi |pêşnav9=Mahdi |tarîx=2021 |sernav=The 2019–2020 Khalili (Iran) Earthquake Sequence—Anthropogenic Seismicity in the Zagros Simply Folded Belt? |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021JB022797 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=126 |hejmar=12 |rr=e2021JB022797 |doi=10.1029/2021JB022797 |issn=2169-9356 |pmc=PMC9285018 |pmid=35846502 }}&lt;/ref&gt; Ev her du beşên topografiyên cihêreng ên li her du aliyên ji ber lihevketina bingeh a [[Şikesteka Kazerûnê]] derketiye holê. Topografiya bilind û devera teng a deformasyonê li [[Zagrosa bakur]] tê dîtin lê li [[Zagrosa başûr]] deformasyoneke berfireh û herêmek deformasyonê ya bi topografiya nizm pêk hatiye. Zextên ku di qaşilê [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] de ku ji ber lihevketinan çêdibin, bûne sedem ku kevirên xwemaliyên qatbûyî yên berê li hev biqelizin. Dema ku kevirên hişk li cihê xwe dimînin, erozyona paşerojê kevirên nerm (kevirê ku ji heriyê hevgirtî pêk tê) û kevirên sîltê (celebek kevirên gewrtirîn) ji holê radike û kevirê kisilîn (kevirê ji aliyê kalsiyûmê ve dewlemend in ku ji bermayiyên zîndewerên deryayî pêk tê) û kevirên dolomît (kevirên dişibin kevirên kilsinî yên ku [[kalsiyûm]] û [[magnezyûm]] tê de hene) di cih de dihêle. Ev erozyonên cihêreng milên Zagrosê ku bi awayeke paralel li hemberê hev dirêj dibin çêkirine.

Rûniştina keviran û dîroka tektonîkî ya zinaran ji bo çêbûn û girtina petrolê re alîkarî kiriye ku ji ber vê yekê herêma Zagrosê ji bo berhemanîna petrolê herêmeke girîng e. Kimikên xwê û cemedên xwê taybetmendiyeke hevpar a Çiyayên Zagrosan e. Ji ber ku xwêya nezelal bi gelemperî neftê di binê qatên kevirên din de digire, kimikên xwê ji bo kişfkirina neftê destnîşan kirineke girîng e. Li herêmê gîpsa ku di avê de jihevdikeve jî gelek e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nsf.gov/news |sernav=News {{!}} NSF - National Science Foundation |malper=www.nsf.gov |tarîx=2025-03-14 |roja-gihiştinê=2025-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Celeb û temenê keviran ===
[[Wêne:Dena Mountain-Iran-Mar2012.JPG|thumb|Dîmenek ji Çiyayên Denayê ku bi bilindahiya 4.409 mêtreyê lûtkeya herî bilind a Zagrosê ye.]]
Çiya bi tevahî bi eslê xwe tortî ne û di destpêkê de ji kevirê kilsinî hatine çêkirin. Li Zagrosa Bilindkirî an jî Zagrosa Bilind, zinarên Paleozoyîk bi giranî li beşên jorîn û bilind ên lûtkeyên Çiyayên Zagrosê, li kêleka şikesteka sereke ya Zagrosê têne dîtin. Li her du aliyên vê şikestekê kevirên mezozoîk hene ku ji kevirên Serdema Trîasê (252-201 milyon sal berê) û ji kevirên ji Serdema Jurasî yê (201-145 sal berê) pêk hatine ku ji her du aliyan ve ji aliyê kevirên Serdema Kretasê ve hatine dorpêçkirin. Zagrosa qatkirî (çiyayên li başûrê Zagrosa Bilind û hema hema hemî çiyayên paralelên şikesteka Zagrosê) bi giranî ji zinarên ''Tertiary'' pêk tê ku kevirên paleojenê (66-23 milyon sal berê) li başûrê zinarên serdema Kretaseyê û paşê jî kevirên neojenê (23-2,6 milyon sal berê) li başûrê kevirên paleojenê hene. Zagros li gelek rêzeçavên paralel têne dabeş kirin ku dirêjahiya rêzeçiyaan ji 10 kîlomêtran heya 250 kîlomêtran diguherin hene û ji aliyê orojenîk ve bi Alperan re xwedî heman temen in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |pêşnav2= |pêşnav3= |pêşnav4= |pêşnav5= |pêşnav6= |pêşnav7= |pêşnav8= |pêşnav9= |pêşnav10= |pêşnav11= |paşnav12= |pêşnav12= |tarîx=2021-12-01 |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17445647.2021.1906339 |kovar=Journal of Maps |cild=17 |hejmar=2 |rr=225–236 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt;

Qadên sereke yên petrola li heremê li quntarên rojavayî yên zincîre çiyayên Zagrosê ne. Li başûrê parêzgeha Farsê hinek lûtkeyên nizm hene ku bilindahiya wan digihîje 4.000 mêtreyan. Di nav wan de hinek celebên kevirên kilsinî hene ku gelek fosîlên deryayî nîşan didin.

== Dîrok ==
[[Wêne:D437- rois sassanides sculptés sur les parois du zagros -liv3-ch3.png|thumb|çep|Fîgurên qiralên sasaniyan ku li ser sûrên Zagrosê hatine xêzkirin.]]
[[Wêne:Dalma ceramic vessel.jpg|thumb|çep|Taseke seramîk ku li Girê Dalma ya Zagrosê hatiye dîtin.]]
Çiyayên Zagrosê xwedî dîrokeke kevnar a girîng û nişteciheke dîrokî ya [[Kurdistan]]ê ye ku ji serdema Paleolîtîka Jêrîn ve ji bo mirovên destpêkê bûye warê jiayana mirovan. Kevintirîn fosîlên mirovî yên ku li Zagrosê hatine keşfkirin fosîlên Neandertalan e ku li Şikefta Şanîdar, Şikefta Bistun û Şikefta Wezmeyê hatine dîtin. Bermahiyên deh Neandertalan ên ku dîroka wan ji 65.000-35.000 sal berê vedigere di Şikefta Şanîdarê de hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia |paşnav=Murray |pêşnav=Tim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007-04-13 |isbn=978-1-57607-186-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EZ7Gj2ocIEsC&amp;pg=PA454 }}&lt;/ref&gt; Di şikeftê de du goristanên ji serdema &quot;proto-neolîtîk&quot; jî hene ku yek ji wan 10 hezar û 600 salî ye û di vê goristanê de bi giştî bermahiyên 35 kesan hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Proto-Neolithic Cemetery in Shanidar Cave |paşnav=Solecki |pêşnav=Ralph S. |weşanger=Texas A&amp;M University Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-58544-272-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bSVZKJQ5GmIC&amp;q=shanidar&amp;pg=PA3 |paşnav2=Solecki |pêşnav2=Rose L. |paşnav3=Agelarakis |pêşnav3=Anagnostis P. }}&lt;/ref&gt;

Belgeyên paşerojên paleolîtîka jorîn û epîpaleolîtîk ên paşerojê di şikeftên Yafteh, şikefta Kaldar li nêzî Xurmatû û Warwasî, Malaverd li nêzî Kirmaşanê, şikefta Kenaçe li parêzgeha Kurdistanê, şikefta Boof li parêzgeha Farsê û çend şikeft û stargehên zinaran ên din hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle to Upper Paleolithic Transition in the Zagros: The Appearance and Evolution of the Baradostian |paşnav=Shidrang |pêşnav=Sonia |weşanger=Springer Singapore |tarîx=2017-12-08 |rr=133–156 |isbn=978-981-10-6825-6 |cih=Singapore |url=https://doi.org/10.1007/978-981-10-6826-3_10 }}&lt;/ref&gt;

Nîşanên çandiniya destpêkê ku dîroka çandiniyê heya 9000 salên beriya zayînê diçe li quntara çiyayan hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fernand Braudel, la Mediterranée et L’europe |paşnav=Aymard |pêşnav=M. |weşanger=BRILL |tarîx=1990-01-01 |rr=3–14 |isbn=978-90-04-62166-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004621664_003 }}&lt;/ref&gt; Hinek rûniştgehên dîrokî piştre mezin bûne û bûne bajar. Ev niştecihên dîrokî yên ku di roja îro de qadên arkeolojîk ên girîng ên li Kurdistanê ye Anşan û Sûsa; Çermo yek cihên arkeolojîk ên girîng ên li Zagrosan e. Hinek delîlên pêşîn didin nîşan ku hilberîna şerabê li Çiyayên Zagrosê hatine dîtin. her du niştecihên Hecî Firuz Tepe û Godîn Tepe delîlên embarkirina şerabê hatine dîtin ku dîroka embaran navbera 3500 û 5400 salên berê zayînê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=French Wine |paşnav=Phillips |pêşnav=Rod |weşanger=University of California Press |tarîx=2016-10-11 |isbn=978-0-520-96077-0 |url=https://doi.org/10.1525/9780520960770 }}&lt;/ref&gt;

Parçeyek hestiyê tilîya lingên mirovan ku li Şikefta Wezmeyê hatiye dîtin hatiye analîzkirin ku dîroka hestiyê di serdema neolîtîkê de ye. DNA ya vê perçeya hestiyê nîşan dide ku ew ji komek genetîkî ya cihê ye ku heya niha ev koma genetîkî ji aliyê zanyaran ve nehatiye zanîn. Ev koma genetîkî ji haplogkom a Y-DNA G2b ye ku bi taybetî şaxê wê G-Y37100 e û haplogkom a mitokondrîal a J1d6 e. Çavên wî yê qehweyî, çerm bi kêmî tarî û porê wî reş bûn ku her çend îraniyên neolîtîk ên beriya hind û ewropî di çend genan de alelên kêmbûyî yên girêdayî pigmentasyonê hildigirin û ji 12 lokiya 7 lokiyan de alel zêde bibin jî, nîşaneyên herî bihêz ên hilbijartina di ewrasyayên kevnar de nîşan didin. Ev koma genetîkî beşdarî ji bo çêkirina genetîkî ya cotkarên ewropî yên pêşîn an ewropiyên nûjen nekiriye.

Zagros di demên berê yên kevnar de mala gelên cuda yên berî hind û ewropî bû ku komên wekê hûrî, gûtî, kasîtî, elamî û lulubî li Zagrosan jiyan kirine. Di heman demê gelên semîtîk ên wekê asûrî û amorî ku li deverên rojavayî ya Zagrosan jiyan kirine dem bi dem êrîşî bajarên sumerî, akadî û asûriyan kirine. Rêzeçiyaya Zagrosê di navbera [[Deşta Mezopotamyayê]] ku li [[Başûrê Kurdistan]] a îro ye e û Deşta Îranê astengeke erdnîgarî çêkiriye. Zagros bi gelemperî di nav sinorê Kurdistanê de ye ku devera herî berfireh di nav sinorê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro de ye. Arşîveke piçûk a tabletên axur ku bi hûrgulî behsa têkiliyên tevlihev ên van koman dike ku dîroka wan di destpêka hezarsala duyem a {{bz}} de ye li Tel Şemşara li ser [[Zapa Biçûk]] hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Shemshāra archives. 1: The letters / by Jesper Eidem and Jørgen Laessøe - 2001 |weşanger=Munksgaard |tarîx=2001 |isbn=978-87-7876-245-0 |cih=Copenhagen |paşnavê-edîtor=Eidem |pêşnavê-edîtor=J. |series=Historisk-filosofiske skrifter |paşnavê-edîtor2=Læssøe |pêşnavê-edîtor2=Jørgen }}&lt;/ref&gt; Li Tel Bazmusian, li nêzî Şemşara, di navbera salên 5000 {{bz}} û 800 {{pz}} de, her çiqas bi awayekê berdewam nebe jî, bûye cihê mirovan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2016-12-19 |sernav=C–O Bond Activation |url=https://doi.org/10.1055/s-0036-1589787 |kovar=Synfacts |cild=13 |hejmar=01 |rr=0081–0081 |doi=10.1055/s-0036-1589787 |issn=1861-1958 }}&lt;/ref&gt;

Zagros bi tenê ne zîncîreçiyayên bilind û asê ne. Li gor arkeolog û dîroknasan cara yekem çandinî û şaristanî li qontarên Zagrosê destpê kiriye. Yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê kurd in ku heta îro jî li deverên niştecihiyên Zagrosê dijîn û heya îro hebûna xwe li vê deverê parastine. Ji wan kurdên herî kevn heta îro arkeologan navên sê eşîran tespît kirine ku di nav de eşîrên wekê [[Makran]], [[Zengene]] û [[Çigînî]] hene.
 
Di serdema nûjen de arkeolog û lêkolîngerên dîrokî dibêjin ku [[sumer]] ji çiyayên Zagrosê ber jêr daketine deştê û şaristaniya ku li Zagrosê hebûye, bi xwe re anîne û bi pêş xistine. Bajarên yekem ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek [[Ansan]], [[Sûsa]], [[Şandiyar]] û [[Cermo]] ne. Îro hema hema hemû arkeolog û dîroknas hemfikir in ku 9000 sal berê zayînê an 11000 sal berê niha li qontarên Zagrosê mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange hatine kedî kirin û hatine xwedî kirin. Genim, çewder û fesûlî çandine. Di navbera 5400 û 5300 salên {{bz}} de e li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk pez xwedî kirine û ji tiriyan mey çêkirine. Navê tiriyê ''Vitis silvestris'' bûye ku îro jî bi latînî navê wê ''Vitis vinifera'' ye. Herweha bîra jî li vê deverê hatiye çêkirin.

[[Ksenofon]] di &quot;Vegera dehhezaran&quot; de (beri zayînî 401-400) behsa serpêhatiya xwe û çiyayên Zagrosê dike ku çawa asê ne û di wan çiyayên asê de qala şerê artêşa xwe û [[kardoxî|kardoxiyan]] dike. 75 sal piştî vegera Ksenofan, vê carê Îskenderê Mezin dixwazê di ser Zagrosê re here Îranê. Lê ji ber ku di ”Vegera dehhezaran&quot; de bûyerên ku li çiyayên Zagrosê hatibû serê artêşa Ksenofan hemû xwendibû û di derheqê Zagrosê de êdî xwedî zanyarî bû, di jêrê Zagrosê re derbasî Îranê dibe.

Zagros di jiyana şerê çekdarî ya kurdan de ciyekî xwe yê girîng û pîroz heye. Di serdema me de, bi salan pêşmergeyên Başûr û Rojhilat di dema tengasiyê de hildikişiyan Zagrosê, li wir bi cih dibûn û xwe diparastin. Di van 15-20 salên dawî de gerîlayên [[PKK]]ê li serên zîncîreçiyayên Zagrosê biryargehên xwe yên mezin û navendî danîn û niha jî li çiyayên Zagorsê ne. Artêşa tirk bi [[balafir]], [[helîkopter]] û teknîka nûjen a şer nikare li Zagrosê bi ser bikeve. Operasyonên artêşê bê encam dimînin.

Zagros ne bi tenê hêlîna [[pêşmerge]] û gerîlayên kurd e, herweha hêlîna [[teyrê Sîmir]] e jî.

Zagros ji aliyê siruştê ve him bihuşt û him jî dojeha nedîtî ye! Zivistanan ba, bager û pûk e. Tu jîndarek nikare xwe li ber pêtî, serma, fîgan û fîzana Zagrosê bigre. Hirç bi hirçîtiya xwe bi mehan newêre ji qula xwe derkeve. Di demsalên bihar û havînan de mirov dikare çar demsalan li gel hev bibîne. Dar û ber, nebat û kulîlkên çiyayên Zagrosê bi dîmen û bîhna xwe paradîsa rasteqîn e. Di mîtolojiyê de, li Zagrosan giyayekî pîroz heye ku mirov bixwe, namire.

== Gelên Zagrosan ==
Çiyayên Zagrosê bi hezaran sal ne ku malavaniya komên cuda yên ajalkar û cotkaran dike. Komên cotkar û ajalkarên ên niha yên wekên lûr, lûrên bextiyarî, kurd bi keriyên pez ên xwe re di mehên havînan de ji quntarên rojhilat ber bi rojava ve diçin. Hin bajarên mezin ên Kurdistanê bajarên wekê Silêmanî, Kirmaşan, Xurremabad û bajarê Îran Şîraz li quntarên çiyayên Zagrosan hatine ava kirin.
=== Kurd ===
[[Kurd]] yek ji komên etnîkî yê Zagrosan e û koma herî mezin ê çiyayên Zagrosan e ku serdemeke demdirêj e ku li Zagrosan dîjîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |tarîx=1980 |sernav=Climatic Change and Plant Domestication in the Zagros Mountains |url=https://www.jstor.org/stable/4299696?origin=crossref |kovar=Iran |cild=18 |rr=145–148 |doi=10.2307/4299696 |issn=0578-6967 }}&lt;/ref&gt; Di dîrokê de Çiyayên Zagrosan demeke dirêj ji aliyê kurdan ve wekê keleheke xweparastinê hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/292132587_Settlement_continuity_in_Kurdistan |sernav=Settlement continuity in Kurdistan }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ji bo gerîlayên kurd ên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûye qadeke biryargeh û xweparastinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt;
=== Lurî ===
Lûr komeke zagrosî ne ku di serî de li Zagrosa Navîn, Rojava û li Zagrosa Başûr dijîn. Bajarên ku ji aliyê luriyan ve hatine avakirin [[Xurremabad]], [[Borûcerd]], [[Melayêr]], [[Îzeh]], [[Şarîkurd]] û [[Yasûc]] e. Lûr bi lurî diaxivin û li gelek parêzgehên wekê Lorestan, Xuzistan, Çarmehal û Bextiyarî, Îlam, Kohgiluye û Boyer-Ehmed û li parêzgeha Hemedanê dijîn.

=== Lurên Bextiyarî ===
Bextiyarî eşîreke Lur in ku di destpêkê de li Zagrosa navendî û li Zagrosa başûr dijîn. Bajarên sereke yên ku Bextiyarî lê dijîn Mescîd Silêman, Îze û Şarîkurd in. Hêjmareke girîng ên ji bextiariyan heya roja îro jî koçeriyê dikin.
== Avhewa ==
Li Çiyayên Zagrosan çend ekosîstem hene ku di nav wan de deverên daristanî û zozanan ên bi avhewayên nîv-hişk hene. Wekê ku ji aliyê Fona Jiyana Kovî ya Cîhanê ve hatiye destnîşankirin û di Wildfinder-a wan de hatiye bikaranîn, ekoherêma bejayî ya taybetî ya devera çiyayê navîn û bilind deşta daristana Çiyayê Zagrosê ye (PA0446). Barîna salane di navbera 400 û 800 mm de ye û bi piranî di demsalên zivistan û di demsalên biharê de dibarin. Ji ber asta bilind û barîna berfê ya li xalên bilindên Zagrosan zivistana Zagrosê dijwar derbas dibe ku bi germahiyên nizm bi gelemperî di bin -25&amp;nbsp;°C de derbas dibe. Navand mînaka guherbariya parzemînî ya şêwaza avhewayê ya Deryaya Navîn e ku bi zivistanek bi berfê û biharek nerm û baranbar, li pey havînek û payîzeke hişk pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contributions to the vegetation of southwest Asia |weşanger=L. Reichert |tarîx=1986 |isbn=978-3-88226-297-1 |cih=Wiesbaden |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Kürschner |pêşnavê-edîtor=Harald |series=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients }}&lt;/ref&gt;
=== Qeşagirtin ===
[[Wêne:View of Zardkuh.jpg|thumb|Dîmenek ji Çiyayê Zer ku yek ji çiyayên qeşagirtî ya Zagrosan e.]]
Li çiyayên bilind ên Zagrosa rojhilat çiyayên wekê Çiyayê Juparê (4.135 m), Çiyayê Lalezarê (4.374 m (14,350 ft)) û Çiyayê Hezarê (4.469 m) qeşayên wan heliyaye û di roja îro de êdî qeşa nagirin. Tenê qeşayên li Çiyayê Zer û Çiyayê Denayê qeşayên xwe heya roja îro parastin e. Lêbelê berê Serdema Qeşayê ya Dawî bi kûrahiya heya 1.900 mêtre qeşa hebaû û di dema Serdema Qeşaya Dawî de bi kûrahiya 2.160 mêtre deverên qeşagirtî hebûn. Tespîtên cemedeke berfireha bi dirêjahiya 20 kîlomêtre ku li geliyeke bi dirêjahiya 17 kîlomêtre, li bilindahiyeke 1.600 mêtre li bakurê Çiyayê Juparê hatiye dîtin. Di bin şert û mercên baranê de ku bi tomarkirina tomarên avhewaya heyî re hatine berhev kirin, bibe ku ev mezinahiya cemedê çêbibe ku germahiya navînî ya salane di navbera 10,5 û 11,2&amp;nbsp;°C de bû lê tê pêşbînîkirin ku di heyama ku ev cemed hatiye girtin de şert û merc zuwa bûne û germahiya wê serdemê ji germahiya roja îro kêmtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://booksite.elsevier.com/9780444534477/ |sernav=Elsevier: Ehlers, Gibbard, Hughes: Quaternary Glaciations - Extent and Chronology Volume 15: A closer look Welcome |malper=booksite.elsevier.com |roja-gihiştinê=2025-03-22 }}&lt;/ref&gt;
== Flora û fauna ==
=== Flora ===
Her çiqas di roja îro de li herêma Zagrosê ji ber çêrîna zêde yê keriyen pez û birîna darên daristanan zêde bibe jî lê herêma Zagrosê xwediyê florayeke dewlemend û tevlihev e. Bermahiyên daristanên darê berûyê ku berê daristanên Zagrosan bû heya roja îro dikarin werin dîtin. Di heman deemê de darên fistiq/bavanan têne dîtin. Gelek texil ku di nav wan de genim, ceh, nîsk, bihîv, gûz, fistiq, behîs, pîvaz, hinar û tirî yên çiyayî ku bê çandin şîn dibin li seranserê çiyayên Zagrosan têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of agriculture: an international perspective |paşnav=Watson |pêşnav=Patty Jo |weşanger=University of Alabama press |tarîx=2006 |isbn=978-0-8173-5349-0 |çap= |cih=Tuscaloosa |paşnav2=Cowan |pêşnav2=C. Wesley }}&lt;/ref&gt; Quercus brantii (ji %50 zêdetir ji rûbera daristanên Zagrosê digire) girîngtirîn cureyên darên Zagrosa li Rojhilata Kurdistanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://research.guilan.ac.ir/cjes/.papers/25210.pdf |sernav=&quot;Plant species in Oak (Quercus brantii Lindl.) understory and their relationship with physical and chemical propertiesof soil in different altitude classes in the Arghvan valley protected area, Iran&quot; |roja-gihiştinê=2025-03-23 |roja-arşîvê=2015-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403163132/http://research.guilan.ac.ir/cjes/.papers/25210.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Endemîkên din ên kulîlk ên ku di nav rêzaçiyayan de têne dîtin ev in (bi navên latînî): ''[[Allium iranicum]]'', ''[[Astragalus crenophila]]'', ''[[Bellevalia kurdistanica]]'', ''[[Cousinia carduchorum]]'', ''[[Cousinia odontolepis]]'', ''[[Echinops rectangularis]]'', ''[[Erysimum boissieri]]'', ''[[Iris barnumiae]]'', ''[[Ornithogalum iraqense]]'', ''[[Scrophularia atroglandulosa]]'', ''[[Scorzonera kurdistanica]]'', ''[[Tragopogon rechingeri]]'' û ''[[Tulipa kurdica]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav=&quot;Haji Omran Mountain (IQ018)&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
Zagros malavaniya gelek cureyên metirsîdar ku di bin xetereyê de ne ku di nav wan de [[Mişkê Zagrosê]] ''(Calomyscus bailwardi)'' Qamîşwarê besrayê ''(Acrocephalus griseldis)'' û [[Keftarê bi xêz]] ''(Striped hyena)'' hene. Xezala Mezopotamyayê ''(Dama mesopotamica)'' ku cûreyeke xezalên kedî yên kevnar bû ku berê difikirîn ku winda bûye, di dawiya sedsala 20an de li parêzgeha Xuzistanê, li başûrê Zagrosê ji nû ve hatine dîtin. Her wiha bizinên kovî hema hema li seranserê Çiyayên Zagrosan têne dîtin. Heya dawiya sedsala 19an Şêrê Asyayê ''(Panthera leo persica)'' li başûrê rojavayê çiyayan jiyan kiriye ku di vê serdemê de ev cûreya şêran li herêmê nemaye. Her çiqas hejmara wan kêm be û hebûna wan di bin xetereyê de bê jî li gel cureyên ajalên heyî yek cureyên ajalên Zagrosan [[Pilingê Kurdistanê]] ye ku heya roja hebûna xwe parastine. Pilingê Kurdistanê yek ji ajalên xwemalî yên [[Kurdistan]]ê ye ku li çiyayên Zagrosê, [[Çiyayê Cûdî|Cûdî]] û li çiyayên [[Toros]]an têne dîtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li Çiyayê Cûdiyê Pilingê Kurdistanê û keftar hatin hemberî hev |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Pilingê Kurdistanê ket nav kerî gelek mîh mirar kir. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-31 }}&lt;/ref&gt;

Fatfatoka Luristanê ''(Neurergus kaiseri)'' Fatfatokeke ku li beşeke piçûk ê Çiyayên Zagros a navendî yên Rojhilata Kurdistanê dijî ku ev cûre di çemên bilind de dijî û ajaleke avî ye. Tê texmînkirin ji ber nêçîrê ji bo bazirganiya ajalan hebûna vê cûreya Qumqumokê di xetereyê de ye û di heman demê de tê pêşbînîkirin ku guherîna avhewayê bi tundî bandorê li vê cureyê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-07-22 |sernav=Neurergus kaiseri: IUCN SSC Amphibian Specialist Group: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T59450A49436271 |url=https://www.iucnredlist.org/species/59450/49436271 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t59450a49436271.en }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk]]
[[Kategorî:Rêzeçiya]]
[[Kategorî:Zagros (rêzeçiya)| ]]</text>
      <sha1>0skssujlrd6j1tgcfw86g2wkwymgdkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999224</id>
      <parentid>1999223</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28447" sha1="jtj21b0zb3vxp184u7jntyem6brpfdg" xml:space="preserve">{{Agahîdank çiya
| nav                = Zagros
| nav1               = Zîncîreçiyayê Zagrosê
| wêne               = Ecoregion PA0446.png
| wêne_sernav        = Çiyayên Zagrosê
| çîyayê_bilind      = Zerdekoh
| bilindayî          = 4.409
| dirêjayî           = 1.600
| cih                = [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Îran]]
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = {{Koord|32|21|50|N|50|5|31|E|type:mountain|display=inline, title}}
| cure               = 
| çalakbûna_dawî     = 
}}
'''Zagros''' an '''çiyayên Zagrosê''' rêzeçiyayekî [[Kurdistanê]] ye û herêma herî berfireh a çiyayî ya Kurdistanê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] despê dike û bi dirêjiya 1600 kîlometre ber bi (başûr) [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] ve diçe ku heya [[Kendava Farsê]] dirêj dibe. Rêzeçiyayên Zagrosê di nav xwe de gelek çiyayan vedihewîne ku ev rêzeçiya ji bakur ber bi başûr ve 1600 kîlometre dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî 300 kîlometre berfireh bûye. Xala herî bilind ê Çiyayên Zagrosê Çiyayê Dena ye ku bi bilindahiya 4.409 mêtre bilind e. Xalên herî nizm ên Zagrosê heya 1.000 metreyan daketine. Çiyayên Zagrosan yek ji warên dîrokî ya Kurdistanê ye ku ji aliyê [[kurd]]an ve wekê keleheke xwezayî ya xweparastinê hatiye bikaranîn. Çemên Zarînê û Sîmîneyê ji çiyayên Zagrosê derdikevin û ber bi bakur ve diherikin [[Gola Ûrmiyeyê]].

Ji ber ku piraniya Çiyayên Zagrosê di nav axa Kurdistanê de ye hinek caran wekê Çiyayê Kurdistanê hatiye binavkirin ku [[Îbn Xeldûn]] di pirtûka xwe ya ''[[Muqaddîme]]'' de wekê ''Çîyayên Kurdistanê'' behsa Çiyayên Zagrosê kiriye.

== Bêjenasiya Zagrosê ==

Di derbarê [[Bêjenasî|bêjenasiya]] peyva “Zagros” de sê çavkanî û teoriyên cuda hene:

# Li gor Zend Avesta wateya ''Zagros'' ”bilindahî” ye ya jî çiyayê bilind ê ku roj di pişta wî de derdikeve. Koka gotinê zuxur an zarg e. Zarg tê wateya tîşir û bilindiyê. [[Zarga Fîsê]] ku li nêzîkî [[Licê]] ye û Zarga Fîsê ya ku li navenda [[Amed]]ê li ser çemê Dîclê ye.
# Hatiye îdîakirin ku peyvên ''Zengene'' û ''Zagros'' ji heman etîmîlojiyê tên. Wekê ku tê zanîn ''Zengene'' eşîreke kurdan e ku heya roja îro jî li Başûrê Kurdistanê dijîn.
# Her çiqas kêm be jî hinek îddîa hene ku dibêje Zagros ji [[Yewnanistana kevnare]] tê ku tê wateya tofanê.
== Jeolojî ==
[[Wêne:ZagrosV2 1PolSimp.svg|thumb|çep|Nexşeyeke topografî ku ji bakur ber başûrê rojhilat ve Çiyayên Zagrosê nîşan dide.]]
[[Wêne:Zagros 1992.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zagrosan ku ji satelaytê hatiye kişandin.]]
Kembera qatbûn û bilindbûna Zagrosan bi giranî ji ber lihevketina herdu lewheyên tektonîkên [[Deşta Ewrasyayê]] û [[Deşta Erebî]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt; Ev lihevketin bi giranî di Serdema Miyosenê de qewimiye (nêzîkî 25 milyon sal berê) û tevahiya zinarên ku ji Paleozoyîk (541-242 milyon sal berê) berbi Senozoyîkê ve (66 milyon sal berê - niha) li perava parzemîna li ser Plateya Ereban veşartibûn li hev kom kiriye. Lêbelê vegirtina qalika okyanûsê ya Neotetîs di dema Kratesê de (145-66 milyon sal berê) û lihevketina kevana parzemînê ya di dema Eosenê de (56-34 milyon sal berê) her du jî bandorên mezin li ser bilindbûna li beşên bakur û rojhilatê kemberê kirine.

Pêvajoya lihevketinê heta niha berdewam e û ji ber ku Deşta Erebî ber bi Deşta Ewrasyayê ve tê Çiyayên Zagros û Deşta Îranê her ku diçe bilindtir dibin. Pîvandinên GPSên dawî yên li [[Rojhilata Kurdistanê]] nîşan didin ku ev lihevketin hê jî çalak e û deformasyona ku di encamê de bi rengekî neyeksan li welêt belav dibe, bi giranî li kemberên çiyayên sereke yên wekê çiyayên Alborzê û Zagrosê pêk tên. Tora GPS a ku Zagrosa Rojhilata Kurdistanê jî vegirtiye ku di nav de tevahiya Zagrosê daye nîşan ku rêjeyeke zêde yê deformasyonan li tevahiya Çîyayên Zagrosê pêk hatiye. Pîvanên [[GPS]]ê ya niha nîşan didin ku rêjeya niha yê kurtbûna li başûrê rojhilatê Zagrosê {{Nêzîkî}}10 mm/sal e û rêjeya daketina li bakurê rojavayê Zagrosê {{Nêzîkî}}5 mm/sal e. Li bakur-başurê Kazerûnê şikesteka lêdan-şimitînê ''Strike-slip fault'' Zagrosê dike du herêmên cuda yên deformasyonê. Di heman demê de encamên GPSê hêlên cuda yên kurtbûnên li ser [[Kembera Zagrosê]], li başûrê rojhilat kurtbûneke normal û li bakurê rojava Zagrosê jî kurtbûneke berwar nîşan dide. Hatiye payîn ku Çiyayên Zagrosê di dema serdema qeşayê ya duyem de bilind bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/Policy-and-Media/Outreach/Plate-Tectonic-Stories/Hartland-Quay/Zagros-Range |sernav=The Geological Society of London - Zagros Mountains, Iran |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2025-03-16 }}&lt;/ref&gt;

Parçeya tortî ya li başûrê rojhilata Zagrosê li ser tebeqeya xwêya zinarî deforme dibe (wekê dekolmentek duktîl bi lihevketina bingeh a kêm tevdigere) lê li Zagrosa bakur a rojava tebeqeya xwêyê tine ye an jî pir tenik e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jamalreyhani |pêşnav=Mohammadreza |paşnav2=Pousse-Beltran |pêşnav2=Léa |paşnav3=Büyükakpınar |pêşnav3=Pınar |paşnav4=Cesca |pêşnav4=Simone |paşnav5=Nissen |pêşnav5=Edwin |paşnav6=Ghods |pêşnav6=Abdolreza |paşnav7=López-Comino |pêşnav7=José Ángel |paşnav8=Rezapour |pêşnav8=Mehdi |paşnav9=Najafi |pêşnav9=Mahdi |tarîx=2021 |sernav=The 2019–2020 Khalili (Iran) Earthquake Sequence—Anthropogenic Seismicity in the Zagros Simply Folded Belt? |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021JB022797 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=126 |hejmar=12 |rr=e2021JB022797 |doi=10.1029/2021JB022797 |issn=2169-9356 |pmc=PMC9285018 |pmid=35846502 }}&lt;/ref&gt; Ev her du beşên topografiyên cihêreng ên li her du aliyên ji ber lihevketina bingeh a [[Şikesteka Kazerûnê]] derketiye holê. Topografiya bilind û devera teng a deformasyonê li [[Zagrosa bakur]] tê dîtin lê li [[Zagrosa başûr]] deformasyoneke berfireh û herêmek deformasyonê ya bi topografiya nizm pêk hatiye. Zextên ku di qaşilê [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] de ku ji ber lihevketinan çêdibin, bûne sedem ku kevirên xwemaliyên qatbûyî yên berê li hev biqelizin. Dema ku kevirên hişk li cihê xwe dimînin, erozyona paşerojê kevirên nerm (kevirê ku ji heriyê hevgirtî pêk tê) û kevirên sîltê (celebek kevirên gewrtirîn) ji holê radike û kevirê kisilîn (kevirê ji aliyê kalsiyûmê ve dewlemend in ku ji bermayiyên zîndewerên deryayî pêk tê) û kevirên dolomît (kevirên dişibin kevirên kilsinî yên ku [[kalsiyûm]] û [[magnezyûm]] tê de hene) di cih de dihêle. Ev erozyonên cihêreng milên Zagrosê ku bi awayeke paralel li hemberê hev dirêj dibin çêkirine.

Rûniştina keviran û dîroka tektonîkî ya zinaran ji bo çêbûn û girtina petrolê re alîkarî kiriye ku ji ber vê yekê herêma Zagrosê ji bo berhemanîna petrolê herêmeke girîng e. Kimikên xwê û cemedên xwê taybetmendiyeke hevpar a Çiyayên Zagrosan e. Ji ber ku xwêya nezelal bi gelemperî neftê di binê qatên kevirên din de digire, kimikên xwê ji bo kişfkirina neftê destnîşan kirineke girîng e. Li herêmê gîpsa ku di avê de jihevdikeve jî gelek e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nsf.gov/news |sernav=News {{!}} NSF - National Science Foundation |malper=www.nsf.gov |tarîx=2025-03-14 |roja-gihiştinê=2025-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Celeb û temenê keviran ===
[[Wêne:Dena Mountain-Iran-Mar2012.JPG|thumb|Dîmenek ji Çiyayên Denayê ku bi bilindahiya 4.409 mêtreyê lûtkeya herî bilind a Zagrosê ye.]]
Çiya bi tevahî bi eslê xwe tortî ne û di destpêkê de ji kevirê kilsinî hatine çêkirin. Li Zagrosa Bilindkirî an jî Zagrosa Bilind, zinarên Paleozoyîk bi giranî li beşên jorîn û bilind ên lûtkeyên Çiyayên Zagrosê, li kêleka şikesteka sereke ya Zagrosê têne dîtin. Li her du aliyên vê şikestekê kevirên mezozoîk hene ku ji kevirên Serdema Trîasê (252-201 milyon sal berê) û ji kevirên ji Serdema Jurasî yê (201-145 sal berê) pêk hatine ku ji her du aliyan ve ji aliyê kevirên Serdema Kretasê ve hatine dorpêçkirin. Zagrosa qatkirî (çiyayên li başûrê Zagrosa Bilind û hema hema hemî çiyayên paralelên şikesteka Zagrosê) bi giranî ji zinarên ''Tertiary'' pêk tê ku kevirên paleojenê (66-23 milyon sal berê) li başûrê zinarên serdema Kretaseyê û paşê jî kevirên neojenê (23-2,6 milyon sal berê) li başûrê kevirên paleojenê hene. Zagros li gelek rêzeçavên paralel têne dabeş kirin ku dirêjahiya rêzeçiyaan ji 10 kîlomêtran heya 250 kîlomêtran diguherin hene û ji aliyê orojenîk ve bi Alperan re xwedî heman temen in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |pêşnav2= |pêşnav3= |pêşnav4= |pêşnav5= |pêşnav6= |pêşnav7= |pêşnav8= |pêşnav9= |pêşnav10= |pêşnav11= |paşnav12= |pêşnav12= |tarîx=2021-12-01 |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17445647.2021.1906339 |kovar=Journal of Maps |cild=17 |hejmar=2 |rr=225–236 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt;

Qadên sereke yên petrola li heremê li quntarên rojavayî yên zincîre çiyayên Zagrosê ne. Li başûrê parêzgeha Farsê hinek lûtkeyên nizm hene ku bilindahiya wan digihîje 4.000 mêtreyan. Di nav wan de hinek celebên kevirên kilsinî hene ku gelek fosîlên deryayî nîşan didin.

== Dîrok ==
[[Wêne:D437- rois sassanides sculptés sur les parois du zagros -liv3-ch3.png|thumb|çep|Fîgurên qiralên sasaniyan ku li ser sûrên Zagrosê hatine xêzkirin.]]
[[Wêne:Dalma ceramic vessel.jpg|thumb|çep|Taseke seramîk ku li Girê Dalma ya Zagrosê hatiye dîtin.]]
Çiyayên Zagrosê xwedî dîrokeke kevnar a girîng û nişteciheke dîrokî ya [[Kurdistan]]ê ye ku ji serdema Paleolîtîka Jêrîn ve ji bo mirovên destpêkê bûye warê jiayana mirovan. Kevintirîn fosîlên mirovî yên ku li Zagrosê hatine keşfkirin fosîlên Neandertalan e ku li Şikefta Şanîdar, Şikefta Bistun û Şikefta Wezmeyê hatine dîtin. Bermahiyên deh Neandertalan ên ku dîroka wan ji 65.000-35.000 sal berê vedigere di Şikefta Şanîdarê de hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia |paşnav=Murray |pêşnav=Tim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007-04-13 |isbn=978-1-57607-186-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EZ7Gj2ocIEsC&amp;pg=PA454 }}&lt;/ref&gt; Di şikeftê de du goristanên ji serdema &quot;proto-neolîtîk&quot; jî hene ku yek ji wan 10 hezar û 600 salî ye û di vê goristanê de bi giştî bermahiyên 35 kesan hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Proto-Neolithic Cemetery in Shanidar Cave |paşnav=Solecki |pêşnav=Ralph S. |weşanger=Texas A&amp;M University Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-58544-272-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bSVZKJQ5GmIC&amp;q=shanidar&amp;pg=PA3 |paşnav2=Solecki |pêşnav2=Rose L. |paşnav3=Agelarakis |pêşnav3=Anagnostis P. }}&lt;/ref&gt;

Belgeyên paşerojên paleolîtîka jorîn û epîpaleolîtîk ên paşerojê di şikeftên Yafteh, şikefta Kaldar li nêzî Xurmatû û Warwasî, Malaverd li nêzî Kirmaşanê, şikefta Kenaçe li parêzgeha Kurdistanê, şikefta Boof li parêzgeha Farsê û çend şikeft û stargehên zinaran ên din hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle to Upper Paleolithic Transition in the Zagros: The Appearance and Evolution of the Baradostian |paşnav=Shidrang |pêşnav=Sonia |weşanger=Springer Singapore |tarîx=2017-12-08 |rr=133–156 |isbn=978-981-10-6825-6 |cih=Singapore |url=https://doi.org/10.1007/978-981-10-6826-3_10 }}&lt;/ref&gt;

Nîşanên çandiniya destpêkê ku dîroka çandiniyê heya 9000 salên beriya zayînê diçe li quntara çiyayan hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fernand Braudel, la Mediterranée et L’europe |paşnav=Aymard |pêşnav=M. |weşanger=BRILL |tarîx=1990-01-01 |rr=3–14 |isbn=978-90-04-62166-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004621664_003 }}&lt;/ref&gt; Hinek rûniştgehên dîrokî piştre mezin bûne û bûne bajar. Ev niştecihên dîrokî yên ku di roja îro de qadên arkeolojîk ên girîng ên li Kurdistanê ye Anşan û Sûsa; Çermo yek cihên arkeolojîk ên girîng ên li Zagrosan e. Hinek delîlên pêşîn didin nîşan ku hilberîna şerabê li Çiyayên Zagrosê hatine dîtin. Her du niştecihên Hecî Firuz Tepe û Godîn Tepe delîlên embarkirina şerabê hatine dîtin ku dîroka embaran navbera 3500 û 5400 salên berê zayînê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=French Wine |paşnav=Phillips |pêşnav=Rod |weşanger=University of California Press |tarîx=2016-10-11 |isbn=978-0-520-96077-0 |url=https://doi.org/10.1525/9780520960770 }}&lt;/ref&gt;

Parçeyek hestiyê tilîya lingên mirovan ku li Şikefta Wezmeyê hatiye dîtin hatiye analîzkirin ku dîroka hestiyê di serdema neolîtîkê de ye. DNA ya vê perçeya hestiyê nîşan dide ku ew ji komek genetîkî ya cihê ye ku heya niha ev koma genetîkî ji aliyê zanyaran ve nehatiye zanîn. Ev koma genetîkî ji haplogkom a Y-DNA G2b ye ku bi taybetî şaxê wê G-Y37100 e û haplogkom a mitokondrîal a J1d6 e. Çavên wî yê qehweyî, çerm bi kêmî tarî û porê wî reş bûn ku her çend îraniyên neolîtîk ên beriya hind û ewropî di çend genan de alelên kêmbûyî yên girêdayî pigmentasyonê hildigirin û ji 12 lokiya 7 lokiyan de alel zêde bibin jî, nîşaneyên herî bihêz ên hilbijartina di ewrasyayên kevnar de nîşan didin. Ev koma genetîkî beşdarî ji bo çêkirina genetîkî ya cotkarên ewropî yên pêşîn an ewropiyên nûjen nekiriye.

Zagros di demên berê yên kevnar de mala gelên cuda yên berî hind û ewropî bû ku komên wekê hûrî, gûtî, kasîtî, elamî û lulubî li Zagrosan jiyan kirine. Di heman demê gelên semîtîk ên wekê asûrî û amorî ku li deverên rojavayî ya Zagrosan jiyan kirine dem bi dem êrîşî bajarên sumerî, akadî û asûriyan kirine. Rêzeçiyaya Zagrosê di navbera [[Deşta Mezopotamyayê]] ku li [[Başûrê Kurdistan]] a îro ye e û Deşta Îranê astengeke erdnîgarî çêkiriye. Zagros bi gelemperî di nav sinorê Kurdistanê de ye ku devera herî berfireh di nav sinorê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro de ye. Arşîveke piçûk a tabletên axur ku bi hûrgulî behsa têkiliyên tevlihev ên van koman dike ku dîroka wan di destpêka hezarsala duyem a {{bz}} de ye li Tel Şemşara li ser [[Zapa Biçûk]] hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Shemshāra archives. 1: The letters / by Jesper Eidem and Jørgen Laessøe - 2001 |weşanger=Munksgaard |tarîx=2001 |isbn=978-87-7876-245-0 |cih=Copenhagen |paşnavê-edîtor=Eidem |pêşnavê-edîtor=J. |series=Historisk-filosofiske skrifter |paşnavê-edîtor2=Læssøe |pêşnavê-edîtor2=Jørgen }}&lt;/ref&gt; Li Tel Bazmusian, li nêzî Şemşara, di navbera salên 5000 {{bz}} û 800 {{pz}} de, her çiqas bi awayekê berdewam nebe jî, bûye cihê mirovan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2016-12-19 |sernav=C–O Bond Activation |url=https://doi.org/10.1055/s-0036-1589787 |kovar=Synfacts |cild=13 |hejmar=01 |rr=0081–0081 |doi=10.1055/s-0036-1589787 |issn=1861-1958 }}&lt;/ref&gt;

Zagros bi tenê ne zîncîreçiyayên bilind û asê ne. Li gor arkeolog û dîroknasan cara yekem çandinî û şaristanî li qontarên Zagrosê destpê kiriye. Yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê kurd in ku heta îro jî li deverên niştecihiyên Zagrosê dijîn û heya îro hebûna xwe li vê deverê parastine. Ji wan kurdên herî kevn heta îro arkeologan navên sê eşîran tespît kirine ku di nav de eşîrên wekê [[Makran]], [[Zengene]] û [[Çigînî]] hene.
 
Di serdema nûjen de arkeolog û lêkolîngerên dîrokî dibêjin ku [[sumer]] ji çiyayên Zagrosê ber jêr daketine deştê û şaristaniya ku li Zagrosê hebûye, bi xwe re anîne û bi pêş xistine. Bajarên yekem ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek [[Ansan]], [[Sûsa]], [[Şandiyar]] û [[Cermo]] ne. Îro hema hema hemû arkeolog û dîroknas hemfikir in ku 9000 sal berê zayînê an 11000 sal berê niha li qontarên Zagrosê mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange hatine kedî kirin û hatine xwedî kirin. Genim, çewder û fesûlî çandine. Di navbera 5400 û 5300 salên {{bz}} de e li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk pez xwedî kirine û ji tiriyan mey çêkirine. Navê tiriyê ''Vitis silvestris'' bûye ku îro jî bi latînî navê wê ''Vitis vinifera'' ye. Herweha bîra jî li vê deverê hatiye çêkirin.

[[Ksenofon]] di &quot;Vegera dehhezaran&quot; de (beri zayînî 401-400) behsa serpêhatiya xwe û çiyayên Zagrosê dike ku çawa asê ne û di wan çiyayên asê de qala şerê artêşa xwe û [[kardoxî|kardoxiyan]] dike. 75 sal piştî vegera Ksenofan, vê carê Îskenderê Mezin dixwazê di ser Zagrosê re here Îranê. Lê ji ber ku di ”Vegera dehhezaran&quot; de bûyerên ku li çiyayên Zagrosê hatibû serê artêşa Ksenofan hemû xwendibû û di derheqê Zagrosê de êdî xwedî zanyarî bû, di jêrê Zagrosê re derbasî Îranê dibe.

Zagros di jiyana şerê çekdarî ya kurdan de ciyekî xwe yê girîng û pîroz heye. Di serdema me de, bi salan pêşmergeyên Başûr û Rojhilat di dema tengasiyê de hildikişiyan Zagrosê, li wir bi cih dibûn û xwe diparastin. Di van 15-20 salên dawî de gerîlayên [[PKK]]ê li serên zîncîreçiyayên Zagrosê biryargehên xwe yên mezin û navendî danîn û niha jî li çiyayên Zagorsê ne. Artêşa tirk bi [[balafir]], [[helîkopter]] û teknîka nûjen a şer nikare li Zagrosê bi ser bikeve. Operasyonên artêşê bê encam dimînin.

Zagros ne bi tenê hêlîna [[pêşmerge]] û gerîlayên kurd e, herweha hêlîna [[teyrê Sîmir]] e jî.

Zagros ji aliyê siruştê ve him bihuşt û him jî dojeha nedîtî ye! Zivistanan ba, bager û pûk e. Tu jîndarek nikare xwe li ber pêtî, serma, fîgan û fîzana Zagrosê bigre. Hirç bi hirçîtiya xwe bi mehan newêre ji qula xwe derkeve. Di demsalên bihar û havînan de mirov dikare çar demsalan li gel hev bibîne. Dar û ber, nebat û kulîlkên çiyayên Zagrosê bi dîmen û bîhna xwe paradîsa rasteqîn e. Di mîtolojiyê de, li Zagrosan giyayekî pîroz heye ku mirov bixwe, namire.

== Gelên Zagrosan ==
Çiyayên Zagrosê bi hezaran sal ne ku malavaniya komên cuda yên ajalkar û cotkaran dike. Komên cotkar û ajalkarên ên niha yên wekên lûr, lûrên bextiyarî, kurd bi keriyên pez ên xwe re di mehên havînan de ji quntarên rojhilat ber bi rojava ve diçin. Hin bajarên mezin ên Kurdistanê bajarên wekê Silêmanî, Kirmaşan, Xurremabad û bajarê Îran Şîraz li quntarên çiyayên Zagrosan hatine ava kirin.
=== Kurd ===
[[Kurd]] yek ji komên etnîkî yê Zagrosan e û koma herî mezin ê çiyayên Zagrosan e ku serdemeke demdirêj e ku li Zagrosan dîjîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |tarîx=1980 |sernav=Climatic Change and Plant Domestication in the Zagros Mountains |url=https://www.jstor.org/stable/4299696?origin=crossref |kovar=Iran |cild=18 |rr=145–148 |doi=10.2307/4299696 |issn=0578-6967 }}&lt;/ref&gt; Di dîrokê de Çiyayên Zagrosan demeke dirêj ji aliyê kurdan ve wekê keleheke xweparastinê hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/292132587_Settlement_continuity_in_Kurdistan |sernav=Settlement continuity in Kurdistan }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ji bo gerîlayên kurd ên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûye qadeke biryargeh û xweparastinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt;
=== Lurî ===
Lûr komeke zagrosî ne ku di serî de li Zagrosa Navîn, Rojava û li Zagrosa Başûr dijîn. Bajarên ku ji aliyê luriyan ve hatine avakirin [[Xurremabad]], [[Borûcerd]], [[Melayêr]], [[Îzeh]], [[Şarîkurd]] û [[Yasûc]] e. Lûr bi lurî diaxivin û li gelek parêzgehên wekê Lorestan, Xuzistan, Çarmehal û Bextiyarî, Îlam, Kohgiluye û Boyer-Ehmed û li parêzgeha Hemedanê dijîn.

=== Lurên Bextiyarî ===
Bextiyarî eşîreke Lur in ku di destpêkê de li Zagrosa navendî û li Zagrosa başûr dijîn. Bajarên sereke yên ku Bextiyarî lê dijîn Mescîd Silêman, Îze û Şarîkurd in. Hêjmareke girîng ên ji bextiariyan heya roja îro jî koçeriyê dikin.
== Avhewa ==
Li Çiyayên Zagrosan çend ekosîstem hene ku di nav wan de deverên daristanî û zozanan ên bi avhewayên nîv-hişk hene. Wekê ku ji aliyê Fona Jiyana Kovî ya Cîhanê ve hatiye destnîşankirin û di Wildfinder-a wan de hatiye bikaranîn, ekoherêma bejayî ya taybetî ya devera çiyayê navîn û bilind deşta daristana Çiyayê Zagrosê ye (PA0446). Barîna salane di navbera 400 û 800 mm de ye û bi piranî di demsalên zivistan û di demsalên biharê de dibarin. Ji ber asta bilind û barîna berfê ya li xalên bilindên Zagrosan zivistana Zagrosê dijwar derbas dibe ku bi germahiyên nizm bi gelemperî di bin -25&amp;nbsp;°C de derbas dibe. Navand mînaka guherbariya parzemînî ya şêwaza avhewayê ya Deryaya Navîn e ku bi zivistanek bi berfê û biharek nerm û baranbar, li pey havînek û payîzeke hişk pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contributions to the vegetation of southwest Asia |weşanger=L. Reichert |tarîx=1986 |isbn=978-3-88226-297-1 |cih=Wiesbaden |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Kürschner |pêşnavê-edîtor=Harald |series=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients }}&lt;/ref&gt;
=== Qeşagirtin ===
[[Wêne:View of Zardkuh.jpg|thumb|Dîmenek ji Çiyayê Zer ku yek ji çiyayên qeşagirtî ya Zagrosan e.]]
Li çiyayên bilind ên Zagrosa rojhilat çiyayên wekê Çiyayê Juparê (4.135 m), Çiyayê Lalezarê (4.374 m (14,350 ft)) û Çiyayê Hezarê (4.469 m) qeşayên wan heliyaye û di roja îro de êdî qeşa nagirin. Tenê qeşayên li Çiyayê Zer û Çiyayê Denayê qeşayên xwe heya roja îro parastin e. Lêbelê berê Serdema Qeşayê ya Dawî bi kûrahiya heya 1.900 mêtre qeşa hebaû û di dema Serdema Qeşaya Dawî de bi kûrahiya 2.160 mêtre deverên qeşagirtî hebûn. Tespîtên cemedeke berfireha bi dirêjahiya 20 kîlomêtre ku li geliyeke bi dirêjahiya 17 kîlomêtre, li bilindahiyeke 1.600 mêtre li bakurê Çiyayê Juparê hatiye dîtin. Di bin şert û mercên baranê de ku bi tomarkirina tomarên avhewaya heyî re hatine berhev kirin, bibe ku ev mezinahiya cemedê çêbibe ku germahiya navînî ya salane di navbera 10,5 û 11,2&amp;nbsp;°C de bû lê tê pêşbînîkirin ku di heyama ku ev cemed hatiye girtin de şert û merc zuwa bûne û germahiya wê serdemê ji germahiya roja îro kêmtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://booksite.elsevier.com/9780444534477/ |sernav=Elsevier: Ehlers, Gibbard, Hughes: Quaternary Glaciations - Extent and Chronology Volume 15: A closer look Welcome |malper=booksite.elsevier.com |roja-gihiştinê=2025-03-22 }}&lt;/ref&gt;
== Flora û fauna ==
=== Flora ===
Her çiqas di roja îro de li herêma Zagrosê ji ber çêrîna zêde yê keriyen pez û birîna darên daristanan zêde bibe jî lê herêma Zagrosê xwediyê florayeke dewlemend û tevlihev e. Bermahiyên daristanên darê berûyê ku berê daristanên Zagrosan bû heya roja îro dikarin werin dîtin. Di heman deemê de darên fistiq/bavanan têne dîtin. Gelek texil ku di nav wan de genim, ceh, nîsk, bihîv, gûz, fistiq, behîs, pîvaz, hinar û tirî yên çiyayî ku bê çandin şîn dibin li seranserê çiyayên Zagrosan têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of agriculture: an international perspective |paşnav=Watson |pêşnav=Patty Jo |weşanger=University of Alabama press |tarîx=2006 |isbn=978-0-8173-5349-0 |çap= |cih=Tuscaloosa |paşnav2=Cowan |pêşnav2=C. Wesley }}&lt;/ref&gt; Quercus brantii (ji %50 zêdetir ji rûbera daristanên Zagrosê digire) girîngtirîn cureyên darên Zagrosa li Rojhilata Kurdistanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://research.guilan.ac.ir/cjes/.papers/25210.pdf |sernav=&quot;Plant species in Oak (Quercus brantii Lindl.) understory and their relationship with physical and chemical propertiesof soil in different altitude classes in the Arghvan valley protected area, Iran&quot; |roja-gihiştinê=2025-03-23 |roja-arşîvê=2015-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403163132/http://research.guilan.ac.ir/cjes/.papers/25210.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Endemîkên din ên kulîlk ên ku di nav rêzaçiyayan de têne dîtin ev in (bi navên latînî): ''[[Allium iranicum]]'', ''[[Astragalus crenophila]]'', ''[[Bellevalia kurdistanica]]'', ''[[Cousinia carduchorum]]'', ''[[Cousinia odontolepis]]'', ''[[Echinops rectangularis]]'', ''[[Erysimum boissieri]]'', ''[[Iris barnumiae]]'', ''[[Ornithogalum iraqense]]'', ''[[Scrophularia atroglandulosa]]'', ''[[Scorzonera kurdistanica]]'', ''[[Tragopogon rechingeri]]'' û ''[[Tulipa kurdica]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav=&quot;Haji Omran Mountain (IQ018)&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
Zagros malavaniya gelek cureyên metirsîdar ku di bin xetereyê de ne ku di nav wan de [[Mişkê Zagrosê]] ''(Calomyscus bailwardi)'' Qamîşwarê besrayê ''(Acrocephalus griseldis)'' û [[Keftarê bi xêz]] ''(Striped hyena)'' hene. Xezala Mezopotamyayê ''(Dama mesopotamica)'' ku cûreyeke xezalên kedî yên kevnar bû ku berê difikirîn ku winda bûye, di dawiya sedsala 20an de li parêzgeha Xuzistanê, li başûrê Zagrosê ji nû ve hatine dîtin. Her wiha bizinên kovî hema hema li seranserê Çiyayên Zagrosan têne dîtin. Heya dawiya sedsala 19an Şêrê Asyayê ''(Panthera leo persica)'' li başûrê rojavayê çiyayan jiyan kiriye ku di vê serdemê de ev cûreya şêran li herêmê nemaye. Her çiqas hejmara wan kêm be û hebûna wan di bin xetereyê de bê jî li gel cureyên ajalên heyî yek cureyên ajalên Zagrosan [[Pilingê Kurdistanê]] ye ku heya roja hebûna xwe parastine. Pilingê Kurdistanê yek ji ajalên xwemalî yên [[Kurdistan]]ê ye ku li çiyayên Zagrosê, [[Çiyayê Cûdî|Cûdî]] û li çiyayên [[Toros]]an têne dîtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li Çiyayê Cûdiyê Pilingê Kurdistanê û keftar hatin hemberî hev |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Pilingê Kurdistanê ket nav kerî gelek mîh mirar kir. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-31 }}&lt;/ref&gt;

Fatfatoka Luristanê ''(Neurergus kaiseri)'' Fatfatokeke ku li beşeke piçûk ê Çiyayên Zagros a navendî yên Rojhilata Kurdistanê dijî ku ev cûre di çemên bilind de dijî û ajaleke avî ye. Tê texmînkirin ji ber nêçîrê ji bo bazirganiya ajalan hebûna vê cûreya Qumqumokê di xetereyê de ye û di heman demê de tê pêşbînîkirin ku guherîna avhewayê bi tundî bandorê li vê cureyê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-07-22 |sernav=Neurergus kaiseri: IUCN SSC Amphibian Specialist Group: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T59450A49436271 |url=https://www.iucnredlist.org/species/59450/49436271 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t59450a49436271.en }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk]]
[[Kategorî:Rêzeçiya]]
[[Kategorî:Zagros (rêzeçiya)| ]]</text>
      <sha1>jtj21b0zb3vxp184u7jntyem6brpfdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Herêma Kurdistanê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>9746</id>
    <revision>
      <id>1999105</id>
      <parentid>1455787</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sererastkirina danasînê */ beşeke nû</comment>
      <origin>1999105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6971" sha1="qa7yw20ls8q4qje2woaigmm7bhaxnoa" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=herî zêde}}
}}

{{rtl}}
بةياننامةى رِيَكخراوى قوتابيانى كوردستان بةبؤنةى ضواردةمين سالَيادى رِاطةياندنيةوة

قوتابيانء خويَندكارانى خؤشةويست
رِيَكخراوة تيَكؤشةرةكان
ئةندامء لايةنطرانى رِيَكخراوى قوتابيانى كوردستان
رِؤذى (24/6/2006) ضواردةسالَ بةسةر رِاطةياندنى رِيَكخراوى قوتابيانى كوردستاندا تيَثةرِ دةبيَت, بةو بؤنةيةوة ثيرؤزبايى لة خؤمانء ئةندامء لايةنطرانمان دةكةينء ثةيمان دووثاتدةكةينةوة هةميشة لة مةيدانى خةباتء كاردا ماندوو نةناسانة هةولَبدةينء شانبةشانى رِيَكخراوة تيَكؤشةرةكانى تر خةباتى باشتركردنى رِةوشى خويَندنء وةدةستخستنى زياترى مافةكانى قوتابيان دريَذة ثيَبدةينء لةو مةيدانةدا بةرةو كؤمةلَطةيةكى مةدةنىء ثيَشكةوتوو خواز وضان نةدةين. هةروةها رِايدةطةيةنين بةلاى ئيَمةى (رِيَكخراوى قوتابيانى كوردستان)ةوة ذمارةو سالَء ياد تةنها هيَندة طرنطة كة تيايدا جاريَكيتر بة خؤماندا بضينةوةو كارء ضالاكييةكانمان هةلَسةنطيَنينء ثةيمانى كارء خةباتى مؤديَرنترء كاريطةرتر دووبارة بكةينةوةء دةرفةتيَك برِةخسيَنين كة قوتابيانء خويَندكارانى كوردستانء رِيَكخراوة هاوثيشةكانمان خالَة ئيجابىء سةلبييةكانمان دياريكةنء ئةزموونى خةباتمان هةلَسةنطيَنن.
لة سالَيادى ئةمسالَي رِيَكخراوةكةشماندا خؤمان بةسةربةرزوو خؤشحالَدةزانين ئةو قؤناغانةى كة كوردستانء كؤمةلَطةى كوردةوارى لة بوارى مافةكانء بوارة جؤر بة جؤرةكانى ذيانى سياسىء مةدةنيدا برِيويةتى ثشكدارينء هةردةم شانازى ثيَوة دةكةين, لة هةمانكاتدا نيطةرانى خؤمان دةردةبرِين لةوةى هيَشتا كوردستان لةبةردةم قةيرانى طةورةى ثرؤسةى خويَندايةو هةريةك لة بوارةكانى ثةروةردةو فيَركردنء خويَندنى بالآ بةدةست كؤمةلَيَك طرفتى طةورةو رِةط داكوتراودا خؤيان دةبيننةوة كة طرنطترينيان خؤى لة نةبوونى سيستميَكى ثةروةردةى رِةسةنء مؤديَرنء كةمى بيناو ئاميَرى ثيَويست لةناوةندةكانى خويَندنداء ئالوودةبوونى دةزطاكانى حكومةتى هةريَمى كوردستان بة طةندةلَى كة دةزطاكانى ثةروةردةو فيَركردنيش ثشكى شيَريان تيايدا هةيةء تا هةنووكةش بةرِيَوةبةرى قوتابخانةكانء رِاطرء سةرؤكى زانكؤء ثةيمانطاكان بة دوور لة رِةضاوكردنى تواناء ليَهاتوويىء لةسةر بنةماى ئينتماى حزبى دادةنريَن. بة داخةوة تا ئيَستا عةقلَيةتى دةزطاكانى ثةروةردةو فيَركردنمان عةقلَيةتى حزبطةرايية لة برى كرانةوةء سوود وةرطرتن لة تواناكانى سةرجةم رِؤلَةكانى طةلةكةمان بةبىَ جياوازى, تائيَستاش ثةيوةندي نيَوان قوتابيانء مامؤستايان لة لايةكء قوتابيانء دةزطاكانى حكومةتى هةريَمى كوردستان ثةيوةندييةكى مرؤظانةى ثيَشكةوتووخوازء مةدةنى نييةء دةزطا ثةيوةنديدارةكان نةيانتوانيوة بة شيَوازيَكى شارستانييانةء دوور لة توندو تيذى مامةلَة لةطةلَ تويَذى قوتابياندا بكةنء هةروةك ئيَمةى تويَذى قوتابيانيش بة ثيَى ثيَويست لة بوارى خةباتى مةدةنيدا سةركةوتوو نةبووين.
بؤية لةم يادةدا ثيَمانواية ئيَمةء هةموو رِيَكخراوةكانء تويَذى قوتابيانء خويَندكارانى كوردستانيش بة شيَوةيةكى طشتى هيَشتا لة سةرةتاكانى خةباتء ذيانى مةدةنيداين, ضونكة بةرهةمهيَنانء ضوونة قؤناغى كؤمةلَطةى مةدةنىء ذيانى ديموكراسى, كارء خةباتء قوربانى زياترى دةويَت. بؤية ويَرِاى  ثيرؤزبايى لة خؤمانء ئةندامانء لايةنطرانمانء سلآوو دوعاى خيَر بؤ شةهيدانى خةباتى رِزطاريخوازى كوردستانء ئةوانةى لةم رِيَبازةدا طيانيان سثارد, دووثاتيدةكةينةوة بةردةوام تيَدةكؤشين لة ثيَناو كوردستانء كؤمةلَطةيةكى مةدةنىء ثيَشكةوتوودا كة تيايدا مافى تاكء سةرجةم ضينء تويَذةكان بثاريَزرىَء بة سوود وةرطرتن لة توانا فراوانةكانى رِؤلَة طةنجةكانى طةلةكةمان سةرمةشقى ئايندةيةكى طةش بؤ خؤمانء كؤمةلَطةى مرؤظايةتى بين. لةم يادةشدا جاريَكى تر سلآو دةنيَرين بؤئةو خوشكء برايانةى لةثيَش ئيَمةوة لةسالَى(86)ولةرِؤذانى رِةشءثرِلةستةمى بةعسدا ئةم رِيَكخراوةيان دروستكرد ءلةثاش رِاثةرِينة ثرِشكؤء مةزنةكةى طةلةكةمان رِايان طةياندو هةموو ئةوانةشى كةلة بةمةنزلَطةياندنيدا بةلَيَنيانداوة وضان نةدةن.
دووبارة ثيرؤزبيَت 24/6, ضواردةيةمين سالَرِؤذى رِاطةياندنى رِيَكخراوى قوتابيانى كوردستان.
رِيَكخراوى قوتابيانى كوردستان
مةكتةبى سكرتارييةت
24/6/2006 ـ سليَمانى

== Sererastkirina danasînê ==

Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku gotar zêdetir fermî bibe ji kerema xwe danasîna li bin avê gotarê tenê wekê &quot;herêmeke otonom&quot; biguherine. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:16, 9 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qa7yw20ls8q4qje2woaigmm7bhaxnoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999113</id>
      <parentid>1999105</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>'{{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=herî zêde}}  == Sererastkirina danasînê ==  Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku gotar zêdetir fermî bibe ji kerema xwe danasîna li bin avê gotarê tenê wekê &quot;herêmeke otonom&quot; biguherine. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:16, 9 nîsan 2026 (UTC)' ket şûna rûpelê.</comment>
      <origin>1999113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="413" sha1="a6tuc7mudbackdkbchmc8sgu8hg92tg" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=herî zêde}}

== Sererastkirina danasînê ==

Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku gotar zêdetir fermî bibe ji kerema xwe danasîna li bin avê gotarê tenê wekê &quot;herêmeke otonom&quot; biguherine. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:16, 9 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a6tuc7mudbackdkbchmc8sgu8hg92tg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerafettin Kaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26222</id>
    <revision>
      <id>1998906</id>
      <parentid>1998877</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>1998906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2440" sha1="1anad21t0n1gpgpi5pt9dmf9u1ulidh" xml:space="preserve">'''Şerafettin Kaya''' (jdb. berfanbarê sala 1929an, li [[Gimgim]], [[Mûş]] - m. 22ê adara 2022an, li [[Enqere]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.navend.de/2022/03/16/nachruf-auf-serafettin-kaya/&lt;/ref&gt; [[parêzer]], [[mamoste]] û yek ji çalakgerên [[Mafên mirovan|mafê mirovan]] ên [[Kurd]] bû.

== Jînenîgarî ==

Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a [[Kurdistan]]ê û [[Enqere]] ya [[Tirkiyê|Tirkiyeyê]] xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li [[Amed]]ê meqamekê ava dike. Ew di navbera salên 1971 - 1974an de berevaniya [[Kurdperwerî|kurdperwer]] û çepgiran dike. Di sala 1976an ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina ''Rizgarî'' de cihdigire.&lt;ref&gt;http://apa.online.free.fr/article.php3?id_article=41&lt;/ref&gt;

Ew ji bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Ew wekî serokatiya baroya parêzgeha Mûşê xizmet kiriye. Bi hatina [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] a sala 1980ê jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya derbeyê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne.

Di sala 1982an de bi dizî derdikeve û sirgûniya [[Almanya]]yê dibe. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê [[zîndana Amedê]] de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi [[êşkence|îşkenceyên]] li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin.

== Mirin ==
Şerafettin Kaya di 22ê adara 2022an de li [[Enqere]]yê miriye&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; û li [[Mûş]]ê hatiye defînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/serafettin-kaya-mus-ta-topraga-verildi-259111 |sernav=Şerafettin Kaya Muş'ta toprağa verildi |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==

* ''Diyarbakır - Erfahrung in einem türkischen Kerker'' / Amed - Serpêhatiyên li îşkencexaneyeka Tirkan, Verlag Edition CON, Bremen 1984, ISBN 3-88526-135-9

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.frsh.de/schl_31/s31_28.pdf Interview bi Şerafettin Kaya (2005)] (PDF-Dosya; 221 kB)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Berevanên mafê mirovan]]
[[Kategorî:Kesên ji Gimgimê]]
[[Kategorî:Parêzerên kurd]]
[[Kategorî:Zîndana Amedê]]</text>
      <sha1>1anad21t0n1gpgpi5pt9dmf9u1ulidh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Çînê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>89341</id>
    <revision>
      <id>1999039</id>
      <parentid>1996680</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="mxx4qo0zggnanokvyzo640syrxna87o" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Çanda Asyayê]]
[[Kategorî:Çîn]]
[[Kategorî:Festîval|Çîn]]
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan|Çîn]]</text>
      <sha1>mxx4qo0zggnanokvyzo640syrxna87o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Superleheng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89371</id>
    <revision>
      <id>1999063</id>
      <parentid>1949385</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22390" sha1="b9lsn3ec2xosvhnt77cyedyakf8ml1a" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
[[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]]
'''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition &amp; Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e.

== Xuyê superlehengan ==
=== Bi giştî ===
Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The &quot;Superhero&quot; Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}&lt;/ref&gt; Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley &amp; Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}&lt;/ref&gt; guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),&lt;ref name=&quot;Lovece2008&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}&lt;/ref&gt; qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}&lt;/ref&gt;Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition &amp; Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt; Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt; Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt; Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt;

=== Tekoşîna li hemberê bedrikan ===
Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.&lt;ref name=&quot;Lovece2008&quot; /&gt;

=== Kostûm û navgîn ===
Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).&lt;ref name=&quot;Adler2018&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}&lt;/ref&gt; Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.&lt;ref name=&quot;Adler2018&quot; /&gt; Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.&lt;ref name=&quot;Adler2018&quot; /&gt;

=== Hevbendî ===
Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).&lt;ref name=&quot;Ulaby2006&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û pêşketina superlehengan ==
=== Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî ===
Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Samson]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin.

=== Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan ===
[[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]]
Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.&lt;ref name=&quot;DenGeek&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019&lt;/ref&gt; Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.&lt;ref name=&quot;DenGeek&quot; /&gt;

Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.&lt;ref name=&quot;LA Times&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992&lt;/ref&gt;

Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}&lt;/ref&gt; Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt;

Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe [[Seduction of the Innocent]]nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Bell, Karl. &quot;8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack&quot;. The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) ===
Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn.

Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.&lt;ref&gt;''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}&lt;/ref&gt;

Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn.

=== Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) ===
&quot;Serdema Zîv&quot; a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}&lt;/ref&gt; Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre.

Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}&lt;/ref&gt;

Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da.

Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm.

Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&amp;ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}&lt;/ref&gt;

== Superlehengên navdar ==
Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Superlehengan
!Sala beyankirî
|-
|[[Spider-Man]]
|Tebaxa 1962an
|-
|[[Superman]]
|Hezîrana 1938an
|-
|[[Hulk (superleheng)|Hulk]]
|Gulana 1962an
|-
|[[Batman (superleheng)|Batman]]
|1939
|-
|[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]
|1963
|-
|[[Wonder Woman]]
|1942
|-
|[[Fantastic Four]]
|Mijdara 1961
|-
|[[Green Lantern]]
|1940
|-
|[[Captain America]]
|Adara 1941
|-
|[[X-Man]]
|1963
|-
|[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]]
|Nîsana 1964
|-
|[[Blade]]
|Tîrmeha 1973
|-
|}

== Binerê ==

* [[Leheng]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Girêdanên derve ==
{{Commons}}
{{Wîkîferheng}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Leheng]]
[[Kategorî:Superleheng| ]]
[[Kategorî:Xêzeçîrok]]</text>
      <sha1>b9lsn3ec2xosvhnt77cyedyakf8ml1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999080</id>
      <parentid>1999063</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22349" sha1="qpl3ws0f8edhnt4ikulttj6dez5r65a" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
[[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]]
'''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition &amp; Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e.

== Xuyê superlehengan ==
=== Bi giştî ===
Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The &quot;Superhero&quot; Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}&lt;/ref&gt; Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley &amp; Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}&lt;/ref&gt; guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),&lt;ref name=&quot;Lovece2008&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}&lt;/ref&gt; qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}&lt;/ref&gt;Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition &amp; Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt; Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt; Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt; Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.&lt;ref name=&quot;Stewart2022&quot; /&gt;

=== Tekoşîna li hemberê bedrikan ===
Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.&lt;ref name=&quot;Lovece2008&quot; /&gt;

=== Kostûm û navgîn ===
Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).&lt;ref name=&quot;Adler2018&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}&lt;/ref&gt; Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.&lt;ref name=&quot;Adler2018&quot; /&gt; Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.&lt;ref name=&quot;Adler2018&quot; /&gt;

=== Hevbendî ===
Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).&lt;ref name=&quot;Ulaby2006&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û pêşketina superlehengan ==
=== Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî ===
Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Samson]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin.

=== Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan ===
[[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]]
Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.&lt;ref name=&quot;DenGeek&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019&lt;/ref&gt; Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.&lt;ref name=&quot;DenGeek&quot; /&gt;

Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.&lt;ref name=&quot;LA Times&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992&lt;/ref&gt;

Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}&lt;/ref&gt; Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt;

Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe [[Seduction of the Innocent]]nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.&lt;ref name=&quot;Ezine&quot; /&gt; Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Bell, Karl. &quot;8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack&quot;. The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) ===
Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn.

Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.&lt;ref&gt;''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}&lt;/ref&gt;

Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn.

=== Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) ===
&quot;Serdema Zîv&quot; a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}&lt;/ref&gt; Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre.

Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}&lt;/ref&gt;

Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da.

Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm.

Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&amp;ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}&lt;/ref&gt;

== Superlehengên navdar ==
Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Superlehengan
!Sala beyankirî
|-
|[[Spider-Man]]
|Tebaxa 1962an
|-
|[[Superman]]
|Hezîrana 1938an
|-
|[[Hulk (superleheng)|Hulk]]
|Gulana 1962an
|-
|[[Batman (superleheng)|Batman]]
|1939
|-
|[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]
|1963
|-
|[[Wonder Woman]]
|1942
|-
|[[Fantastic Four]]
|Mijdara 1961
|-
|[[Green Lantern]]
|1940
|-
|[[Captain America]]
|Adara 1941
|-
|[[X-Man]]
|1963
|-
|[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]]
|Nîsana 1964
|-
|[[Blade]]
|Tîrmeha 1973
|-
|}

== Binerê ==

* [[Leheng]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons}}
{{Wîkîferheng}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Leheng]]
[[Kategorî:Superleheng| ]]
[[Kategorî:Xêzeçîrok]]</text>
      <sha1>qpl3ws0f8edhnt4ikulttj6dez5r65a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joe Shuster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95007</id>
    <revision>
      <id>1999081</id>
      <parentid>1946837</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="5898qmzapd975ftr9piwobmtub4bcod" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| sernavê_wêne       = Hevafirînerê Superman, Joe Shuster, di wêneyek çapemeniyê de ji hêla DC Comics ve.
}}
'''Joseph „Joe“ Shuster''' (jdb. [[10ê tîrmehê|10ê tîrmeha]] [[1914]] li [[Toronto]], [[Ontario]], [[m.]] [[30ê tîrmehê|30ê tîrmeha]] [[1992]], li [[Los Angeles]]) xêzkarê [[xêzeroman]]î yê amerîkan û hevdahênerê karakterê xêzeromanên [[Superman]] bû.
== Jiyan ==
Gava Shuster neh salî bû, malbata wî çû [[Cleveland]], [[Ohio]], û li wir wî [[Jerry Siegel]] nas kir. Herdu zû zû bûn heval û bi hev re wan çîrokên xweyên yekem ên [[honaka zanistî]] weşandin. Di vê demê de, Shuster jî behreyên xwe yên nîgar çêtir kir. Wî ji bo rojnameya dibistana amadeyî [[The Glenville Torch]] nîgarên ku ji hêla Jerry Siegel ve hatine bi nivîs kir . Sala 1936 wî û Siegel ji bo [[DC Comics]] dest bi xebatê kirin û karakterên din ên nû wekî [[Dr. Okult]], [[Slam Bradley]] û [[Radio Squad]] berî ku di 1938an de mafên Superman ji bo 130 $ bi DC-yê bifroşin.

Îlhama karakterê Superman bi piranî ji hêla xêzeromanên wekî ''Wash Tubbs -a'' [[Roy Cranes]] ve bandor bû. Joe Shuster û Jerry Siegel piştî ku çend caran destê xwe li kesayetek bi navê Funnyman diceribînin, Superman di sala 1932 de sêwirandin. Çavên ku kêm dibin pişt re kariyera Shuster kurtir dike. Lêbelê, wê demê Shuster û Siegel berê xwe dan çanda pop û dîroka Amerîkî. Shuster di 30ê Tîrmeha sala 1992an de mir. Di heman salê de ew hate girtin nav [[Xelata Will Eisner|Hola Xelata Will Eisner]].

Navê Xelata Joe Shuster ji navê wî hat dayîn, ku bi wan re di warê xêzeroman û [[Romanê grafîkî|romanên grafîkî]] de destkeftî têne xelatkirin.

== Wêje ==

* Craig Yoe: ''Secret Identity: The Fetish Art of „Superman's“ Co-creator Joe Shuster: The Fetish Art of „Superman's“ Co-creator Joe Shuster.'' Harry N. Abrams, New York/London 2009, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-8109-9634-2&lt;/nowiki&gt;.
* Voloj, Julian &amp; Campi Thomas: ''The Artist Behind Superman: The Joe Shuster Story.'' Super Genius, New York 2018, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-162991-777-1&lt;/nowiki&gt;.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Joe Shuster}}

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 1992]]
[[Kategorî:Superman]]
[[Kategorî:Xêzkarên xêzeçîrokan ên amerîkî]]</text>
      <sha1>5898qmzapd975ftr9piwobmtub4bcod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Başûrê Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101678</id>
    <revision>
      <id>1999197</id>
      <parentid>1941101</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40491" sha1="p42jkxj2cqdmrjw4g0ukiosqx7mhrhq" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Duhok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Tê texmîn kirin ku koka navê [[Kurd]] ji peyva sumerî ya kar-da hatiye. Paşgira -stan peyveke îranî ya herêmê ye. Wateyê navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''istan'' pêk tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya Safewiyên Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>p42jkxj2cqdmrjw4g0ukiosqx7mhrhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya tabloyên Caravaggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266611</id>
    <revision>
      <id>1998953</id>
      <parentid>1998423</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Caravaggio - La vocazione di San Matteo.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1998953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35570" sha1="i3vtwueazj2dz5wrm0qafw839r6e8qy" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.&lt;ref&gt;Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54&lt;/ref&gt;

== Lîsteya tabloyan ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! class=&quot;sortable&quot; | Tablo
! Sala çêkirinê û&lt;br&gt;navê tabloyê
! Bajar û&lt;br&gt; galerî
! Mezinahiya tabloyê û&lt;br&gt;teknîk
! class=&quot;unsortable&quot; |Not
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:&lt;br&gt;[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 75,5 × 64,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592-1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 63 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref name=&quot;Peeling&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]])
| 65 × 52&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Peeling&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}&lt;/ref&gt;
|-
|
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], The Dickinson Group
| 64,2 × 51,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:&lt;br&gt;''Portreya [[prelat]]ekî''&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}&lt;/ref&gt;
|[[Italy]], Koleksiyona taybet
|68 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 67 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 70 × 67&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1594]]:&lt;br&gt;[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'')
| [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]]
| 115 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1594:&lt;br&gt;''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]''
| [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]]
| 94.2 × 131.2&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1595:&lt;br&gt;''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 87.9 × 115.9&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1595]]:&lt;br&gt;''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]''
| [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]]
| 93.9 × 129.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1596]]:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[London]], [[National Gallery, London]]
| 66 × 49.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1596:
''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
|Koleksiyona taybet
|96 × 121 cm
[[Tabloya zeytî]]
|Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin.
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]]
| 94 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Lutniarz.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e)
| 100 × 126,5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]''
| [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]]
| 46 × 64&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]''
| [[Firenze]], [[Uffizi]] 
| 95 × 85&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} [[1597]]:&lt;br&gt;''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 122.5 × 98.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 025.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 133.5 × 166.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;/&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]] 
| 60 × 55&amp;nbsp;cm&lt;br&gt; [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597]]:&lt;br&gt;''[[Portreya kurtezanekê]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]]
| 66 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Di sala 1945an de hat xerakirin
|-
| [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]''
| [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] 
| 300 × 180&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;Ceiling [[fresco]] in oil
|
|-
| [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]''
| [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]]
| 99 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]''
| [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]]
| 173 × 133&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]]
| {{{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]''
| [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]]
| 116 × 173&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]''
| [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]]
| 169 × 112&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]]
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]''
| [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]
| 97,8 × 132,7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Portreya Maffeo Barberini]]''
| [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet
| 124 × 99&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1598:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 145 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1599:&lt;br&gt;''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]''
| [[Madrîd]], [[Museo del Prado]]
| 110 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:&lt;br&gt;''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 110 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 65.8 × 52.3&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]''
| [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]]
| 102.5 × 83&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Juan Bautista Maino
|-
| [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggio 005.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:&lt;br&gt;''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]''
| [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]]
| 268 × 197&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Stolen in 1969
|-
|[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]''
| [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]]
| 237 × 189&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] 
|
|-
| [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]] 
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 105 × 184&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Painter of the Hartford Still Life
|-
|[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]]
|1601:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)''
|[[Florence]], Private Collection
|118 × 156.5 cm&lt;br&gt;[[Oil painting|Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] 
| 139 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]''
| [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]]
| 156 × 113&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 232 × 183&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 292 × 186&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version)
| [[Potsdam]], [[Sanssouci]]
| 107 × 146&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]''
| [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]
| 133 × 169&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]]
| 104 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan)
| 118 × 96&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]''
| [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] 
| 300 × 203&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]''
| [[Prato]], [[Cariprato Bank]]
| 125 × 178&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]''
| [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] 
| 260 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]]
| 172.5 × 104.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]]
| 94 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]''
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 140 × 176&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 154 × 222&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]''
| [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]]
| 128 × 103&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]''
| [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]]
| 118 × 81&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] 
| 112 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]''
| [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese 
| 203 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 87 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 292 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 369 × 245&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|
|[[1605/1606]]:&lt;br&gt;''[[Mejdelaniya Şînî]]''
|[[Rome]], Koleksiyona taybet
|112 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]''
| [[Rome]], Private collection
| 106.5 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]''
| [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]''
| [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]]
| 141 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection
| [[Tabloya zeytî]]
| Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].&lt;ref name=&quot;judith&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]''
| [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]''
| [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]]
| 202.5 × 152.7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] 
| 90.5 × 116&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 364.5 × 249.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 127 × 165.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]''
| [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]''
| [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] 
| 134.5 × 175.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioSalomeLondon.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]]
| 90.5 × 167&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 117 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|-
| [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]''
| [[Madrid]], [[Museo del Prado]] 
| 111 × 86&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 195 × 134&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 118.5 × 95.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 361 × 520&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 71 × 105&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum]
| 100 × 73&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]''
| [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]]
| 285 × 205&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Burial of Saint Lucy]]''
| [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]]
| 408 × 300&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 380 × 275&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 314 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]]
| 116 × 140&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 139.5 × 194.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 94 × 125&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]''
| [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]&lt;br /&gt; currently in deposit at &lt;br /&gt;[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 125 × 101&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Munich]], Private collection 
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioUrsula.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]''
| [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]]
| 106 × 179.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Last known work
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt &amp; Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Caravaggio]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>i3vtwueazj2dz5wrm0qafw839r6e8qy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999055</id>
      <parentid>1998953</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 025.jpg]] → [[File:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1999055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35592" sha1="gqy5b2gofoeuy5cj0vnag3szfheub2g" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.&lt;ref&gt;Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54&lt;/ref&gt;

== Lîsteya tabloyan ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! class=&quot;sortable&quot; | Tablo
! Sala çêkirinê û&lt;br&gt;navê tabloyê
! Bajar û&lt;br&gt; galerî
! Mezinahiya tabloyê û&lt;br&gt;teknîk
! class=&quot;unsortable&quot; |Not
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:&lt;br&gt;[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 75,5 × 64,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592-1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 63 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref name=&quot;Peeling&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]])
| 65 × 52&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Peeling&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}&lt;/ref&gt;
|-
|
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], The Dickinson Group
| 64,2 × 51,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:&lt;br&gt;''Portreya [[prelat]]ekî''&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}&lt;/ref&gt;
|[[Italy]], Koleksiyona taybet
|68 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 67 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 70 × 67&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1594]]:&lt;br&gt;[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'')
| [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]]
| 115 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1594:&lt;br&gt;''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]''
| [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]]
| 94.2 × 131.2&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1595:&lt;br&gt;''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 87.9 × 115.9&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1595]]:&lt;br&gt;''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]''
| [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]]
| 93.9 × 129.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1596]]:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[London]], [[National Gallery, London]]
| 66 × 49.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1596:
''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
|Koleksiyona taybet
|96 × 121 cm
[[Tabloya zeytî]]
|Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin.
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]]
| 94 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Lutniarz.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e)
| 100 × 126,5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]''
| [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]]
| 46 × 64&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]''
| [[Firenze]], [[Uffizi]] 
| 95 × 85&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} [[1597]]:&lt;br&gt;''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 122.5 × 98.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 133.5 × 166.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;/&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]] 
| 60 × 55&amp;nbsp;cm&lt;br&gt; [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597]]:&lt;br&gt;''[[Portreya kurtezanekê]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]]
| 66 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Di sala 1945an de hat xerakirin
|-
| [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]''
| [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] 
| 300 × 180&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;Ceiling [[fresco]] in oil
|
|-
| [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]''
| [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]]
| 99 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]''
| [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]]
| 173 × 133&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]]
| {{{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]''
| [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]]
| 116 × 173&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]''
| [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]]
| 169 × 112&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]]
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]''
| [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]
| 97,8 × 132,7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Portreya Maffeo Barberini]]''
| [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet
| 124 × 99&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1598:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 145 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1599:&lt;br&gt;''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]''
| [[Madrîd]], [[Museo del Prado]]
| 110 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:&lt;br&gt;''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 110 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 65.8 × 52.3&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]''
| [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]]
| 102.5 × 83&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Juan Bautista Maino
|-
| [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggio 005.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:&lt;br&gt;''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]''
| [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]]
| 268 × 197&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Stolen in 1969
|-
|[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]''
| [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]]
| 237 × 189&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] 
|
|-
| [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]] 
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 105 × 184&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Painter of the Hartford Still Life
|-
|[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]]
|1601:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)''
|[[Florence]], Private Collection
|118 × 156.5 cm&lt;br&gt;[[Oil painting|Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] 
| 139 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]''
| [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]]
| 156 × 113&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 232 × 183&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 292 × 186&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version)
| [[Potsdam]], [[Sanssouci]]
| 107 × 146&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]''
| [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]
| 133 × 169&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]]
| 104 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan)
| 118 × 96&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]''
| [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] 
| 300 × 203&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]''
| [[Prato]], [[Cariprato Bank]]
| 125 × 178&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]''
| [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] 
| 260 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]]
| 172.5 × 104.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]]
| 94 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]''
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 140 × 176&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 154 × 222&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]''
| [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]]
| 128 × 103&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]''
| [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]]
| 118 × 81&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] 
| 112 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]''
| [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese 
| 203 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 87 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 292 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 369 × 245&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|
|[[1605/1606]]:&lt;br&gt;''[[Mejdelaniya Şînî]]''
|[[Rome]], Koleksiyona taybet
|112 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]''
| [[Rome]], Private collection
| 106.5 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]''
| [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]''
| [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]]
| 141 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection
| [[Tabloya zeytî]]
| Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].&lt;ref name=&quot;judith&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]''
| [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]''
| [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]]
| 202.5 × 152.7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] 
| 90.5 × 116&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 364.5 × 249.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 127 × 165.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]''
| [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]''
| [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] 
| 134.5 × 175.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioSalomeLondon.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]]
| 90.5 × 167&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 117 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|-
| [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]''
| [[Madrid]], [[Museo del Prado]] 
| 111 × 86&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 195 × 134&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 118.5 × 95.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 361 × 520&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 71 × 105&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum]
| 100 × 73&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]''
| [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]]
| 285 × 205&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Burial of Saint Lucy]]''
| [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]]
| 408 × 300&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 380 × 275&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 314 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]]
| 116 × 140&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 139.5 × 194.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 94 × 125&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]''
| [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]&lt;br /&gt; currently in deposit at &lt;br /&gt;[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 125 × 101&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Munich]], Private collection 
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioUrsula.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]''
| [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]]
| 106 × 179.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Last known work
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt &amp; Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Caravaggio]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>gqy5b2gofoeuy5cj0vnag3szfheub2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li El Salvadorê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>277532</id>
    <revision>
      <id>1999038</id>
      <parentid>1853945</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="8erhk3m54jqpj30pyws298nfwfe6bg8" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan|El Salvador]]
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan|El Salvador]]</text>
      <sha1>8erhk3m54jqpj30pyws298nfwfe6bg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Meksîkê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>277554</id>
    <revision>
      <id>1999036</id>
      <parentid>1854062</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="snitjcjjzgb6cvv3gquy26u5wl0d15l" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan|Meksîk]]
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan|Meksîk]]</text>
      <sha1>snitjcjjzgb6cvv3gquy26u5wl0d15l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>285308</id>
    <revision>
      <id>1999074</id>
      <parentid>1880430</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>1999074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="gz6520w8ybxj7ionrd9qyt4tl2vjxej" xml:space="preserve">[[Kategorî:Huner li Afrîkayê li gorî welatan]]
[[Kategorî:Kategoriyên sereke]]
[[Kategorî:Wêjeya afrîkî]]
[[Kategorî:Wêje li gorî welatan]]</text>
      <sha1>gz6520w8ybxj7ionrd9qyt4tl2vjxej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya Înglistanê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310178</id>
    <revision>
      <id>1999060</id>
      <parentid>1949973</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="pmfq71gn5x9jkgjwfvc596x7erhslwz" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Çanda Înglistanê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|-înglîzî]]</text>
      <sha1>pmfq71gn5x9jkgjwfvc596x7erhslwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya wêlsî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310458</id>
    <revision>
      <id>1999059</id>
      <parentid>1951806</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="in40i329vbkbeliv2ilx57c43llswsk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Çanda Wêlsê]]
[[Kategorî:Huner li Wêlsê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|-Wêls]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî]]</text>
      <sha1>in40i329vbkbeliv2ilx57c43llswsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999061</id>
      <parentid>1999059</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="hgumhk4uv32m91tenklf1m46g1phlto" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Çanda Wêlsê]]
[[Kategorî:Huner li Wêlsê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|- Wêls]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî]]</text>
      <sha1>hgumhk4uv32m91tenklf1m46g1phlto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Almanyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315400</id>
    <revision>
      <id>1998919</id>
      <parentid>1995323</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="cnho4asecu1pqfjhnxdph6gmexyxsx6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}


[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Almanyayê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Almanya]]</text>
      <sha1>cnho4asecu1pqfjhnxdph6gmexyxsx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998926</id>
      <parentid>1998919</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="9bjt3ngyyxaqysjuj4rq8s7q2sdqye3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}


[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Almanyayê]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Almanya]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Almanya]]</text>
      <sha1>9bjt3ngyyxaqysjuj4rq8s7q2sdqye3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998927</id>
      <parentid>1998926</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="61fah8kol8abfsu9xikh14r5v2r0vy1" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}


[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Almanyayê]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Almanyayê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Almanya]]</text>
      <sha1>61fah8kol8abfsu9xikh14r5v2r0vy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998987</id>
      <parentid>1998927</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="gbdmwfb77ewuj53gzygl5wbrctobwmw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Almanyayê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Almanya]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Almanyayê]]</text>
      <sha1>gbdmwfb77ewuj53gzygl5wbrctobwmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Almanyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315401</id>
    <revision>
      <id>1999009</id>
      <parentid>1995366</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="55szvqh7qwj8umlewch28qna4rmsufn" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Almanya]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Ewropayê li gorî welatan|Almanya]]
[[Kategorî:Wêjeya almanî]]</text>
      <sha1>55szvqh7qwj8umlewch28qna4rmsufn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Kambocayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315592</id>
    <revision>
      <id>1999037</id>
      <parentid>1996671</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="cpgpsp1wfu4vukphf68pj68nk207p44" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan|Kamboca]]</text>
      <sha1>cpgpsp1wfu4vukphf68pj68nk207p44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên serban</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315817</id>
    <revision>
      <id>1998947</id>
      <parentid>1998881</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="1mpbt953n1aoz8bjzsd50gf9qo1et2z" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser Serbistanê]]
[[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan]]
[[Kategorî:Huner li Serbistanê]]</text>
      <sha1>1mpbt953n1aoz8bjzsd50gf9qo1et2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya serbî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315819</id>
    <revision>
      <id>1998890</id>
      <parentid>1998889</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T11:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="koumwf3ni60rdy3cour6aeybuf09cjb" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Huner li Serbistanê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|serbî]]
[[Kategorî:Wêje li gorî welatan|serbî]]</text>
      <sha1>koumwf3ni60rdy3cour6aeybuf09cjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya cîbraltarî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315820</id>
    <revision>
      <id>1998891</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998892</id>
      <parentid>1998891</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="9okumwo1g971di4zymvsfazd92p5u59" xml:space="preserve">[[Kategorî:Hunera Cîbraltarê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|cîbraltarî]]</text>
      <sha1>9okumwo1g971di4zymvsfazd92p5u59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998893</id>
      <parentid>1998892</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="pop0soh4pz9cawxx5julr7fzhi5zbb8" xml:space="preserve">[[Kategorî:Huner li Cîbraltarê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|cîbraltarî]]</text>
      <sha1>pop0soh4pz9cawxx5julr7fzhi5zbb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998894</id>
      <parentid>1998893</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="l0lo75bhg8dq9f5y7zktbmjbkmkn6li" xml:space="preserve">[[Kategorî:Huner li Cîbraltarê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan||+Cîbraltar]]</text>
      <sha1>l0lo75bhg8dq9f5y7zktbmjbkmkn6li</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998895</id>
      <parentid>1998894</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="aqgne79kr7u7bedhqqlakfit4v14j5q" xml:space="preserve">[[Kategorî:Huner li Cîbraltarê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|+Cîbraltar]]</text>
      <sha1>aqgne79kr7u7bedhqqlakfit4v14j5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya norwêcî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315821</id>
    <revision>
      <id>1998896</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998897</id>
      <parentid>1998896</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="4lb5f0vtdiqutr7szzb3qinq50i38ai" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Huner li Norwêcê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|norwêcî]]
[[Kategorî:Wêje li gorî welatan|norwêcî]]</text>
      <sha1>4lb5f0vtdiqutr7szzb3qinq50i38ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya kosovoyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315822</id>
    <revision>
      <id>1998898</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998899</id>
      <parentid>1998898</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Şaşnivîs</comment>
      <origin>1998899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya kosovayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315823</id>
    <revision>
      <id>1998900</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998901</id>
      <parentid>1998900</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="kys3eqjyxyr18jg01ui38u81eail9l8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Huner li Kosovayê]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|kosovayê]]
[[Kategorî:Wêje li gorî welatan|kosovayê]]</text>
      <sha1>kys3eqjyxyr18jg01ui38u81eail9l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Huner li Kosovayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315824</id>
    <revision>
      <id>1998902</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998903</id>
      <parentid>1998902</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="gx73x6gn0aea1d0s8idxoory053iw0v" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Çanda Kosovayê]]
[[Kategorî:Huner li gorî welatan]]
[[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan]]</text>
      <sha1>gx73x6gn0aea1d0s8idxoory053iw0v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998904</id>
      <parentid>1998903</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="rvo8wdawao2bomvedgsrc2t1gikufp2" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Çanda Kosovayê]]
[[Kategorî:Huner li gorî welatan|Kosova]]
[[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Kosova]]</text>
      <sha1>rvo8wdawao2bomvedgsrc2t1gikufp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Çanda Kosovayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315825</id>
    <revision>
      <id>1998905</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998907</id>
      <parentid>1998905</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="nvxsdc88q8l0y1hm34lcp03a3o74w2a" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Çanda Ewropayê li gorî welatan|Kosova]]
[[Kategorî:Kosova]]</text>
      <sha1>nvxsdc88q8l0y1hm34lcp03a3o74w2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998958</id>
      <parentid>1998907</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="rl01osy2trffuv56bbq9iankgh4ki5k" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Çanda Albanyayê]]
[[Kategorî:Çanda Ewropayê li gorî welatan|Kosova]]
[[Kategorî:Çanda Serbistanê]]
[[Kategorî:Kosova]]</text>
      <sha1>rl01osy2trffuv56bbq9iankgh4ki5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Kosovayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315826</id>
    <revision>
      <id>1998908</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998909</id>
      <parentid>1998908</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="437www5wvpaqp7rsduv6gs48gvb43xt" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya kosovayî]]</text>
      <sha1>437www5wvpaqp7rsduv6gs48gvb43xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998910</id>
      <parentid>1998909</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="pyls4csmlefb9b20vp637gcqjvmeq9t" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kosova]][[Kategorî:Wêjeya kosovayî]]</text>
      <sha1>pyls4csmlefb9b20vp637gcqjvmeq9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998923</id>
      <parentid>1998910</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="1h61tj4h83tgif57k1y7vkrr57p5vi7" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li Ewropayê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kosova]][[Kategorî:Wêjeya kosovayî]]</text>
      <sha1>1h61tj4h83tgif57k1y7vkrr57p5vi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998924</id>
      <parentid>1998923</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="ld3pglkyavhytx7pcogyuo6vd1kwj27" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kosova]][[Kategorî:Wêjeya kosovayî]]</text>
      <sha1>ld3pglkyavhytx7pcogyuo6vd1kwj27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998925</id>
      <parentid>1998924</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="dvnvti1kdvt6n4b9soyzw23q22hizda" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Kosova]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kosova]][[Kategorî:Wêjeya kosovayî]]</text>
      <sha1>dvnvti1kdvt6n4b9soyzw23q22hizda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998988</id>
      <parentid>1998925</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="bwsu8pl3cf08ocaqmultebhqki7kwxy" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kosova]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Kosova]]
[[Kategorî:Wêjeya kosovayî]]</text>
      <sha1>bwsu8pl3cf08ocaqmultebhqki7kwxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315827</id>
    <revision>
      <id>1998911</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998912</id>
      <parentid>1998911</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="4r3ql5bsnm0vlm06rx0yq5x0bgk5mod" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>4r3ql5bsnm0vlm06rx0yq5x0bgk5mod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998916</id>
      <parentid>1998912</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="ejbl0upuzpac47tfer8m0lrallj4v4e" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>ejbl0upuzpac47tfer8m0lrallj4v4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998917</id>
      <parentid>1998916</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="4r3ql5bsnm0vlm06rx0yq5x0bgk5mod" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>4r3ql5bsnm0vlm06rx0yq5x0bgk5mod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Amerîkayê Bakur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315828</id>
    <revision>
      <id>1998913</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998914</id>
      <parentid>1998913</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="4r3ql5bsnm0vlm06rx0yq5x0bgk5mod" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>4r3ql5bsnm0vlm06rx0yq5x0bgk5mod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998915</id>
      <parentid>1998914</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="ejbl0upuzpac47tfer8m0lrallj4v4e" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>ejbl0upuzpac47tfer8m0lrallj4v4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998957</id>
      <parentid>1998915</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="i23nlrultm8c0be3tdhu3dl8jlbjhy6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>i23nlrultm8c0be3tdhu3dl8jlbjhy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Spanyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315829</id>
    <revision>
      <id>1998918</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998920</id>
      <parentid>1998918</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="6rroabxi9fzlixbyrozvemlso6rager" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Spanya]]</text>
      <sha1>6rroabxi9fzlixbyrozvemlso6rager</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998956</id>
      <parentid>1998920</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>1998956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="iouw8h58xwa6oms4vc4l0xhahppv33f" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Spanya]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê]]</text>
      <sha1>iouw8h58xwa6oms4vc4l0xhahppv33f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li Îtalyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315830</id>
    <revision>
      <id>1998921</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998922</id>
      <parentid>1998921</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="ez6i10lr3sz7jtzgqdu6bqy3ym88zrl" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Îtalya]]</text>
      <sha1>ez6i10lr3sz7jtzgqdu6bqy3ym88zrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998928</id>
      <parentid>1998922</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="bjnvihn7d6h69wle4pqi65c9913lhmy" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Îtalya]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Îtalya]]</text>
      <sha1>bjnvihn7d6h69wle4pqi65c9913lhmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998986</id>
      <parentid>1998928</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="2zd0xyhekj3h6a0029xah3hi56zx3sf" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Îtalya]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Îtalya]]</text>
      <sha1>2zd0xyhekj3h6a0029xah3hi56zx3sf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999015</id>
      <parentid>1998986</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="0kysijk12d2t90dle2pywbftnw22cdl" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Îtalyayê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Îtalya]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Îtalya]]</text>
      <sha1>0kysijk12d2t90dle2pywbftnw22cdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Keyaniya Yekbûyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315831</id>
    <revision>
      <id>1998929</id>
      <timestamp>2026-04-09T12:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998930</id>
      <parentid>1998929</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="93m84hc6ggzb1w3wmr547jtae7lk4ip" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>93m84hc6ggzb1w3wmr547jtae7lk4ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998985</id>
      <parentid>1998930</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="hhxbf960287hbjir9sgwhvpw2eleha0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>hhxbf960287hbjir9sgwhvpw2eleha0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999073</id>
      <parentid>1998985</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="7z10ytfg52sgbxukog5scjrurxknpqr" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>7z10ytfg52sgbxukog5scjrurxknpqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Swêdê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315832</id>
    <revision>
      <id>1998931</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998932</id>
      <parentid>1998931</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="n17sjc9fgq8thy5vxzz3ce00sob7gei" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Swêd]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Swêd]]</text>
      <sha1>n17sjc9fgq8thy5vxzz3ce00sob7gei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998955</id>
      <parentid>1998932</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="o4yn20tzg0gbcqfvkp527ig8ibflqy4" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Swêd]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Swêd]]
[[Kategorî:Pirtûkên swêdî]]</text>
      <sha1>o4yn20tzg0gbcqfvkp527ig8ibflqy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Albanyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315833</id>
    <revision>
      <id>1998933</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998934</id>
      <parentid>1998933</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="hdyhtdevuato3ao4algvjeezxs3teb8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Albanya]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Albanya]]</text>
      <sha1>hdyhtdevuato3ao4algvjeezxs3teb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998954</id>
      <parentid>1998934</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="pg7gj0pjd0vtbswmqbskne5a78hqrxr" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Albanya]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Albanya]]
[[Kategorî:Pirtûkên albanî]]</text>
      <sha1>pg7gj0pjd0vtbswmqbskne5a78hqrxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Belçîkayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315834</id>
    <revision>
      <id>1998935</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998936</id>
      <parentid>1998935</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="qyhwp8ueh88u908mw0ez3dixms7s0ad" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Belçîka]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Belçîka]]</text>
      <sha1>qyhwp8ueh88u908mw0ez3dixms7s0ad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998984</id>
      <parentid>1998936</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="j9z7fmua9aq903fns4k9wen9qhk2nxp" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Belçîka]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Belçîka]]</text>
      <sha1>j9z7fmua9aq903fns4k9wen9qhk2nxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Xirwatistanê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315835</id>
    <revision>
      <id>1998937</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998938</id>
      <parentid>1998937</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="lqrlm6in1e7bq5g9gc3t6lbp97785qv" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Xirwatistan]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Xirwatistan]]</text>
      <sha1>lqrlm6in1e7bq5g9gc3t6lbp97785qv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998983</id>
      <parentid>1998938</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="3x30v36jre4nazy25z72e61pohz1szt" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Xirwatistan]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Xirwatistan]]</text>
      <sha1>3x30v36jre4nazy25z72e61pohz1szt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Fînlendayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315836</id>
    <revision>
      <id>1998939</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998940</id>
      <parentid>1998939</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="815768ev5hcujxovbq1vcovusv4413k" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Fînlenda]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Fînlenda]]</text>
      <sha1>815768ev5hcujxovbq1vcovusv4413k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998982</id>
      <parentid>1998940</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="3r8q20dkntxpii5jz7pkcqk4d8jtn69" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Fînlenda]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Fînlenda]]</text>
      <sha1>3r8q20dkntxpii5jz7pkcqk4d8jtn69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Lîtvanyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315837</id>
    <revision>
      <id>1998941</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998942</id>
      <parentid>1998941</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="8kbsqiyu5j1jjec77ps8i4jos2ofcdz" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Lîtvanya]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Lîtvanya]]</text>
      <sha1>8kbsqiyu5j1jjec77ps8i4jos2ofcdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998981</id>
      <parentid>1998942</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="nrevl1473flaw0z61xppjfdg9r5xbsl" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Lîtvanya]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Lîtvanya]]</text>
      <sha1>nrevl1473flaw0z61xppjfdg9r5xbsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Montenegroyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315838</id>
    <revision>
      <id>1998943</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998944</id>
      <parentid>1998943</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="ox94nbo1lmhhznbro4nhdseaa2ejc3d" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Montenegro]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Montenegro]]</text>
      <sha1>ox94nbo1lmhhznbro4nhdseaa2ejc3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998980</id>
      <parentid>1998944</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="7qkksmtbllh3u60y2qwltajac7saocf" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Montenegro]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Montenegro]]</text>
      <sha1>7qkksmtbllh3u60y2qwltajac7saocf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999014</id>
      <parentid>1998980</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="0qgx833ytw3b1md01l86r48014tpvur" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Aboriya Montenegroyê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Montenegro]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Montenegro]]</text>
      <sha1>0qgx833ytw3b1md01l86r48014tpvur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Holendayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315839</id>
    <revision>
      <id>1998945</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998946</id>
      <parentid>1998945</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="63ijas84h66qmojbzoi4de4l29hd3zx" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Holenda]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Holenda]]</text>
      <sha1>63ijas84h66qmojbzoi4de4l29hd3zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998979</id>
      <parentid>1998946</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1998979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="ohl1h73vits3hv2b2gxu5mussttxi2u" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Holenda]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Holenda]]</text>
      <sha1>ohl1h73vits3hv2b2gxu5mussttxi2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999012</id>
      <parentid>1998979</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>1999012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="9bhxavi9eg1pmrblytgsefnrpw665ic" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Holenda]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Holenda]]
[[Kategorî:Pirtûkên holendî]]</text>
      <sha1>9bhxavi9eg1pmrblytgsefnrpw665ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Makedonyaya Bakur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315840</id>
    <revision>
      <id>1998948</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998949</id>
      <parentid>1998948</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="hmum388d9akig7w4r7jnaqrin8eeeu1" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Makedonyaya Bakur]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]]</text>
      <sha1>hmum388d9akig7w4r7jnaqrin8eeeu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998950</id>
      <parentid>1998949</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="gt14ybvuridh54k3lrf2o5tfedcql8e" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Makedonyaya Bakur]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]]</text>
      <sha1>gt14ybvuridh54k3lrf2o5tfedcql8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999011</id>
      <parentid>1998950</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="gnfvujzvfzkic6wo7lkghrf9pclyv3e" xml:space="preserve">[[Kategorî:Aboriya Makedonyaya Bakur]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Makedonyaya Bakur]]</text>
      <sha1>gnfvujzvfzkic6wo7lkghrf9pclyv3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Portûgalê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315841</id>
    <revision>
      <id>1998951</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998952</id>
      <parentid>1998951</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="dj39dcnvbljstkx1q34rxhjxkem0wlm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Portûgal]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Portûgal]]</text>
      <sha1>dj39dcnvbljstkx1q34rxhjxkem0wlm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999010</id>
      <parentid>1998952</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="mekbvvw71ydl5u98bz4d0143efyx6ri" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Portûgal]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Portûgal]]
[[Kategorî:Pirtûkên portûgalî]]</text>
      <sha1>mekbvvw71ydl5u98bz4d0143efyx6ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Serbistanê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315842</id>
    <revision>
      <id>1998959</id>
      <timestamp>2026-04-09T13:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998960</id>
      <parentid>1998959</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="q4n273mlte3jtfi57ray1o4fse5qhtx" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Serbistan]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Serbistan]]</text>
      <sha1>q4n273mlte3jtfi57ray1o4fse5qhtx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999008</id>
      <parentid>1998960</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="mrk711a7gd60fbbgzfvykqoyh3jbtjs" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Serbistan]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Serbistan]]
[[Kategorî:Pirtûkên serbî]]</text>
      <sha1>mrk711a7gd60fbbgzfvykqoyh3jbtjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ûkraynayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315843</id>
    <revision>
      <id>1998961</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998962</id>
      <parentid>1998961</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="i07ytcqi0x7arzbu5nbxc8wpgx6d2k9" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Ûkrayna]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Ûkrayna]]</text>
      <sha1>i07ytcqi0x7arzbu5nbxc8wpgx6d2k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999058</id>
      <parentid>1998962</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="pic7p9s0n8u85lyggk9m9xkxpfcblle" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Ûkrayna]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Ewropayê|Ûkrayna]]</text>
      <sha1>pic7p9s0n8u85lyggk9m9xkxpfcblle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Kanadayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315844</id>
    <revision>
      <id>1998963</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998964</id>
      <parentid>1998963</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998965</id>
      <parentid>1998964</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="4n9zj6palmwr9uuhfepra57c0qzo30y" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pirtûkên kanadayî]]</text>
      <sha1>4n9zj6palmwr9uuhfepra57c0qzo30y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998966</id>
      <parentid>1998965</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="90lc3g3hg01kqw5q82236b7oif9ykl6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pirtûkên kanadayî]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kanada]]</text>
      <sha1>90lc3g3hg01kqw5q82236b7oif9ykl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998967</id>
      <parentid>1998966</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="tneujdx5axluggnven4dh4vwkjw90fd" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kanada]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Amerîkayê Bakur|Kanada]]
[[Kategorî:Pirtûkên kanadayî]]</text>
      <sha1>tneujdx5axluggnven4dh4vwkjw90fd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Kûbayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315845</id>
    <revision>
      <id>1998968</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998969</id>
      <parentid>1998968</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="gpmskuq9k16g2h262xlcbxvj9p7lbd2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Kûba]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Amerîkayê Bakur|Kûba]]</text>
      <sha1>gpmskuq9k16g2h262xlcbxvj9p7lbd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Meksîkê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315846</id>
    <revision>
      <id>1998970</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998971</id>
      <parentid>1998970</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="i9wtwfm0fn4odiatfvb1dgfiq7p25ja" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Meksîk]]
[[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Amerîkayê Bakur|Meksîk]]
[[Kategorî:Pirtûkên meksîkî]]</text>
      <sha1>i9wtwfm0fn4odiatfvb1dgfiq7p25ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên misirî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315847</id>
    <revision>
      <id>1998972</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998973</id>
      <parentid>1998972</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998974</id>
      <parentid>1998973</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="2b2mk31xqt8harcl7nbclp3ukjodjzj" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

{{standard-kat}}


[[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan|misirî]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>2b2mk31xqt8harcl7nbclp3ukjodjzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998989</id>
      <parentid>1998974</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="et6bz4k2e8ukey9t0ycyqsz1uw0urwu" xml:space="preserve">{{standard-kat}}


[[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan|misirî]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>et6bz4k2e8ukey9t0ycyqsz1uw0urwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998990</id>
      <parentid>1998989</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="ob87rwxad1kbjghg8qrozo3lpxry8g1" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Berhemên misiriyan]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan|misirî]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>ob87rwxad1kbjghg8qrozo3lpxry8g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya misirî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315848</id>
    <revision>
      <id>1998975</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998976</id>
      <parentid>1998975</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998977</id>
      <parentid>1998976</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="3api7gbcr5qa50ddknpxzr91didqitr" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|misirî]]</text>
      <sha1>3api7gbcr5qa50ddknpxzr91didqitr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998978</id>
      <parentid>1998977</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="fg78olwmrn5uxi2cygmll3snf5wvlk3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Wêje li gorî welatan|misirî]]
[[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|misirî]]</text>
      <sha1>fg78olwmrn5uxi2cygmll3snf5wvlk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999057</id>
      <parentid>1998978</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="n0wxwnvvekj72721v9ux824k1l4s1yz" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|misirî]]
[[Kategorî:Wêje li gorî welatan|misirî]]</text>
      <sha1>n0wxwnvvekj72721v9ux824k1l4s1yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên misiriyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315849</id>
    <revision>
      <id>1998991</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998992</id>
      <parentid>1998991</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="k8cn12j5smdjmk084m6p5gyl2d4zfjj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|misirî]]</text>
      <sha1>k8cn12j5smdjmk084m6p5gyl2d4zfjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Misirê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315850</id>
    <revision>
      <id>1998993</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998994</id>
      <parentid>1998993</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="38tfczypqs4jdiaorulsmm13fj7sfo5" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Misir]]</text>
      <sha1>38tfczypqs4jdiaorulsmm13fj7sfo5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998995</id>
      <parentid>1998994</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="m85lbdlkfngu9rsnrzy02syzbuoku0t" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Pirtûkên misirî]]</text>
      <sha1>m85lbdlkfngu9rsnrzy02syzbuoku0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999072</id>
      <parentid>1998995</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="qr5gkatj62xki6wp2tw6zieg3d2tiya" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Misirê]]
[[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Pirtûkên misirî]]</text>
      <sha1>qr5gkatj62xki6wp2tw6zieg3d2tiya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Misirê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315851</id>
    <revision>
      <id>1998996</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1998996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998997</id>
      <parentid>1998996</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="9xj8mglwjtalet576xbb7j17ze0ane7" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>9xj8mglwjtalet576xbb7j17ze0ane7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998998</id>
      <parentid>1998997</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="3nkxsd3dm9c7y5b1d444paw4585rhcc" xml:space="preserve">

[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>3nkxsd3dm9c7y5b1d444paw4585rhcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998999</id>
      <parentid>1998998</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1998999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="77ozocxvdl8yv3oxcdqnbt2j5pieam7" xml:space="preserve">
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>77ozocxvdl8yv3oxcdqnbt2j5pieam7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999000</id>
      <parentid>1998999</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="551p6dc3aqmn7zz3btwym3h1y38srxl" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Afrîkayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>551p6dc3aqmn7zz3btwym3h1y38srxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999001</id>
      <parentid>1999000</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200" sha1="5mpz9hal215yv2bqi4e22swyn9uavwv" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Afrîkayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Afrîkayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>5mpz9hal215yv2bqi4e22swyn9uavwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999002</id>
      <parentid>1999001</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="1f1gjkmkcb6m789vseqfcq16bbb77vl" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Afrîkayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>1f1gjkmkcb6m789vseqfcq16bbb77vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999003</id>
      <parentid>1999002</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="p2n1wm2piw75hrcmmqs8eqh3sryi8f0" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Afrîkayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>p2n1wm2piw75hrcmmqs8eqh3sryi8f0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999076</id>
      <parentid>1999003</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T16:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="ev0oui6oc43u243hspygjgc6eih7o83" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Afrîkayê|Misir]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê li gorî welatan|Misir]]
[[Kategorî:Wêjeya misirî]]</text>
      <sha1>ev0oui6oc43u243hspygjgc6eih7o83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê li gorî welatan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315852</id>
    <revision>
      <id>1999004</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999005</id>
      <parentid>1999004</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="lx2ne1bf1q1gkgeb1h0y9vczmgl9f9e" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê]]</text>
      <sha1>lx2ne1bf1q1gkgeb1h0y9vczmgl9f9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Îtalyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315853</id>
    <revision>
      <id>1999006</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999007</id>
      <parentid>1999006</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="rxtmcdvvezaer1eaaxw5zg0oyo5aikv" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Îtalya]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Ewropayê li gorî welatan|Îtalya]]
[[Kategorî:Wêjeya îtalî]]</text>
      <sha1>rxtmcdvvezaer1eaaxw5zg0oyo5aikv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Aboriya Montenegroyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315854</id>
    <revision>
      <id>1999013</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Economy of Montenegro]] hat çêkirin</comment>
      <origin>1999013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="ghpce5zlud25ji9hi3qmdt65tok0zqd" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Aborî li gorî welatan]]
[[Kategorî:Aboriyên Ewropayê li gorî welatan]]
[[Kategorî:Montenegro]]</text>
      <sha1>ghpce5zlud25ji9hi3qmdt65tok0zqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999075</id>
      <parentid>1999013</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T16:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="ifd8fgqkuxhfotzczysf2viwrxqp0on" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Aboriyên Ewropayê li gorî welatan]]
[[Kategorî:Aborî li gorî welatan]]
[[Kategorî:Montenegro]]</text>
      <sha1>ifd8fgqkuxhfotzczysf2viwrxqp0on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Keyaniya Yekbûyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315855</id>
    <revision>
      <id>1999016</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999017</id>
      <parentid>1999016</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="7n82vw9k0r0q5e6ujc91z0veio0jymt" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Ewropayê li gorî welatan||Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî]]</text>
      <sha1>7n82vw9k0r0q5e6ujc91z0veio0jymt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999018</id>
      <parentid>1999017</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="0t919tarmap9mfr1ed9vhpa4q9rosrt" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Ewropayê li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî]]</text>
      <sha1>0t919tarmap9mfr1ed9vhpa4q9rosrt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999019</id>
      <parentid>1999018</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="7ckqwcmhr6o5hy1plofevd112fogp0h" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Ewropayê li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>7ckqwcmhr6o5hy1plofevd112fogp0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Wêlsê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315856</id>
    <revision>
      <id>1999020</id>
      <timestamp>2026-04-09T14:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999021</id>
      <parentid>1999020</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="nm8ix4jkp8ypgkm72ovlqxskhb0bs3p" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Keyaniya Yekbûyî|Wêls]]</text>
      <sha1>nm8ix4jkp8ypgkm72ovlqxskhb0bs3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999022</id>
      <parentid>1999021</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="gluex6vpgz5ifuaadj9s73j9vpdf6h2" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Keyaniya Yekbûyî|Wêls]]
[[Kategorî:Wêjeya wêlsî]]</text>
      <sha1>gluex6vpgz5ifuaadj9s73j9vpdf6h2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999023</id>
      <parentid>1999022</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="lvngjyo944f3cfu3nbxno6k5da4j0k5" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Wêlsê]][[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Keyaniya Yekbûyî|Wêls]]
[[Kategorî:Wêjeya wêlsî]]</text>
      <sha1>lvngjyo944f3cfu3nbxno6k5da4j0k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Wêlsê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315857</id>
    <revision>
      <id>1999024</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999025</id>
      <parentid>1999024</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="1ui103idx4nupy24ujcw3ladg125b7l" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî li gorî herêman]]</text>
      <sha1>1ui103idx4nupy24ujcw3ladg125b7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999027</id>
      <parentid>1999025</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="2i5az03sgm5v26ymsae0nlxu3phjzyj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî li gorî herêman|Wêls]]</text>
      <sha1>2i5az03sgm5v26ymsae0nlxu3phjzyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999047</id>
      <parentid>1999027</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="nskha79zr3jp3hyyq2lausrdjg04u2x" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî li gorî herêman|Wêls]]</text>
      <sha1>nskha79zr3jp3hyyq2lausrdjg04u2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî li gorî herêman</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315858</id>
    <revision>
      <id>1999026</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999028</id>
      <parentid>1999026</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="kpwvg54a481rj8xxwi8uyiip47rtael" xml:space="preserve">[[Kategorî:Herêmên Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>kpwvg54a481rj8xxwi8uyiip47rtael</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999029</id>
      <parentid>1999028</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="8g3sglul0zb0zgc0stuvqo3cw1766wb" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Herêmên Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>8g3sglul0zb0zgc0stuvqo3cw1766wb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999030</id>
      <parentid>1999029</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="jk3eir20nl9z3xg0xpyafc19netfnd9" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî| herêman]]
[[Kategorî:Herêmên Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>jk3eir20nl9z3xg0xpyafc19netfnd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999045</id>
      <parentid>1999030</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="0xjbu3w1yo5ddwi04lepax1b07ed6g1" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî| herêman]]
[[Kategorî:Herêmên Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>0xjbu3w1yo5ddwi04lepax1b07ed6g1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999046</id>
      <parentid>1999045</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="jk3eir20nl9z3xg0xpyafc19netfnd9" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî| herêman]]
[[Kategorî:Herêmên Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>jk3eir20nl9z3xg0xpyafc19netfnd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315859</id>
    <revision>
      <id>1999031</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999032</id>
      <parentid>1999031</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999033</id>
      <parentid>1999032</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="inviblysw1nip0zkbiogcphuiqltdzs" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan]]</text>
      <sha1>inviblysw1nip0zkbiogcphuiqltdzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999034</id>
      <parentid>1999033</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="0h9mqmj8y7p8cd4q4lob1hugbb1eb2x" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan|Festîval li gorî welatan]]</text>
      <sha1>0h9mqmj8y7p8cd4q4lob1hugbb1eb2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999035</id>
      <parentid>1999034</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="5y6v1r1xkd3uixdmf1ckv2qgz0avqpb" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Festîval li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>5y6v1r1xkd3uixdmf1ckv2qgz0avqpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Skotlendayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315860</id>
    <revision>
      <id>1999040</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999041</id>
      <parentid>1999040</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="mz284jzn8m8y7tf9x6ugajbcynxra15" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Skotlendayê]]
[[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]]
[[Kategorî:Wêjeya skotlendî]]</text>
      <sha1>mz284jzn8m8y7tf9x6ugajbcynxra15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Festîvalên li Skotlendayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315861</id>
    <revision>
      <id>1999042</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999043</id>
      <parentid>1999042</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="ftauogolkv1ylo9o088c77tvcfrfoe3" xml:space="preserve">[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî li gorî herêman|Skotlenda]]</text>
      <sha1>ftauogolkv1ylo9o088c77tvcfrfoe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999044</id>
      <parentid>1999043</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="fciyd17tlwxjurgng4j1wra28p1etd6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Festîvalên li Keyaniya Yekbûyî li gorî herêman|Skotlenda]]</text>
      <sha1>fciyd17tlwxjurgng4j1wra28p1etd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya skotlendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315862</id>
    <revision>
      <id>1999048</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>1999048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999049</id>
      <parentid>1999048</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999050</id>
      <parentid>1999049</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="b2kjsh0s6mi2j4zqgobcb5nakpny2k9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Huner li Skotlendayê]]</text>
      <sha1>b2kjsh0s6mi2j4zqgobcb5nakpny2k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999051</id>
      <parentid>1999050</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="mzkmdmhmtb9o9st82v7xk9rxk67sl6x" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Berhemên skotlendiyan]]
[[Kategorî:Huner li Skotlendayê]]</text>
      <sha1>mzkmdmhmtb9o9st82v7xk9rxk67sl6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999052</id>
      <parentid>1999051</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="qnsyin43l4e8029w538shwq4m0pxh5i" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Berhemên skotlendiyan]]
[[Kategorî:Huner li Skotlendayê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî]]</text>
      <sha1>qnsyin43l4e8029w538shwq4m0pxh5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999053</id>
      <parentid>1999052</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="689fe639ltz4216juh1v53jkovt8lge" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Berhemên skotlendiyan|wêje]]
[[Kategorî:Huner li Skotlendayê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî]]</text>
      <sha1>689fe639ltz4216juh1v53jkovt8lge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999054</id>
      <parentid>1999053</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="rku019i2gjhhtudek7swehla6mgm36p" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Berhemên skotlendiyan|wêje]]
[[Kategorî:Huner li Skotlendayê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî-Skotlenda]]</text>
      <sha1>rku019i2gjhhtudek7swehla6mgm36p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999056</id>
      <parentid>1999054</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="d4fovw2snty1fxpmrx657wbd2fes5jb" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Berhemên skotlendiyan|wêje]]
[[Kategorî:Huner li Skotlendayê]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|-Skotlenda]]</text>
      <sha1>d4fovw2snty1fxpmrx657wbd2fes5jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya Îrlandaya Bakur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315863</id>
    <revision>
      <id>1999062</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999064</id>
      <parentid>1999062</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Şaşnivîs</comment>
      <origin>1999064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya Îrlendaya Bakur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315864</id>
    <revision>
      <id>1999065</id>
      <timestamp>2026-04-09T15:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>1999065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999066</id>
      <parentid>1999065</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="sfjhfeqlgf9r1pyquvtiajq1nzvp1qq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Çanda Îrlendaya Bakur]]</text>
      <sha1>sfjhfeqlgf9r1pyquvtiajq1nzvp1qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999067</id>
      <parentid>1999066</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="92x4sglur76cbj6nhbnh2e4vhqhpkmb" xml:space="preserve">{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Çanda Îrlendaya Bakur]]</text>
      <sha1>92x4sglur76cbj6nhbnh2e4vhqhpkmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999068</id>
      <parentid>1999067</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="tummfivopib0avcn3fbyqkqbkzv38yl" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Çanda Îrlendaya Bakur]]</text>
      <sha1>tummfivopib0avcn3fbyqkqbkzv38yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999069</id>
      <parentid>1999068</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="75rdiddbibl22krp9yydso0vy3271vw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Çanda Îrlendaya Bakur]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|- Îrlendaya Bakur]]</text>
      <sha1>75rdiddbibl22krp9yydso0vy3271vw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999070</id>
      <parentid>1999069</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="7mslc32iw0w7pyukwj67tm47a576feu" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Çanda Îrlendaya Bakur]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|- Îrlendaya Bakur]]
[[Kategorî:Wêjeya îrlendî]]</text>
      <sha1>7mslc32iw0w7pyukwj67tm47a576feu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999071</id>
      <parentid>1999070</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>1999071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="0i58wk976q9xvf4amgs1xufktjdwmza" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Çanda Îrlendaya Bakur]]
[[Kategorî:Wêjeya brîtanî|- Îrlendaya Bakur]]
[[Kategorî:Wêjeya îrlendî|-Îrlendaya Bakur]]</text>
      <sha1>0i58wk976q9xvf4amgs1xufktjdwmza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Hamakalary11</title>
    <ns>2</ns>
    <id>315865</id>
    <revision>
      <id>1999077</id>
      <timestamp>2026-04-09T16:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hamakalary11</username>
        <id>147269</id>
      </contributor>
      <comment>کاروان یاروەیس</comment>
      <origin>1999077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="cbhln5nr855y5inr1uizsa6aq5syapl" xml:space="preserve">کاروان عەلی یاروەیس لە دایکبووی ساڵی 1983 لە گەرمیان، 25 ساڵ ئەزموونی کاری ڕۆژنامەنووسی و سیاسی و کارگێڕی هەیە وە هەروەها خاوەنی بڕوانامەی دبلۆم و بەکالۆریوسە، بەڕێوبەری پێشووی تەلەڤزیۆنی ئاییندە و ڕادیۆی مەشخەڵانە، هەروەها ڕۆژنامەنووس و لێپرسراوی ڕاگەیاندنی مەکتەبی سیاسی(یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بووە) ە،

کاروان یاروەیس، بڕیاردەری فراکسیۆنی یەکێتی لە پەڕڵەمانی ئێراق بووە : لە  خولی‌پێنجەم . [1]</text>
      <sha1>cbhln5nr855y5inr1uizsa6aq5syapl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999078</id>
      <parentid>1999077</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T16:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hamakalary11</username>
        <id>147269</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel hat valakirin</comment>
      <origin>1999078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:ابراهیم احمد حسین قادر</title>
    <ns>2</ns>
    <id>315866</id>
    <revision>
      <id>1999079</id>
      <timestamp>2026-04-09T16:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ابراهیم احمد حسین قادر</username>
        <id>146699</id>
      </contributor>
      <comment>ابراهیم احمد سەرچاوە</comment>
      <origin>1999079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="872" sha1="mg7ayd9hpalenlxntxv1d6kh0yt895k" xml:space="preserve">ابراهیم احمد سەرچاوە 

ابراهیم احمد حسین قادر کوڕی احمد سەرچاوە کەپاشگری سەرچاوە لە گوندی &lt;nowiki&gt;[[هاڵەی سەرچاوە]]&lt;/nowiki&gt; وە هاتووە

ژیاننامە

ابراهیم بنەماڵەکەیان سێ برا و سێ خوشکن. لەبنەماڵەیەکی ڕەنج دەر و ئاین پەروەر و کورد پەروەر گەورە بووە لەتەمەنی بیست ساڵیدا هاوسەرگیری پێک هێناوە لەتەمەنی بیست و نۆ ساڵیدا لەکەرتی گشتی لەبواری کارگێڕی پەروەردەدا دامەزراوە. لە خوێندندا قۆناغی ئامادەیی تەواو کردووە . لەکاتی کارکردندا تا پۆستی بەڕێوەبەری بەش لەپەروەردە ڕۆیشتووە 

&lt;nowiki&gt;(~~~~)&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>mg7ayd9hpalenlxntxv1d6kh0yt895k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999082</id>
      <parentid>1999079</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>'{{Jêbirin|Tîpên erebî}}' ket şûna rûpelê.</comment>
      <origin>1999082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="qcl6ztthn9nfw5zf0kodkd851yfl1hj" xml:space="preserve">{{Jêbirin|Tîpên erebî}}</text>
      <sha1>qcl6ztthn9nfw5zf0kodkd851yfl1hj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999083</id>
      <parentid>1999082</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/1999082|1999082]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>1999083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="872" sha1="mg7ayd9hpalenlxntxv1d6kh0yt895k" xml:space="preserve">ابراهیم احمد سەرچاوە 

ابراهیم احمد حسین قادر کوڕی احمد سەرچاوە کەپاشگری سەرچاوە لە گوندی &lt;nowiki&gt;[[هاڵەی سەرچاوە]]&lt;/nowiki&gt; وە هاتووە

ژیاننامە

ابراهیم بنەماڵەکەیان سێ برا و سێ خوشکن. لەبنەماڵەیەکی ڕەنج دەر و ئاین پەروەر و کورد پەروەر گەورە بووە لەتەمەنی بیست ساڵیدا هاوسەرگیری پێک هێناوە لەتەمەنی بیست و نۆ ساڵیدا لەکەرتی گشتی لەبواری کارگێڕی پەروەردەدا دامەزراوە. لە خوێندندا قۆناغی ئامادەیی تەواو کردووە . لەکاتی کارکردندا تا پۆستی بەڕێوەبەری بەش لەپەروەردە ڕۆیشتووە 

&lt;nowiki&gt;(~~~~)&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>mg7ayd9hpalenlxntxv1d6kh0yt895k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tûz Xurmatû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315867</id>
    <revision>
      <id>1999084</id>
      <timestamp>2026-04-09T19:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1330836428|Tuz Khurmatu]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999085</id>
      <parentid>1999084</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999086</id>
      <parentid>1999085</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="tm84odeim8bcfbq1rc90upkwjvre54k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xûrmatû</text>
      <sha1>tm84odeim8bcfbq1rc90upkwjvre54k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999087</id>
      <parentid>1999086</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="mq4ujywi6tlegjhokt2lda07nrbbru2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xûrmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]:</text>
      <sha1>mq4ujywi6tlegjhokt2lda07nrbbru2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999088</id>
      <parentid>1999087</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dvw5q2biklgk8aqcqx5qtttimfx7r2o" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xûrmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو</text>
      <sha1>dvw5q2biklgk8aqcqx5qtttimfx7r2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999089</id>
      <parentid>1999088</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="dwiov6lqs2viodjmh5sbqyv09gtekoj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xûrmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو,</text>
      <sha1>dwiov6lqs2viodjmh5sbqyv09gtekoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999090</id>
      <parentid>1999089</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="5walx9hqne1jr0kc6805wgnzdvckiig" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xûrmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو)</text>
      <sha1>5walx9hqne1jr0kc6805wgnzdvckiig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999091</id>
      <parentid>1999090</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Tûz Xûrmatû]] weke [[Tûz Xurmatû]] guhart</comment>
      <origin>1999090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="5walx9hqne1jr0kc6805wgnzdvckiig" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xûrmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو)</text>
      <sha1>5walx9hqne1jr0kc6805wgnzdvckiig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999094</id>
      <parentid>1999091</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="jtgb03qrfv4baw728dzt0hhc3khi52x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو)</text>
      <sha1>jtgb03qrfv4baw728dzt0hhc3khi52x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999095</id>
      <parentid>1999094</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="i5x2oiprm6v6o6twyckq5hbm8cfgshb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî</text>
      <sha1>i5x2oiprm6v6o6twyckq5hbm8cfgshb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999096</id>
      <parentid>1999095</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="iy42ohtduw0t66w0ldwf6fbqy1mbn8x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]]</text>
      <sha1>iy42ohtduw0t66w0ldwf6fbqy1mbn8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999097</id>
      <parentid>1999096</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="dbcnqsew9ckosp1aojzo9uf0t804jug" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye</text>
      <sha1>dbcnqsew9ckosp1aojzo9uf0t804jug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999098</id>
      <parentid>1999097</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="cb6vqeiv1undvgeah8lwci3xw3iw39v" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye.</text>
      <sha1>cb6vqeiv1undvgeah8lwci3xw3iw39v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999099</id>
      <parentid>1999098</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="7vmpug60mblz7202kpm8ifu610m13uz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.</text>
      <sha1>7vmpug60mblz7202kpm8ifu610m13uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999100</id>
      <parentid>1999099</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="r5glabtpo3i6l2gh9yuvog1cat1e6ra" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.</text>
      <sha1>r5glabtpo3i6l2gh9yuvog1cat1e6ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999101</id>
      <parentid>1999100</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="obhdewfh149mndl22bo8qibhv7i7ruq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>obhdewfh149mndl22bo8qibhv7i7ruq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999102</id>
      <parentid>1999101</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="319" sha1="47lolq1yb8fgpmh4kmecu2tf2fjls68" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>47lolq1yb8fgpmh4kmecu2tf2fjls68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999103</id>
      <parentid>1999102</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="n43k2hnak4evpxsyhu29nvty1caxsfg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>n43k2hnak4evpxsyhu29nvty1caxsfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999104</id>
      <parentid>1999103</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="nxdilr76ha90mxex161ypbjm9owd2rs" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>nxdilr76ha90mxex161ypbjm9owd2rs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999106</id>
      <parentid>1999104</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="kh3had0m155qhrv21clrs7rfgu2tmr1" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>kh3had0m155qhrv21clrs7rfgu2tmr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999107</id>
      <parentid>1999106</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="ffjbxekzfxt023d434sxr2fv51bg5sc" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ffjbxekzfxt023d434sxr2fv51bg5sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999108</id>
      <parentid>1999107</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="700" sha1="0ou9d0qwnk1kwtye36gnz0u375b6lnh" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>0ou9d0qwnk1kwtye36gnz0u375b6lnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999109</id>
      <parentid>1999108</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="by8bes3m8ekhatfxgnl8y99cip57law" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>by8bes3m8ekhatfxgnl8y99cip57law</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999110</id>
      <parentid>1999109</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="fqdlfbax2699adqfeevlsk2guuk0l66" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>fqdlfbax2699adqfeevlsk2guuk0l66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999111</id>
      <parentid>1999110</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="747" sha1="j599qkow65v1sxr815utx67cvpyb2j2" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Tûz Xurmatû (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>j599qkow65v1sxr815utx67cvpyb2j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999112</id>
      <parentid>1999111</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="etb7t7wt3bk1eq75dsjygkjuvwzsrod" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Tûz Xurmatû''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>etb7t7wt3bk1eq75dsjygkjuvwzsrod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999114</id>
      <parentid>1999112</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="f5b9rmb2v5tyamdpngnkcnqut2ovoy1" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Tûz Xurmatû''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>f5b9rmb2v5tyamdpngnkcnqut2ovoy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999117</id>
      <parentid>1999114</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="747" sha1="19w4kftkrc4csxs4g58svyhvzpgkyra" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Tûz Xurmatû''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>19w4kftkrc4csxs4g58svyhvzpgkyra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999160</id>
      <parentid>1999117</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>1999160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="sd6eo00b5kodcau41hcpenuy054i2xn" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Tûz Xurmatû''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: طوزخورماتو) bajarekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha Selahedînê]] ye. Bajar 55 kîlometre başûrê [[Kerkûk]]ê ye. Niştecihên wê kurd, tirkmen û ereb in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks, and Arabs |paşnav=Edmonds |pêşnav=Cecil John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>sd6eo00b5kodcau41hcpenuy054i2xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tûz Xûrmatû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315868</id>
    <redirect title="Tûz Xurmatû" />
    <revision>
      <id>1999092</id>
      <timestamp>2026-04-09T19:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Tûz Xûrmatû]] weke [[Tûz Xurmatû]] guhart</comment>
      <origin>1999092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="la59j9rgo26a52qafq0svt2wirhz71z" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Tûz Xurmatû]]</text>
      <sha1>la59j9rgo26a52qafq0svt2wirhz71z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çemçemal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315869</id>
    <revision>
      <id>1999118</id>
      <timestamp>2026-04-09T20:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1343806459|Chamchamal]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999120</id>
      <parentid>1999118</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999121</id>
      <parentid>1999120</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="paq2hff4f3s4shza3fqzdvj60ib7ltj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal</text>
      <sha1>paq2hff4f3s4shza3fqzdvj60ib7ltj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999122</id>
      <parentid>1999121</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="4hmfdi88x3nrsoa36y63vsojni6hftj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]</text>
      <sha1>4hmfdi88x3nrsoa36y63vsojni6hftj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999123</id>
      <parentid>1999122</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="4dosaaeuskaw9ul02gnqq561hdhfhbc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]:</text>
      <sha1>4dosaaeuskaw9ul02gnqq561hdhfhbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999124</id>
      <parentid>1999123</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="a452tx1dj0r52f8p7okpt34u763njbo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ</text>
      <sha1>a452tx1dj0r52f8p7okpt34u763njbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999125</id>
      <parentid>1999124</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="4dx4pi7kcql7p19fonh6s1plkgd8ugw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ)</text>
      <sha1>4dx4pi7kcql7p19fonh6s1plkgd8ugw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999126</id>
      <parentid>1999125</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="mqoc4x03dc57nhskb5lnkwbj8aksmdp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye</text>
      <sha1>mqoc4x03dc57nhskb5lnkwbj8aksmdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999127</id>
      <parentid>1999126</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="0zu896ugn48hebj40saqop1xlfdgr8f" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.</text>
      <sha1>0zu896ugn48hebj40saqop1xlfdgr8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999129</id>
      <parentid>1999127</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="pjld1dx3facsh98f3o5i1121kviw9k7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.</text>
      <sha1>pjld1dx3facsh98f3o5i1121kviw9k7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999130</id>
      <parentid>1999129</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="1bflce6rrmk9eqqu8w9ds9gbktuoe5e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>1bflce6rrmk9eqqu8w9ds9gbktuoe5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999131</id>
      <parentid>1999130</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="dyuxl7uflkbkm5u9exz3jzej3ugmao1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>dyuxl7uflkbkm5u9exz3jzej3ugmao1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999132</id>
      <parentid>1999131</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="pxcypku1w64pdlao1qt71jc2eq6csub" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>pxcypku1w64pdlao1qt71jc2eq6csub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999133</id>
      <parentid>1999132</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="6d8zhixbv4ysalzuene0ro71jsqjusg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>6d8zhixbv4ysalzuene0ro71jsqjusg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999134</id>
      <parentid>1999133</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="9b61t8il4a57q1jk1c31tv3yr7piwle" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9b61t8il4a57q1jk1c31tv3yr7piwle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999136</id>
      <parentid>1999134</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="530" sha1="s1dc2078kqof8fpo12tyao3vw2462p9" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
Çemçemal (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>s1dc2078kqof8fpo12tyao3vw2462p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999137</id>
      <parentid>1999136</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="536" sha1="2gg3rquaydmvt30l2tllzn5u55hye47" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>2gg3rquaydmvt30l2tllzn5u55hye47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999140</id>
      <parentid>1999137</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="740" sha1="e753aghkb20zs05n0kkw78ip3ix52as" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds&quot; |malper=www.justice.gov |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>e753aghkb20zs05n0kkw78ip3ix52as</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999141</id>
      <parentid>1999140</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="39olqlmeltd7oxpv6rg150g12zvckiy" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds&quot; |malper=www.justice.gov |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>39olqlmeltd7oxpv6rg150g12zvckiy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999157</id>
      <parentid>1999141</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="779" sha1="sq8qi4hcyefwur6et3qq2txtfo9kyjv" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[Hemawend|hemawendê]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds&quot; |malper=www.justice.gov |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>sq8qi4hcyefwur6et3qq2txtfo9kyjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999171</id>
      <parentid>1999157</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T21:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>1999171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="768" sha1="qchzi0tgggrclhwvwyojhuq9yntbhg3" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[hemawend]]ê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds&quot; |malper=www.justice.gov |roja-gihiştinê=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qchzi0tgggrclhwvwyojhuq9yntbhg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derbendîxan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315870</id>
    <revision>
      <id>1999142</id>
      <timestamp>2026-04-09T20:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1323513064|Darbandikhan]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999143</id>
      <parentid>1999142</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999144</id>
      <parentid>1999143</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="h0glyv018iqzpsvo6vqp2exshxyz1od" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan</text>
      <sha1>h0glyv018iqzpsvo6vqp2exshxyz1od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999145</id>
      <parentid>1999144</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="9lkkmz3l1bg1wax15u8dgrtlfy1hadh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]:</text>
      <sha1>9lkkmz3l1bg1wax15u8dgrtlfy1hadh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999146</id>
      <parentid>1999145</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="i8wb8hy36ecux559uhgfn2ru9wandb3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ)</text>
      <sha1>i8wb8hy36ecux559uhgfn2ru9wandb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999147</id>
      <parentid>1999146</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="aykpzg1gciqy8deexkzlhmzywjefpep" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye</text>
      <sha1>aykpzg1gciqy8deexkzlhmzywjefpep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999148</id>
      <parentid>1999147</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="i7tigqzlqxw6z7mgrhpdkftl3437sn5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.</text>
      <sha1>i7tigqzlqxw6z7mgrhpdkftl3437sn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999149</id>
      <parentid>1999148</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="7jzztl5t623572fnaticzim603747as" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.</text>
      <sha1>7jzztl5t623572fnaticzim603747as</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999150</id>
      <parentid>1999149</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="gqq36e4a4w31ip6w6cx4f3dpgf4h5zh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.</text>
      <sha1>gqq36e4a4w31ip6w6cx4f3dpgf4h5zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999151</id>
      <parentid>1999150</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="n1i4v4q5s2x9duz1zcqexske1wtkwsg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>n1i4v4q5s2x9duz1zcqexske1wtkwsg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999152</id>
      <parentid>1999151</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="2ojnqjvfynveetegr66kmdqq7wekyrq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>2ojnqjvfynveetegr66kmdqq7wekyrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999153</id>
      <parentid>1999152</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="dlup4p498m2c8m84ttm4fuzs4x6tpn2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>dlup4p498m2c8m84ttm4fuzs4x6tpn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999154</id>
      <parentid>1999153</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="7zzfsm48noo66nm4u8b0jco70ees493" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>7zzfsm48noo66nm4u8b0jco70ees493</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999155</id>
      <parentid>1999154</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="9eofw6j7mfgl56wsdjk0vzoxgjz1tb0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9eofw6j7mfgl56wsdjk0vzoxgjz1tb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999156</id>
      <parentid>1999155</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="opyoymvetpt0de4oqriy46jh5bhwjq6" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
Derbendîxan (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>opyoymvetpt0de4oqriy46jh5bhwjq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999158</id>
      <parentid>1999156</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="797" sha1="mar2yl41xjs46age5nhrdvbe7o5dqr2" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
Derbendîxan&lt;ref&gt;{{cite news |date=13 November 2017 |title=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |access-date=21 December 2019 |language=ku}}&lt;/ref&gt; (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>mar2yl41xjs46age5nhrdvbe7o5dqr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999159</id>
      <parentid>1999158</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="6adtbl96wtzdrh4rxkqhd3qj6wxa8dr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{cite news |date=13 November 2017 |title=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |access-date=21 December 2019 |language=ku}}&lt;/ref&gt; (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>6adtbl96wtzdrh4rxkqhd3qj6wxa8dr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999161</id>
      <parentid>1999159</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="pcsn92r2cozlt1j350mbvuz7i5ato5x" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{cite news |date=13 November 2017 |title=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |access-date=21 December 2019 |language=ku}}&lt;/ref&gt; (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>pcsn92r2cozlt1j350mbvuz7i5ato5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999162</id>
      <parentid>1999161</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="825" sha1="69y0ivdrdt9utf4uh0tdwdbxvdk53pc" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{cite news |date=13 November 2017 |title=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |access-date=21 December 2019 |language=ku}}&lt;/ref&gt; (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>69y0ivdrdt9utf4uh0tdwdbxvdk53pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999170</id>
      <parentid>1999162</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T21:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>1999170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="847" sha1="pko3pc6wqmh879px8nkramgc0dut949" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2017 |sernav=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekê [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>pko3pc6wqmh879px8nkramgc0dut949</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999174</id>
      <parentid>1999170</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T22:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1999174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="847" sha1="rhs4phqzwyxqrens94ccn7gllfxm7oe" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2017 |sernav=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) bajarekî [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>rhs4phqzwyxqrens94ccn7gllfxm7oe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999175</id>
      <parentid>1999174</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T22:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Xelet e</comment>
      <origin>1999175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="2r3ebtn85edcowo8l548qk9r46f4awr" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2017 |sernav=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; bajarekî [[Silêmanî (bajar)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>2r3ebtn85edcowo8l548qk9r46f4awr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999177</id>
      <parentid>1999175</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="fsndhvk2cwuf46y2nicili6sr1eak2i" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Derbendîxan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2017 |sernav=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>fsndhvk2cwuf46y2nicili6sr1eak2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seyd Sadiq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315871</id>
    <revision>
      <id>1999178</id>
      <timestamp>2026-04-10T03:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1286690159|Said Sadiq]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999179</id>
      <parentid>1999178</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999180</id>
      <parentid>1999179</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="mp8v95olecxrchupla05rek5ogtdmpj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq</text>
      <sha1>mp8v95olecxrchupla05rek5ogtdmpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999181</id>
      <parentid>1999180</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="bbq01ph4klqbjbz5tmlo961zqbhl78h" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]</text>
      <sha1>bbq01ph4klqbjbz5tmlo961zqbhl78h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999182</id>
      <parentid>1999181</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="fmbujok64d6rztl4s1lkf4vw8yn3rvh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]:</text>
      <sha1>fmbujok64d6rztl4s1lkf4vw8yn3rvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999183</id>
      <parentid>1999182</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="10ig3xy6ge2vr77uyh90z4kqgh6h05k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق</text>
      <sha1>10ig3xy6ge2vr77uyh90z4kqgh6h05k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999184</id>
      <parentid>1999183</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="6w9iiltuz9sql8e93yr6s57tl3gzw9g" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق)</text>
      <sha1>6w9iiltuz9sql8e93yr6s57tl3gzw9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999185</id>
      <parentid>1999184</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="gdzyhc1cil899fcy25ttd2sg9cvvihd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.</text>
      <sha1>gdzyhc1cil899fcy25ttd2sg9cvvihd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999186</id>
      <parentid>1999185</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="ac6lq3em6ito2r5ivrzxi4czao1vwfa" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>ac6lq3em6ito2r5ivrzxi4czao1vwfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999187</id>
      <parentid>1999186</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="3rxfavk33hnurveu3t86sbgo8rzce8f" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>3rxfavk33hnurveu3t86sbgo8rzce8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999188</id>
      <parentid>1999187</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="345" sha1="qyj8nx2egw12i0h6lmf1hfz4v2lxc4o" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qyj8nx2egw12i0h6lmf1hfz4v2lxc4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999189</id>
      <parentid>1999188</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="562" sha1="or8m86bc5sja6c3ssqccatb3z4tyxxw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |title=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |website=Nrttv.com |access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>or8m86bc5sja6c3ssqccatb3z4tyxxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999190</id>
      <parentid>1999189</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="722" sha1="kp4sla1kfv7nd5p6yr7lz79y82wdyhm" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
Seyid Sadiq (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |title=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |website=Nrttv.com |access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>kp4sla1kfv7nd5p6yr7lz79y82wdyhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999191</id>
      <parentid>1999190</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="myqye0cxn6w0gkjh214h21hl8xv0dfn" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Seyid Sadiq''' (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |title=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |website=Nrttv.com |access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>myqye0cxn6w0gkjh214h21hl8xv0dfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999192</id>
      <parentid>1999191</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T03:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="719" sha1="cqw5vktxvz6e9c6csaqv5fey2czcg6e" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Seyid Sadiq''' (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |title=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |website=Nrttv.com |access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>cqw5vktxvz6e9c6csaqv5fey2czcg6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999195</id>
      <parentid>1999192</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T04:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>1999195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="757" sha1="5ukoyjv74tgb17s98pvqkbu65nv4mts" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Seyid Sadiq''' (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |sernav=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |malper=Nrttv.com |roja-gihiştinê=2017-03-18 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>5ukoyjv74tgb17s98pvqkbu65nv4mts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999196</id>
      <parentid>1999195</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T04:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>1999196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="gkbzndhfpr2blsprw27bls4kmd54txa" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Seyid Sadiq''' (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |sernav=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |malper=Nrttv.com |roja-gihiştinê=2017-03-18 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]]</text>
      <sha1>gkbzndhfpr2blsprw27bls4kmd54txa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999198</id>
      <parentid>1999196</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Seyid Sadiq]] weke [[Seyd Sadiq]] guhart</comment>
      <origin>1999196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="gkbzndhfpr2blsprw27bls4kmd54txa" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Seyid Sadiq''' (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |sernav=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |malper=Nrttv.com |roja-gihiştinê=2017-03-18 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]]</text>
      <sha1>gkbzndhfpr2blsprw27bls4kmd54txa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999200</id>
      <parentid>1999198</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="764" sha1="myqnyv6p8uzpzx5rae107qq6eezlorm" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Seyd Sadiq''' (bi [[soranî]]: سه‌ید سادق) bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=8673 |sernav=سەید سادق..لە تەقینەوەیەکدا لە ماڵێکدا کەسێک کوژرا |malper=Nrttv.com |roja-gihiştinê=2017-03-18 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]]
[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]]</text>
      <sha1>myqnyv6p8uzpzx5rae107qq6eezlorm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seyid Sadiq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315872</id>
    <redirect title="Seyd Sadiq" />
    <revision>
      <id>1999199</id>
      <timestamp>2026-04-10T05:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Seyid Sadiq]] weke [[Seyd Sadiq]] guhart</comment>
      <origin>1999199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="pouskoj1gwz37duhwxyvoul8jnjj1zj" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Seyd Sadiq]]</text>
      <sha1>pouskoj1gwz37duhwxyvoul8jnjj1zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tel Efer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315873</id>
    <revision>
      <id>1999201</id>
      <timestamp>2026-04-10T05:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1344285417|Tal Afar]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999202</id>
      <parentid>1999201</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="afgtxtmf4jvhalj4ircwualerhgvisa" xml:space="preserve">Tel Efer</text>
      <sha1>afgtxtmf4jvhalj4ircwualerhgvisa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999204</id>
      <parentid>1999202</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="n6hbxxprmfmzk77jfl4fwgd00z3sas5" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]</text>
      <sha1>n6hbxxprmfmzk77jfl4fwgd00z3sas5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999205</id>
      <parentid>1999204</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="3ti4uwn8xcnnxf0mb0i6r0xtck8laf0" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]:</text>
      <sha1>3ti4uwn8xcnnxf0mb0i6r0xtck8laf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999206</id>
      <parentid>1999205</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="389el0gl9dult3gvzm1tg7vhman2exw" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر</text>
      <sha1>389el0gl9dult3gvzm1tg7vhman2exw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999207</id>
      <parentid>1999206</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="imsgay4xcsmexqonkjzyzilz9if74ms" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر,</text>
      <sha1>imsgay4xcsmexqonkjzyzilz9if74ms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999208</id>
      <parentid>1999207</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="cynasl3s313rfe69mp51wiye4f8ujhi" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar''</text>
      <sha1>cynasl3s313rfe69mp51wiye4f8ujhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999209</id>
      <parentid>1999208</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="8hpmw8b0blivxv5yenuvpfmzj2d39zh" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'')</text>
      <sha1>8hpmw8b0blivxv5yenuvpfmzj2d39zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999210</id>
      <parentid>1999209</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="29znpopr8x4gmml5k11okm18xixpqnj" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye</text>
      <sha1>29znpopr8x4gmml5k11okm18xixpqnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999211</id>
      <parentid>1999210</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="e6h23fl1fq6mabgye7lxujrr2c61uj8" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye.</text>
      <sha1>e6h23fl1fq6mabgye7lxujrr2c61uj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999212</id>
      <parentid>1999211</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="33snumjnb8swhipxjrk35luhmvmcpej" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.</text>
      <sha1>33snumjnb8swhipxjrk35luhmvmcpej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999213</id>
      <parentid>1999212</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="i318t5vttvb3zad6alaevko9xaucnt7" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==</text>
      <sha1>i318t5vttvb3zad6alaevko9xaucnt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999214</id>
      <parentid>1999213</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="fbdkfushk98khz8pp158yj9k93witl9" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî yê brîtanî</text>
      <sha1>fbdkfushk98khz8pp158yj9k93witl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999215</id>
      <parentid>1999214</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="lcidr4itf055gocxbx42dchiz4lz9e5" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî</text>
      <sha1>lcidr4itf055gocxbx42dchiz4lz9e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999216</id>
      <parentid>1999215</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="jffxtm04l0yl5bkg6pmfx81t8j5nqgn" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî  Frederick Forbes</text>
      <sha1>jffxtm04l0yl5bkg6pmfx81t8j5nqgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999217</id>
      <parentid>1999216</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="390" sha1="1nd51idnesj0any4js9938v9snpx3e6" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes</text>
      <sha1>1nd51idnesj0any4js9938v9snpx3e6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999218</id>
      <parentid>1999217</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="472" sha1="8rwmusve1moget6kndrp4l740my47b9" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 18an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê</text>
      <sha1>8rwmusve1moget6kndrp4l740my47b9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999219</id>
      <parentid>1999218</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="473" sha1="g8im2rlhohwjpc3nn0rvi95rpb8m10k" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 18an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê,</text>
      <sha1>g8im2rlhohwjpc3nn0rvi95rpb8m10k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999220</id>
      <parentid>1999219</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="531" sha1="otuhbq4x4737220s5nuq7deaetgm7tc" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 18an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:</text>
      <sha1>otuhbq4x4737220s5nuq7deaetgm7tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999221</id>
      <parentid>1999220</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="531" sha1="8tszqbucuks4ptivj1ngie4yabbnbov" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:</text>
      <sha1>8tszqbucuks4ptivj1ngie4yabbnbov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999222</id>
      <parentid>1999221</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="eul919topcudqla2vq27awren53v24f" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}</text>
      <sha1>eul919topcudqla2vq27awren53v24f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999225</id>
      <parentid>1999222</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="49niugona1q91nxim2biipyrseidssz" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.</text>
      <sha1>49niugona1q91nxim2biipyrseidssz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999226</id>
      <parentid>1999225</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="948" sha1="n8grxdazxsc0fhgwntpih4thjblpr1o" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>n8grxdazxsc0fhgwntpih4thjblpr1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999227</id>
      <parentid>1999226</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="962" sha1="5pfmmhhhfo6ua1qr7soiw4nu9fnyuew" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>5pfmmhhhfo6ua1qr7soiw4nu9fnyuew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999228</id>
      <parentid>1999227</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="987" sha1="dyfrlcfdvlcn9abc6nepbqre8uzp2yo" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>dyfrlcfdvlcn9abc6nepbqre8uzp2yo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999229</id>
      <parentid>1999228</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1007" sha1="con5jmr6hvh4q395apikqzgfxxax0p8" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}</text>
      <sha1>con5jmr6hvh4q395apikqzgfxxax0p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999230</id>
      <parentid>1999229</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1033" sha1="el1yjni18uxa7l2xahhbwd00l4jrnrw" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>el1yjni18uxa7l2xahhbwd00l4jrnrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999231</id>
      <parentid>1999230</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="pfoluavytpnbmkcsqynrd7agw0bvbwh" xml:space="preserve">Tel Efer (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>pfoluavytpnbmkcsqynrd7agw0bvbwh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999232</id>
      <parentid>1999231</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="g9coan5q1jbspgt5re47beh1lzuku78" xml:space="preserve">'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>g9coan5q1jbspgt5re47beh1lzuku78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999233</id>
      <parentid>1999232</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1130" sha1="24sn0g84jnmxgavc9id7km5gl55cvoo" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>24sn0g84jnmxgavc9id7km5gl55cvoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999234</id>
      <parentid>1999233</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="h06hime0v1cqxmpssr93v06o4dym4tz" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
}}
'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>h06hime0v1cqxmpssr93v06o4dym4tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999235</id>
      <parentid>1999234</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="cmuyza8etaizi2k60fpenbbeh8oms8a" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
}}
'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forbes |pêşnav=Frederick |tarîx=1839 |sernav=A Visit to the Sinjár Hills in 1838, with Some Account of the Sect of Yezídís, and of Various Places in the Mesopotamian Desert, between the Rivers Tigris and Khábúr |url=https://www.jstor.org/stable/1797732 |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=9 |rr=411 |doi=10.2307/1797732 |issn=0266-6235}}&lt;/ref&gt;}}Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>cmuyza8etaizi2k60fpenbbeh8oms8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999236</id>
      <parentid>1999235</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1674" sha1="k208rduoj5v0jitvrgqcq6kqvxhhb8a" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
}}
'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forbes |pêşnav=Frederick |tarîx=1839 |sernav=A Visit to the Sinjár Hills in 1838, with Some Account of the Sect of Yezídís, and of Various Places in the Mesopotamian Desert, between the Rivers Tigris and Khábúr |url=https://www.jstor.org/stable/1797732 |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=9 |rr=411 |doi=10.2307/1797732 |issn=0266-6235}}&lt;/ref&gt;}}
Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>k208rduoj5v0jitvrgqcq6kqvxhhb8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999237</id>
      <parentid>1999236</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1675" sha1="6wsd92sx6okiumkf8a2ljo18k0x0gm4" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
}}
'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forbes |pêşnav=Frederick |tarîx=1839 |sernav=A Visit to the Sinjár Hills in 1838, with Some Account of the Sect of Yezídís, and of Various Places in the Mesopotamian Desert, between the Rivers Tigris and Khábúr |url=https://www.jstor.org/stable/1797732 |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=9 |rr=411 |doi=10.2307/1797732 |issn=0266-6235}}&lt;/ref&gt;}}

Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>6wsd92sx6okiumkf8a2ljo18k0x0gm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999238</id>
      <parentid>1999237</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T05:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1666" sha1="bsf9l27qmfhevuphir2842kqnrmhm4z" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
}}
'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil|Mûsilê]], 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal|Şingalê]] û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk|Kerkûkê]] ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forbes |pêşnav=Frederick |tarîx=1839 |sernav=A Visit to the Sinjár Hills in 1838, with Some Account of the Sect of Yezídís, and of Various Places in the Mesopotamian Desert, between the Rivers Tigris and Khábúr |url=https://www.jstor.org/stable/1797732 |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=9 |rr=411 |doi=10.2307/1797732 |issn=0266-6235}}&lt;/ref&gt;}}

Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>bsf9l27qmfhevuphir2842kqnrmhm4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999267</id>
      <parentid>1999238</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>1999267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="r1j798fm19gq24gsoha9hw8bsseuaa7" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
}}
'''Tel Efer''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تَلْعَفَر, ''Talʿafar'') bajarekî [[Nînewa|parêzgeha Nînewayê]] di [[Başûrê Kurdistanê]] de ye. Bajar 63 kîlometre rojavayê [[Mûsil]]ê, 52 kîlometre rojhilatê [[Şingal]]ê û 200 kîlometre bakur-rojavayê [[Kerkûk]]ê ye.

== Demografî ==
Fermandarê leşkerî û gerokê brîtanî Frederick Forbes ku di destpêka sedsala 19an de di herêma [[Mezopotamya]]yê geriyê, bajarê Tel Efer di sala 1838an de wekî wiha daxuaniyê:

{{Quote|Li bajêr ne bazar û ne jî markêt heye, tenê çend dikan hene, wek yên hesinkar, daran û çermçêker; yê paşîn tenê niştecihê xiristiyan e, yên din hemû misilman in, tevlîheviyek ji ereb û kurdan e. Zimanê ku bi gelemperî tê axaftin [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye, lê [[Zimanê erebî|erebî]] jî bi gelemperî tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forbes |pêşnav=Frederick |tarîx=1839 |sernav=A Visit to the Sinjár Hills in 1838, with Some Account of the Sect of Yezídís, and of Various Places in the Mesopotamian Desert, between the Rivers Tigris and Khábúr |url=https://www.jstor.org/stable/1797732 |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=9 |rr=411 |doi=10.2307/1797732 |issn=0266-6235}}&lt;/ref&gt;}}

Îro niştecihên bajar kurd û tirkmen in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Bajarên Nînewayê]]</text>
      <sha1>r1j798fm19gq24gsoha9hw8bsseuaa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balafirgeha Bexdayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315874</id>
    <revision>
      <id>1999244</id>
      <timestamp>2026-04-10T06:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1346949753|Baghdad International Airport]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999245</id>
      <parentid>1999244</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999246</id>
      <parentid>1999245</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="9phrghcilxybyow4kbn9s890qpij925" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê</text>
      <sha1>9phrghcilxybyow4kbn9s890qpij925</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999247</id>
      <parentid>1999246</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="85hoi7ads43wbp05d8v3lfzgwp9ggz5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]</text>
      <sha1>85hoi7ads43wbp05d8v3lfzgwp9ggz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999248</id>
      <parentid>1999247</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="a1qkmubqqznpe0c4whhatl9lx1o7ybh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]:</text>
      <sha1>a1qkmubqqznpe0c4whhatl9lx1o7ybh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999249</id>
      <parentid>1999248</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="2yc2pps7ufzwrelnkvf0t0y02b4jsyi" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW</text>
      <sha1>2yc2pps7ufzwrelnkvf0t0y02b4jsyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999250</id>
      <parentid>1999249</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="ek9l3h0dsrmesz7iuc26q1cv3dc84ce" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW,</text>
      <sha1>ek9l3h0dsrmesz7iuc26q1cv3dc84ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999251</id>
      <parentid>1999250</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="1gxe65zpt6ugkpofbolbw961dutn5p8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]:</text>
      <sha1>1gxe65zpt6ugkpofbolbw961dutn5p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999252</id>
      <parentid>1999251</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="cqh6i6542gnpo3ibtinz9g844iqw8pc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI</text>
      <sha1>cqh6i6542gnpo3ibtinz9g844iqw8pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999253</id>
      <parentid>1999252</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="hjm0t1fyszy967963hddjquuzhfbjdk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI;</text>
      <sha1>hjm0t1fyszy967963hddjquuzhfbjdk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999254</id>
      <parentid>1999253</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="o994ddpqh0wao097443lj4mi3ss7i89" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]:</text>
      <sha1>o994ddpqh0wao097443lj4mi3ss7i89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999255</id>
      <parentid>1999254</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="n65nqwxd4u5l5na5b9suph0dnz3wax1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد</text>
      <sha1>n65nqwxd4u5l5na5b9suph0dnz3wax1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999256</id>
      <parentid>1999255</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="ko6uaidvfvrayjjo55hcocueng18n9z" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد,</text>
      <sha1>ko6uaidvfvrayjjo55hcocueng18n9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999257</id>
      <parentid>1999256</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="tw5za0lhiykz47o4qpddwjyav8kkj0l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy)''</text>
      <sha1>tw5za0lhiykz47o4qpddwjyav8kkj0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999258</id>
      <parentid>1999257</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="rry62hxszm9fic4dj8b1kfetwk72xsr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'')</text>
      <sha1>rry62hxszm9fic4dj8b1kfetwk72xsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999259</id>
      <parentid>1999258</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="61pnikuqawkdy8c2wyqy80aczcq849c" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]]</text>
      <sha1>61pnikuqawkdy8c2wyqy80aczcq849c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999260</id>
      <parentid>1999259</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="e58bzhui9gkzs6k38v4q8c561d1xy49" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike.</text>
      <sha1>e58bzhui9gkzs6k38v4q8c561d1xy49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999261</id>
      <parentid>1999260</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="354" sha1="tdpvju3g2cz979x7zkm00i1rklw2oxg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]].</text>
      <sha1>tdpvju3g2cz979x7zkm00i1rklw2oxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999262</id>
      <parentid>1999261</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="2jdivncoc9gfq7ix0833krpz50n6ch9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha,</text>
      <sha1>2jdivncoc9gfq7ix0833krpz50n6ch9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999263</id>
      <parentid>1999262</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="li2jhmtjq39adidl2p8c5s5nfm0eiic" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx</text>
      <sha1>li2jhmtjq39adidl2p8c5s5nfm0eiic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999264</id>
      <parentid>1999263</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="417" sha1="fst0a6ac9rt3c1m6b1sa1y9cnx94yah" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye</text>
      <sha1>fst0a6ac9rt3c1m6b1sa1y9cnx94yah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999265</id>
      <parentid>1999264</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448" sha1="kjy18f60tlt35cqk2c2zm2hqzaxel87" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon</text>
      <sha1>kjy18f60tlt35cqk2c2zm2hqzaxel87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999268</id>
      <parentid>1999265</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="468" sha1="tpn1420zflib3z9m9bl79ytrd01n1g8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin</text>
      <sha1>tpn1420zflib3z9m9bl79ytrd01n1g8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999270</id>
      <parentid>1999268</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="524" sha1="sc9nd48ibkssahpg5pxcqmhi73ubqq9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.</text>
      <sha1>sc9nd48ibkssahpg5pxcqmhi73ubqq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999271</id>
      <parentid>1999270</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="541" sha1="nxtjudt38rgdyjy4m1ecwzen0ce65r1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>nxtjudt38rgdyjy4m1ecwzen0ce65r1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999272</id>
      <parentid>1999271</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="99szrtt9iiyua6kcxypanbr9q04hbrw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>99szrtt9iiyua6kcxypanbr9q04hbrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999273</id>
      <parentid>1999272</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="583" sha1="hdnnj5gop2ttws6ivcbzqfxl2x4dewe" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>hdnnj5gop2ttws6ivcbzqfxl2x4dewe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999274</id>
      <parentid>1999273</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="597" sha1="te550iuq7gv3f7m25blx79dac7rqp60" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>te550iuq7gv3f7m25blx79dac7rqp60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999277</id>
      <parentid>1999274</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="ow1j79j6ziel7yjgv0aa28d017fe660" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}</text>
      <sha1>ow1j79j6ziel7yjgv0aa28d017fe660</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999278</id>
      <parentid>1999277</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="643" sha1="kfy4a49ar5of9w06ycaoq6dsmq6eka4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>kfy4a49ar5of9w06ycaoq6dsmq6eka4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999279</id>
      <parentid>1999278</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="714" sha1="or0hkiq8uf3hmwre3ggmk0410m9h1zm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>or0hkiq8uf3hmwre3ggmk0410m9h1zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999280</id>
      <parentid>1999279</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1033" sha1="bgeux6aidopacoayjjbe5p2rrfltxrw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |title=Baghdad International Airport - Tranigo |website=Tranigo.com |access-date=2025-09-21 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |archive-date=2025-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>bgeux6aidopacoayjjbe5p2rrfltxrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999285</id>
      <parentid>1999280</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="61zf0sa7weul8cu7j9aojnzh8v6x05o" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |title=Baghdad International Airport - Tranigo |website=Tranigo.com |access-date=2025-09-21 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |archive-date=2025-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>61zf0sa7weul8cu7j9aojnzh8v6x05o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999287</id>
      <parentid>1999285</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1062" sha1="403wvtn5g15k0kdbkrwg7w8kqiljku8" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |title=Baghdad International Airport - Tranigo |website=Tranigo.com |access-date=2025-09-21 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |archive-date=2025-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>403wvtn5g15k0kdbkrwg7w8kqiljku8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999288</id>
      <parentid>1999287</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T06:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1053" sha1="2ahg8osagmh6hgo429pfypj1cddakar" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |title=Baghdad International Airport - Tranigo |website=Tranigo.com |access-date=2025-09-21 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |archive-date=2025-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>2ahg8osagmh6hgo429pfypj1cddakar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999292</id>
      <parentid>1999288</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="kj1kv0pp3tlmlxu3hlqwe5gvsh3vqh9" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |sernav=Baghdad International Airport - Tranigo |malper=Tranigo.com |roja-gihiştinê=2025-09-21 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |roja-arşîvê=2025-08-10 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê| ]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>kj1kv0pp3tlmlxu3hlqwe5gvsh3vqh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999320</id>
      <parentid>1999292</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="pi257btox7gkt77unxmk7kl7w16tw8e" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |sernav=Baghdad International Airport - Tranigo |malper=Tranigo.com |roja-gihiştinê=2025-09-21 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |roja-arşîvê=2025-08-10 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê| ]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>pi257btox7gkt77unxmk7kl7w16tw8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999321</id>
      <parentid>1999320</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="b8fqhc2aee316cccwc7y60poamrd1t8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: BGW, [[Koda ICAO|ICAO]]: ORBI; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |sernav=Baghdad International Airport - Tranigo |malper=Tranigo.com |roja-gihiştinê=2025-09-21 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |roja-arşîvê=2025-08-10 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Balafirgeha Necefê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê| ]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>b8fqhc2aee316cccwc7y60poamrd1t8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999322</id>
      <parentid>1999321</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="b7eehdrtw9m84v8uzlekc0a6ylzwaa3" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: '''BGW''', [[Koda ICAO|ICAO]]: '''ORBI'''; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |sernav=Baghdad International Airport - Tranigo |malper=Tranigo.com |roja-gihiştinê=2025-09-21 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |roja-arşîvê=2025-08-10 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Balafirgeha Necefê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê| ]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>b7eehdrtw9m84v8uzlekc0a6ylzwaa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999348</id>
      <parentid>1999322</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="eashwvv6fq2xhd0oqnub0wiw2fmz1go" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Bexdayê''' ([[Koda IATA|IATA]]: '''BGW''', [[Koda ICAO|ICAO]]: '''ORBI'''; bi [[Zimanê erebî|erebî]]: مطار بغداد, ''Maṭār Baġdād ad-Dawaliyy'') balafirgehekê navneteweyî ye ku li bajarê [[Bexda]], [[Iraq]], xizmet dike. Ew 16 kîlometre rojavayê navenda bajêrê ye, di nav sinorên [[Bexda (parêzgeh)|parêzgeha Bexdayê]]. Aniha, ew balafirgehê herî mezin û qerebalîx yê Iraqê ye ku salane de nêzikî 8 milyon rêwî derbas dibin, û geştên ji bo zêdetirî 35 cihan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |sernav=Baghdad International Airport - Tranigo |malper=Tranigo.com |roja-gihiştinê=2025-09-21 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250810094354/https://www.tranigo.com/en/airport/baghdad-airport |roja-arşîvê=2025-08-10 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Balafirgeha Necefê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1987an li Iraqê]]
[[Kategorî:Balafirgeha Bexdayê| ]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>eashwvv6fq2xhd0oqnub0wiw2fmz1go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balafirgeha Necefê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315875</id>
    <revision>
      <id>1999293</id>
      <timestamp>2026-04-10T07:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1346949522|Al Najaf International Airport]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999294</id>
      <parentid>1999293</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999295</id>
      <parentid>1999294</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="du28rjvanf5sq6naivk2dq1gzmjej6c" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê</text>
      <sha1>du28rjvanf5sq6naivk2dq1gzmjej6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999296</id>
      <parentid>1999295</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="0g8gljlfaj13x8xaooae18155z5bfo6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]:</text>
      <sha1>0g8gljlfaj13x8xaooae18155z5bfo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999297</id>
      <parentid>1999296</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="lycekwl7segzzy7ohto8tbqilqo23ng" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF</text>
      <sha1>lycekwl7segzzy7ohto8tbqilqo23ng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999298</id>
      <parentid>1999297</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="a2ntwop50bdxhenoemc8s622pw2nsgq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI)</text>
      <sha1>a2ntwop50bdxhenoemc8s622pw2nsgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999299</id>
      <parentid>1999298</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="lkwjsq32an0cau4orydkjka3hemfxku" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li</text>
      <sha1>lkwjsq32an0cau4orydkjka3hemfxku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999300</id>
      <parentid>1999299</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="dldzf2kbbkbyta0ta5j275hvsicvme0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike.</text>
      <sha1>dldzf2kbbkbyta0ta5j275hvsicvme0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999301</id>
      <parentid>1999300</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="n16xq6h3irf7e7ptrd25hq8w9v7d2w2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike.</text>
      <sha1>n16xq6h3irf7e7ptrd25hq8w9v7d2w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999302</id>
      <parentid>1999301</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="gyy8ax005s5b4hffh36whttsgyn6r46" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû</text>
      <sha1>gyy8ax005s5b4hffh36whttsgyn6r46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999303</id>
      <parentid>1999302</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="6nbcgyt72229hbey3bs9m26qu8zp7av" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû.</text>
      <sha1>6nbcgyt72229hbey3bs9m26qu8zp7av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999304</id>
      <parentid>1999303</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="nyl0wvtl5m6yi23dl315cnufgr8lc5c" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê</text>
      <sha1>nyl0wvtl5m6yi23dl315cnufgr8lc5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999305</id>
      <parentid>1999304</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="dqtdoyewv2sa3818s64sld41cqoero2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye</text>
      <sha1>dqtdoyewv2sa3818s64sld41cqoero2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999306</id>
      <parentid>1999305</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="352" sha1="hjj0c1h6r390gdkh1ga1o3nd86o47lb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e.</text>
      <sha1>hjj0c1h6r390gdkh1ga1o3nd86o47lb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999307</id>
      <parentid>1999306</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="2b078p4jq2t46ny9t297ha6z2pu6tv2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.</text>
      <sha1>2b078p4jq2t46ny9t297ha6z2pu6tv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999308</id>
      <parentid>1999307</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="75pgg8lx01bva15kl4axfzcwtw1q3oi" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>75pgg8lx01bva15kl4axfzcwtw1q3oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999309</id>
      <parentid>1999308</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="89htxoqg9h3t24sjt2fk1qi8i7dtadc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>89htxoqg9h3t24sjt2fk1qi8i7dtadc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999310</id>
      <parentid>1999309</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="535" sha1="q12cq0a7ipyn4xg4us15s2atvhhgftf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>q12cq0a7ipyn4xg4us15s2atvhhgftf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999311</id>
      <parentid>1999310</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="9mo80f7jp8bwqw274u0vsba033eqom2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}</text>
      <sha1>9mo80f7jp8bwqw274u0vsba033eqom2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999312</id>
      <parentid>1999311</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="581" sha1="orb2gk3d9w7zm7adrvts4oydk4anxbm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>orb2gk3d9w7zm7adrvts4oydk4anxbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999313</id>
      <parentid>1999312</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="3sgtoplyx8f9o71lv27hphbuk33s26i" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>3sgtoplyx8f9o71lv27hphbuk33s26i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999314</id>
      <parentid>1999313</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="623" sha1="afr663qs786a9as2hrln8h1zvilzfuw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>afr663qs786a9as2hrln8h1zvilzfuw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999315</id>
      <parentid>1999314</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="62l5ouje1az7a8thyirh0b8n2xu9ha1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.army.mil/article/11081/najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |title=Najaf Airport provides travel, economic boost to southern provinces |work=Army News |date=22 July 2008 |access-date=22 January 2009 |publisher=United States Army |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114143924/http://www.army.mil/-news/2008/07/22/11081-najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |archive-date=14 January 2009 |last=Sauret |first=Michel}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>62l5ouje1az7a8thyirh0b8n2xu9ha1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999316</id>
      <parentid>1999315</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1187" sha1="mmik1gvnij5tcf49vsh6rfw14lpwo0w" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: NJF; [[Koda ICAO|ICAO]]: ORNI) balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.army.mil/article/11081/najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |title=Najaf Airport provides travel, economic boost to southern provinces |work=Army News |date=22 July 2008 |access-date=22 January 2009 |publisher=United States Army |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114143924/http://www.army.mil/-news/2008/07/22/11081-najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |archive-date=14 January 2009 |last=Sauret |first=Michel}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>mmik1gvnij5tcf49vsh6rfw14lpwo0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999317</id>
      <parentid>1999316</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1199" sha1="4kfnu18q1vyyo1hw2axy8mpk2wg27zm" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: '''NJF'''; [[Koda ICAO|ICAO]]: '''ORNI''') balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.army.mil/article/11081/najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |title=Najaf Airport provides travel, economic boost to southern provinces |work=Army News |date=22 July 2008 |access-date=22 January 2009 |publisher=United States Army |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114143924/http://www.army.mil/-news/2008/07/22/11081-najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |archive-date=14 January 2009 |last=Sauret |first=Michel}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>4kfnu18q1vyyo1hw2axy8mpk2wg27zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999318</id>
      <parentid>1999317</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1190" sha1="jbk6t8ftg6327x6ru41hxwnqkxtwkh4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: '''NJF'''; [[Koda ICAO|ICAO]]: '''ORNI''') balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef|Necefê]], [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.army.mil/article/11081/najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |title=Najaf Airport provides travel, economic boost to southern provinces |work=Army News |date=22 July 2008 |access-date=22 January 2009 |publisher=United States Army |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114143924/http://www.army.mil/-news/2008/07/22/11081-najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |archive-date=14 January 2009 |last=Sauret |first=Michel}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>jbk6t8ftg6327x6ru41hxwnqkxtwkh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999346</id>
      <parentid>1999318</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>1999346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1231" sha1="kt3a6su2s9ak26vg2lz5akcbvu0myra" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: '''NJF'''; [[Koda ICAO|ICAO]]: '''ORNI''') balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef]]ê, [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.army.mil/article/11081/najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |title=Najaf Airport provides travel, economic boost to southern provinces |work=Army News |date=22 July 2008 |access-date=22 January 2009 |publisher=United States Army |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114143924/http://www.army.mil/-news/2008/07/22/11081-najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |archive-date=14 January 2009 |last=Sauret |first=Michel}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2008an li Iraqê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>kt3a6su2s9ak26vg2lz5akcbvu0myra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999362</id>
      <parentid>1999346</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>1999362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="pwqjhomxfjx3ka85pryx7sx61gr7uql" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Balafirgeha Navneteweyî yê Necefê''' ([[Koda IATA|IATA]]: '''NJF'''; [[Koda ICAO|ICAO]]: '''ORNI''') balafirgehekê navneteweyî ye ku li rojhilata bajarê [[Necef]]ê, [[Iraq]], xizmet dike. Berê ew bargehekê hewayî yê leşkerî bû. Balafirgeh ji rêyekê asfaltkirî pêk tê ku dirêjahiya wê sê hezar metre ye û firehiya wê 45 metre e. Balafirgeh berfireh dibe da ku çar deriyên firînê, du deriyên gihîştinê, xizmetên koçberiyê û rêwiyan peyda bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.army.mil/article/11081/najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |sernav=Najaf Airport provides travel, economic boost to southern provinces |xebat=Army News |tarîx=22 tîrmeh 2008 |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2009 |weşanger=United States Army |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090114143924/http://www.army.mil/-news/2008/07/22/11081-najaf-airport-provides-travel-economic-boost-to-southern-provinces/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2009 |paşnav=Sauret |pêşnav=Michel }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2008an li Iraqê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>pwqjhomxfjx3ka85pryx7sx61gr7uql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Necef</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315876</id>
    <revision>
      <id>1999329</id>
      <timestamp>2026-04-10T07:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1343603998|Najaf]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999330</id>
      <parentid>1999329</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999331</id>
      <parentid>1999330</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="s9zsars2as5g5bbb7c7quio4lxrns49" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef</text>
      <sha1>s9zsars2as5g5bbb7c7quio4lxrns49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999332</id>
      <parentid>1999331</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="fqfld1zmkmadmxkqxi3q38uo5ogal35" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye</text>
      <sha1>fqfld1zmkmadmxkqxi3q38uo5ogal35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999333</id>
      <parentid>1999332</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="arjvqlspos2ablzk8tnikiyldd6umqo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye.</text>
      <sha1>arjvqlspos2ablzk8tnikiyldd6umqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999334</id>
      <parentid>1999333</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="pkqsu42r3olwhx7o842w25gw98zph3r" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef () bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye.</text>
      <sha1>pkqsu42r3olwhx7o842w25gw98zph3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999335</id>
      <parentid>1999334</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="cws7adqyksgcxxh0jjvzxdge3zxdzeh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye.</text>
      <sha1>cws7adqyksgcxxh0jjvzxdge3zxdzeh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999336</id>
      <parentid>1999335</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="l0z0l50k1qfes3mmd6jsqvlcsm7tofd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]:) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye.</text>
      <sha1>l0z0l50k1qfes3mmd6jsqvlcsm7tofd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999337</id>
      <parentid>1999336</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="okfbaliy5zvnc1q6ys4z3gopfa9xp0a" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye.</text>
      <sha1>okfbaliy5zvnc1q6ys4z3gopfa9xp0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999338</id>
      <parentid>1999337</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="ba3002pkq21g07sx1t82frj3t8zuvgd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e.</text>
      <sha1>ba3002pkq21g07sx1t82frj3t8zuvgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999339</id>
      <parentid>1999338</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="1geviefx784lbh2x5qvzabhr4wcxrrp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de</text>
      <sha1>1geviefx784lbh2x5qvzabhr4wcxrrp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999340</id>
      <parentid>1999339</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="igox69ixjqy3vrw656wjfy0w6bgt82r" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.</text>
      <sha1>igox69ixjqy3vrw656wjfy0w6bgt82r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999341</id>
      <parentid>1999340</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="m87knzl4ovptsxflmlbgnwgvh46xz0z" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî</text>
      <sha1>m87knzl4ovptsxflmlbgnwgvh46xz0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999342</id>
      <parentid>1999341</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="3zwjyuagjypje8ymkz0styjkrs2yy6t" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]]</text>
      <sha1>3zwjyuagjypje8ymkz0styjkrs2yy6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999343</id>
      <parentid>1999342</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="jv3fahuwzz8q0x88drx718kn3i8iewa" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] û yek ji paxtextên wan yê manewî</text>
      <sha1>jv3fahuwzz8q0x88drx718kn3i8iewa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999344</id>
      <parentid>1999343</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="472" sha1="kfo5kevjpekrwns89xhp7mb9olxp207" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.</text>
      <sha1>kfo5kevjpekrwns89xhp7mb9olxp207</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999345</id>
      <parentid>1999344</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="489" sha1="fdhe9041v3nrzq3zi0oe0fw45kzbokp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>fdhe9041v3nrzq3zi0oe0fw45kzbokp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999347</id>
      <parentid>1999345</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="cwx3ftoku3fx439ah5jmdmhm1awn3lp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>cwx3ftoku3fx439ah5jmdmhm1awn3lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999349</id>
      <parentid>1999347</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="517" sha1="al04cn05ul923gssv9y9box84o1uing" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>al04cn05ul923gssv9y9box84o1uing</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999350</id>
      <parentid>1999349</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="518" sha1="6ugys4817wz16w1daury8us7qutbfnj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrî [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>6ugys4817wz16w1daury8us7qutbfnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999351</id>
      <parentid>1999350</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="518" sha1="esbtak3ubjmr4hu073i9yyz9r25oaga" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>esbtak3ubjmr4hu073i9yyz9r25oaga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999352</id>
      <parentid>1999351</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="532" sha1="e269gcprw5pipw3lywh062t4ez4z8ua" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>e269gcprw5pipw3lywh062t4ez4z8ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999353</id>
      <parentid>1999352</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="552" sha1="cphzbhzwld93dy44scrmf8wwqjjlkkt" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}</text>
      <sha1>cphzbhzwld93dy44scrmf8wwqjjlkkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999354</id>
      <parentid>1999353</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="jvuz7x3a4z0q4kl9lxgxetfd4hpuw6o" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>jvuz7x3a4z0q4kl9lxgxetfd4hpuw6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999355</id>
      <parentid>1999354</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="609" sha1="3bghla9xegnumedwjvoslqz8sm2d0y7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>3bghla9xegnumedwjvoslqz8sm2d0y7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999356</id>
      <parentid>1999355</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="641" sha1="68wrztkky6p19a2m49xkpxbtu5l5vb9" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin. Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>68wrztkky6p19a2m49xkpxbtu5l5vb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999357</id>
      <parentid>1999356</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="gyhsgeyriahhia8fq8pfcs6jski8kq9" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>gyhsgeyriahhia8fq8pfcs6jski8kq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999358</id>
      <parentid>1999357</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1128" sha1="i1c7gre2lnqif3ign26qb6uhhorrf9k" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
Necef (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{cite news |date=5 December 2015 |title=Ali al-Sistani is Iraq's best hope of curbing Iranian influence. But he is 85 and has no obvious successor |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21679508-ali-al-sistani-iraqs-best-hope-curbing-iranian-influence-he-85-and |access-date=6 December 2015 |newspaper=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>i1c7gre2lnqif3ign26qb6uhhorrf9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999359</id>
      <parentid>1999358</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="os3ulwpcowbe6h80sxe3u0q5z22step" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Necef''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{cite news |date=5 December 2015 |title=Ali al-Sistani is Iraq's best hope of curbing Iranian influence. But he is 85 and has no obvious successor |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21679508-ali-al-sistani-iraqs-best-hope-curbing-iranian-influence-he-85-and |access-date=6 December 2015 |newspaper=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>os3ulwpcowbe6h80sxe3u0q5z22step</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999360</id>
      <parentid>1999359</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T07:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1125" sha1="sv84ngdgeyur459vb58r8yptds7t9wr" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Necef''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq|Iraqê]] ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{cite news |date=5 December 2015 |title=Ali al-Sistani is Iraq's best hope of curbing Iranian influence. But he is 85 and has no obvious successor |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21679508-ali-al-sistani-iraqs-best-hope-curbing-iranian-influence-he-85-and |access-date=6 December 2015 |newspaper=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>sv84ngdgeyur459vb58r8yptds7t9wr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999361</id>
      <parentid>1999360</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>1999361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1148" sha1="j3gmtbm60s7dd4qandporuo1p9rh48p" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Necef''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq]]ê ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda]]yê e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |sernav=Iraq: Governorates &amp; Cities }}&lt;/ref&gt; Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=5 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Ali al-Sistani is Iraq's best hope of curbing Iranian influence. But he is 85 and has no obvious successor |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21679508-ali-al-sistani-iraqs-best-hope-curbing-iranian-influence-he-85-and |roja-gihiştinê=6 kanûna pêşîn 2015 |rojname=[[The Economist]] }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>j3gmtbm60s7dd4qandporuo1p9rh48p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999372</id>
      <parentid>1999361</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1178" sha1="e0fkd5au8ynk4y459yyacdzi3mvuk7e" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Necef''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّجَف) bajarekî li [[Iraq]]ê ye ku navenda îdarî ya [[Necef (parêzgeh)|parêzgeha Necefê]] ye. Bajar 160 kîlometre başûrê [[Bexda]]yê e. Di sala 2024an de, nifûsa wê bi 1.41 milyon kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |sernav=Iraq: Governorates &amp; Cities }}&lt;/ref&gt; Ew bi berfirehî yek ji pîroztirîn bajarên [[Şiîtî|îslama şiî]] ye, û yek ji paxtextên wan yê manewî û herwiha navenda hêza siyasî ya şiîtiyan li Iraqê tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=5 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Ali al-Sistani is Iraq's best hope of curbing Iranian influence. But he is 85 and has no obvious successor |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21679508-ali-al-sistani-iraqs-best-hope-curbing-iranian-influence-he-85-and |roja-gihiştinê=6 kanûna pêşîn 2015 |rojname=[[The Economist]] }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên pîroz]]
[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>e0fkd5au8ynk4y459yyacdzi3mvuk7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avabûnên 791ê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315877</id>
    <revision>
      <id>1999371</id>
      <timestamp>2026-04-10T08:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:791 establishments]] hat çêkirin</comment>
      <origin>1999371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315878</id>
    <revision>
      <id>1999373</id>
      <timestamp>2026-04-10T09:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:States and territories established in 1924]] hat çêkirin</comment>
      <origin>1999373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="4wef2j8uk5ms276jw9am0ounvzh99ex" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Avabûnên 1924an]]
[[Kategorî:1924 di siyasetê de]]
[[Kategorî:Dewlet û herêm li gorî sala avakirinê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920î de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>4wef2j8uk5ms276jw9am0ounvzh99ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999407</id>
      <parentid>1999373</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="r62s1sy0w8pw9qcyljtq1zfauext5gu" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Avabûnên 1924an]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920î de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêm li gorî sala avakirinê]]
[[Kategorî:1924 di siyasetê de]]</text>
      <sha1>r62s1sy0w8pw9qcyljtq1zfauext5gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hîleh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315879</id>
    <revision>
      <id>1999375</id>
      <timestamp>2026-04-10T11:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1334532123|Hillah]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>1999375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14" sha1="2ekfb946zgmfx87udlheroym7cul1vu" xml:space="preserve">&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2ekfb946zgmfx87udlheroym7cul1vu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999376</id>
      <parentid>1999375</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel hat valakirin</comment>
      <origin>1999376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999377</id>
      <parentid>1999376</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999378</id>
      <parentid>1999377</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16" sha1="nvv94a02cjdmkcuu0nxhqf47swndciq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh</text>
      <sha1>nvv94a02cjdmkcuu0nxhqf47swndciq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999379</id>
      <parentid>1999378</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="ipnlfl6hmmg40bbdrszvpa969skgjxp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]:</text>
      <sha1>ipnlfl6hmmg40bbdrszvpa969skgjxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999380</id>
      <parentid>1999379</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="n9j0gn4y0gmhraygk5vuu5o5bwpbvb6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah)''</text>
      <sha1>n9j0gn4y0gmhraygk5vuu5o5bwpbvb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999381</id>
      <parentid>1999380</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="70rxsecxgj6txrhx6q3chkvcizibafv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'')</text>
      <sha1>70rxsecxgj6txrhx6q3chkvcizibafv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999382</id>
      <parentid>1999381</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="blqhnd553r5asdfjsyjyzt3odx42n1y" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye</text>
      <sha1>blqhnd553r5asdfjsyjyzt3odx42n1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999383</id>
      <parentid>1999382</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="3wpmkxvdeky3uebxwq53p3mtpre16kw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye.</text>
      <sha1>3wpmkxvdeky3uebxwq53p3mtpre16kw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999384</id>
      <parentid>1999383</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="tj325jktmo620m2s6eddnl400oar2il" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh</text>
      <sha1>tj325jktmo620m2s6eddnl400oar2il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999385</id>
      <parentid>1999384</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="tfmmfqzymu2saxut9ypdt0jvv7ddx5y" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e.</text>
      <sha1>tfmmfqzymu2saxut9ypdt0jvv7ddx5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999386</id>
      <parentid>1999385</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="32eh1ra3cyv3245870nu3bcumwn38w9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de</text>
      <sha1>32eh1ra3cyv3245870nu3bcumwn38w9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999387</id>
      <parentid>1999386</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="3w6kpblvgoozeep7n9jum7994k78x0s" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.</text>
      <sha1>3w6kpblvgoozeep7n9jum7994k78x0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999388</id>
      <parentid>1999387</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="qvv9hcfveel2zhq3r0u9709arr1smke" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.</text>
      <sha1>qvv9hcfveel2zhq3r0u9709arr1smke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999389</id>
      <parentid>1999388</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="6zr7mvilkzrwl8kpj0p9e91xcbpeo0f" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>6zr7mvilkzrwl8kpj0p9e91xcbpeo0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999390</id>
      <parentid>1999389</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="3ild4h7keiu15ftbj7x2uqo53ctgu0j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>3ild4h7keiu15ftbj7x2uqo53ctgu0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999391</id>
      <parentid>1999390</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="413" sha1="mtb7s5hnp3jcxfbripsl1mioq6r1y2b" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==</text>
      <sha1>mtb7s5hnp3jcxfbripsl1mioq6r1y2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999392</id>
      <parentid>1999391</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="pesg5faymacxyj0kvw4qv6yxzo01fps" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}</text>
      <sha1>pesg5faymacxyj0kvw4qv6yxzo01fps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999393</id>
      <parentid>1999392</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="459" sha1="2qkm2rpstwaan94wop4hin9xm0qzyc2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>2qkm2rpstwaan94wop4hin9xm0qzyc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999394</id>
      <parentid>1999393</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="eh84yi95ipdqh73bx0u9jpen1nmj0sq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin. Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>eh84yi95ipdqh73bx0u9jpen1nmj0sq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999395</id>
      <parentid>1999394</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="612" sha1="ml0zkpa0a4sddcofn6re1nrgf29y0n3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html|title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>ml0zkpa0a4sddcofn6re1nrgf29y0n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999396</id>
      <parentid>1999395</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="0q96sduo50wojbfzs6ni28kae1qdn2o" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
Hîleh (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html|title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>0q96sduo50wojbfzs6ni28kae1qdn2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999397</id>
      <parentid>1999396</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="650" sha1="06cji5puvs788vdglnrxcmx1jftva2b" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Hîleh''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq|Iraqê]] ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda|Bexdayê]] e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html|title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>06cji5puvs788vdglnrxcmx1jftva2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999398</id>
      <parentid>1999397</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>1999398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="679" sha1="d1l48ton7oe93m3x9f22pbkhk6mi4zs" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Hîleh''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq]]ê ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda]]yê e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |sernav=Iraq: Governorates &amp; Cities }}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>d1l48ton7oe93m3x9f22pbkhk6mi4zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999399</id>
      <parentid>1999398</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="iki0wr3nlwxwtc7szzhu7ofjxhbtt40" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Hîleh''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq]]ê ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda]]yê e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |sernav=Iraq: Governorates &amp; Cities }}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>iki0wr3nlwxwtc7szzhu7ofjxhbtt40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999401</id>
      <parentid>1999399</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>1999401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="639" sha1="bbjhwbauychlr563hgv1wk2pcb77ad7" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Hîleh''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq]]ê ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda]]yê e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |sernav=Iraq: Governorates &amp; Cities }}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>bbjhwbauychlr563hgv1wk2pcb77ad7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999408</id>
      <parentid>1999401</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T11:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>1999408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="ti82ov4iet5ej970uz7xp6s30v0loe7" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Hîleh''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلْحِلَّة, ''al-Ḥillah'') bajarekî li navenda [[Iraq]]ê ye. Li ser şaxê Hîleh ya [[Firat|çemê Firatê]], ew 100 kîlometre başûrê [[Bexda]]yê e. Nifûsa wê di sala 2018an de 455.700 kesan hatiye texmînkirin.&lt;ref name=&quot;citypop&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html |sernav=Iraq: Governorates &amp; Cities }}&lt;/ref&gt; Ew navenda îdarî ya [[Babil (parêzgeh)|parêzgeha Babilê]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên pîroz]]
[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>ti82ov4iet5ej970uz7xp6s30v0loe7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>