Nivîsbarî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Nivîsbarî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809</id>
    <redirect title="Nermalav" />
    <revision>
      <id>2000133</id>
      <parentid>1797135</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo [[Nermalav]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2000133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="chkjxnbnmftp8efh05c5tvkmwllk82v" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Nermalav]]</text>
      <sha1>chkjxnbnmftp8efh05c5tvkmwllk82v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dîlok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1086</id>
    <revision>
      <id>2000254</id>
      <parentid>1986416</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33571" sha1="1or29hjnl99wqrvh6oewm3u83k4igk7" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Dîlok (cudakirin)}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Dîlok
| statû              = Bajarên mezin ên Bakurê Kurdistanê
| wêneyê_asoyê       = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1                       = AntepKale2 (cropped).jpg
| alt1                         = Keleha Dîlokê
| caption1                     = [[Keleha Dîlokê]]
| image2                       = Kurtuluş camii-Aziz Gregor Ermeni kilisesi -Gaziantep - panoramio.jpg
| alt2                         = Mizgefta Rizgariye
| caption2                     = Mizgefta Rizgariye
| image3                       = Şirehan-Gaziantep - panoramio.jpg
| alt3                         = Şîrexan
| caption3                     = Şîrexan
| image4                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (2).jpg
| alt4                         = Bîdeyrî Xan û Mizgefta Tehtanî
| caption4                     = {{Girêdan|Büdeyri Hanı|tr}} û Mizgefta Tehtanî
| image5                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (3).jpg 
| alt5                         = Mizgefta Eleûddevlê
| caption5                     = Mizgefta Eleûddevlê
| image6                       = Gaziantepskyline.jpg
| alt6                         = Asoya Dîlokê
| caption6                     = Asoya Dîlokê
}}
| wêneyê_nîşanê      = File:Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Logo.png
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Entab
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
}}
'''Dîlok&lt;ref name=&quot;Chyet2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=FERHENGA BIRÛSKÎ Kurmanji - English Dictionary Volume One: A - L |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Transnational Press London |tarîx=2020-01-07 |isbn=978-1-912997-04-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132126/https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |roja-arşîvê=2023-02-06 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2021-02-13 }}&lt;/ref&gt;''' ({{1928|دولك|ts=Dûluk}} an jî '''Entab'''; piştî {{1928| غازی عینتاب |ts=Ẍazî Eyntab}}, {{langx|tr|Gaziantep}}), yek ji  bajarê mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Dîlok navenda rêveberiya parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ye. Bajar bi qasî 150 kîlometre li rojavayê [[Riha]]yê ye û bi bajarê [[Gurgum]]ê re yek ji bajarên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê ye.

Li gorî serjimêriya sala 2021an a parêzgeha Entabê nifûsa parêzgehê 2 milyon û 130 hezar û 432 kes in ku ji wan 1 milyon û 775 hezar û 904 kes li qada metropolê dijîn. Dîlok bajarekî kozmopolît e ku [[kurd]], [[tirk]] û penaberên Sûriyeyê ku ji ber şerê navxweyî koç bûne dijîn. Dîlok di dîrokê de, di bin desthildariya [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Canbûladê]] ya kurd de bû ku [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[ermenî]], [[cihû]] û gelek komên din ên etnîkî yên din li bajarê jiyan kirine. Li bakurê [[Kelêya Dîlokê]] girek heye. Taxa derûdora wî girî heta demeke nêzik bi navê [[Kurdepe]], an Girê Kurdan (''Kürdtepe''), dihat zanîn lê ev nav ji aliyê dewleta tirk ve wekê ''Türktepe'' hatiye guhertin.

Di sibata 2023an de bajar ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] gelek zirar dîtibû.

== Dîrok ==
[[Wêne:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|çep|thumb|250x250px|''Keçikê qereçî'' di mûzexaneya Zeugmayê]]
[[Wêne:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|thumb|Nêrîneke di navenda dîrokî a Dîlokê]]
[[Wêne:ZeugmaMuseum1.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ZeugmaMuseum1.jpg|thumb|Mûzexaneya Zeugmayê]]

=== Serdema navîn ===
Di dîroka xwe ya destpêkê de Dîlok a îro tenê kelehek bû ku di bin siya Dîloka kevn de ku 12 kîlomêtre li bakurê kelehê bû maye. 

Di demên kevnar de, devera bajarê îroyîn demek dirêj di navbera [[hîtît]] û [[Împeratoriya Asûr|asûriyan]] de gengeşî bû û ket bin kontrola paşîn a padîşahê asûrî Sargon II (721–705 {{Bz}}). Hin lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Dîlok bi bajarê kevnar ê [[Împeratoriya Seleukî|seleukî]] ''Pere'' re têkildar e an jî nêzî wê ye. Deh kîlometran li bakurê Dîlokê bajarê Dolîçe hebû, ku di serdema [[împeratoriya Romê]] de xala destpêkê ya hikûmdariya Jûpîter Dolîçenûs bû, ku bi leşkeran re ji vir dûr di nav [[Ewropaya Navîn]] de belav bû, wek ku gelek nivîsên kevirî şahidiyê dikin. Arkeologên alman û dîroknasên kevnar li perestgeha li lûtkeya girê ''Dülük Baba Tepesi'' keşf kirin. Di 2010an de, planên qatê avahiyek mezin ku dikare aîdê vê perestgehê be, hatin dîtin.

Serdema herî mezin a hikûmdarê Dolîçenûs di sedsala 3ê {{Pz}} de dema ku [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] pîrozgeh talan kirin bi dawî bû. Lê Dîlok, li gorî girîngiya xwe, heya 637an li pişt Dolîçe ma, dema ku ereb li vir pêşde çûn, desthilatdariya [[Împeratoriya Romaya Rojhelat|romaya rojhilat]] bi dawî kirin û Dolîçe bi dest xistin, ku paşê hêdî hêdî girîngiya xwe winda kir. 

Piştî fetha misilmanan a li ser herêma Şamê, Dîlok di sala 661an de derbasî destê [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] û di sala 750an de jî derbasê destê [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] bûye. Piştî belavbûna xanedana ebasiyan, bajar li pey hev ji aliyê [[Xanedana Tûlûniyan|tûlûniyan]], [[Xanedana Ihşîdiyan|ihşîdiyan]] û [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] ve hate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century Ce |paşnav1=Brett |pêşnav1=Michael |weşanger=Brill |tarîx=2001 |rûpel=225 |isbn=9004117415 |url=https://books.google.com/books?id=BqCdfhW3nVwC&amp;pg=PA225 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok di sala 1067an de dikeve bindestê [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bohemond of Taranto: Crusader and Conqueror |paşnav1=Theotokis |pêşnav1=Georgios |weşanger=Pen and Sword |tarîx=2021 |rr=101 |isbn=9781526744319 |url=https://books.google.com/books?id=1BIZEAAAQBAJ&amp;pg=PA101 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştre bajêr ji aliyê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] hatiye bidestxistin û di sala 1098an de bi Serdariya Gurgumê re bi Wîlayeta Edessayê ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di sala 1150an de bajêr carekê din dîsa dikeve destê [[Siltanatiya Rûmê|selcûqiyên Rûmê]]. Di navbera salên 1155-1157 û 1204-1206an de ji aliyê Mîrektiya Ermenî ya Kîlîkyayê ve hatiye kontrolkirin û di sala 1172an de ji aliyê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] û di sala 1181ê de ji aliyê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] ve hatiye birêveberîn.

Li gorî erdnîgar [[Yaqût Hemawî]], bi destpêka sedsala 13an re Dîloka kevn dibe yek ji taxa Dîloka îro. Di sedsalên pêş de, Li gorî [[Ebûlfida]] Dîloka îro bûye navenda herêmê û bajarokek bû ku bazarên wê yên xweş gelek ji aliyê bazirgan û rêwiyan ve dihatin dîtin lê Dîloka kevn bi temamî wêran bibû.&lt;ref name=&quot;Le Strange&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated from the Works of the Medieval Arab Geographers |paşnav1=Le Strange |pêşnav1=Guy |lînka-nivîskar1=Guy Le Strange |weşanger=Houghton, Mifflin and Company |tarîx=1890 |rûpel=387 |jêgirtin=[[Al-Dimashqi (geographer)|Dimashki]] writes in the early part of the fourteenth century, 'lies north-east of Halab. It is a place with a strong castle. The people are Turkomans. There is a small river here, and gardens.' (Dim., 205.) |url=https://books.google.com/books?id=BxUyssIX-H4C&amp;pg=PA387 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132120/https://www.google.com/books/edition/Palestine_Under_the_Moslems/BxUyssIX-H4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;pg=PA387 |roja-arşîvê=6 sibat 2023 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1270an de bajar ji aliye [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] hatiye dagirkirin.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab |paşnav1=Peirce |lînka-nivîskar1=Leslie P. Peirce |weşanger=University of California Press |tarîx=2003 |isbn=9780520228924 |url=https://books.google.com/books?id=97AwDwAAQBAJ |roja-gihiştinê=23 sibat 2023 |pêşnav1=Leslie }}&lt;/ref&gt;{{rp|23}}

Piştî erdhejeke ku di sedsala 14an de çêdibe bajarê Dîlok a kevn wêran kiriye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;  Desthildariya bajar bi sedsalan ve di navbera xanedanên îlxanî û memlûkan guhart. Ev êrîşan hemû bûne sedema wêranî û azaran di nava gelê herêmê de. Lê di heman demê de, bajar &quot;navûdengek wekî navendek bajarî ya çandî bi dest dixist&quot;. Zanyarê ereb Bedreddîn Eynî, xelkê Dîlokê ku di bin destê memlûkan de bû dîplomat, dadwer û dîroknasekî serkeftî, di dawiya salên 1300an de nivîsîbû ku navê wî bajarî bû &quot;[[Buxara]] biçûk&quot; ji ber ku gelek [[alim]] ji bo xwendinê hatibûn wir. Eynî her wiha behsa êş û azarên ku di 1390an de di dema dorpêçkirina Sêwlî Beg de çêbûne, bi dest xistiye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Di dawiya salên 1460an de, dema ku mîrê Dûlqadîr Şêxsiwar li dijî memlûkan serhildan kir&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}} hezên memlûkan di gulana 1468an bajar vedigerin û şoreşgerên Şêxsiwar ji bajarê derdixin. Rapora parêzgarê Helebê a sedsala 15an nîşan dide ku berxwedana bajarê ji aliyê hezên Şêxsiwar li dijî memlûkan, berxwedaneke hêrsane bû. Tenê piştî mehekê, Şêxsiwar piştî çar &quot;peywendiyên&quot; bi hêzên memlûkan re, Dîlokê bin destê xwe da (herêmeke xwezer). Piştî têkçûna dawîn a Şêxsiwar û îdamkirina wî ji aliyê memlûkan ve di 1473an de, Dîlok di bin destê birayê xwe û cîgirê wî Eleûdewlê hikûm bû û demeke aram derbas kir. Xuya ye ku Eleûdewlê Dîlok wekî milkek girîng dihesibînî û li bajêr gelek avahî çêkirine, di nav wan de avgehek û mizgeftek mezin a li navenda bajêr. Keleha bajêr jî hat tamîrkirin û di 1481an de temam bû. Ev tamîrkirin îhtîmal e ku siltanê memlûk Qeytbay, di gerandina wî ya li bakurê Sûriyeyê di 1477an de ferman daye; navê wî li jor devê deriyê têketinê hatiye nivîsandin, dibe ku bi awayekî sembolîk xaka wî nîşan bide&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Dawiya mîrektiya Dûlqadîrê di dora 1515an de bû. Eleûdewlê red kir ku di [[şerê Çaldiranê]] de di sala 1514an de ligel [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer bike. ev yek wek neyartî dît û siltanê memlûk Qansûh Elgewrî artêşek li hev kir û ber bi Helebê ve çû bakur.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|25}}

Pevçûnên li ser herêmê dihat wê wateyê ku li Dîlokê fikarên li ser çarenûsa bajar û derdora wê zêde bûn. Dûv re qeydên dadgehê yên ji destpêka salên 1540an de delîlên belgeyî yên &quot;jicîhbûn û windakirina nifûsê&quot; dema ku mirov direvin peyda dikin; dibe ku ev yek li herêmên gundewarî ji bajar bi xwe zêdetir diyar bû.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|30}}

=== Xanedaniya osmanî ===
Xanedaniya osmaniya di sala 1516an de di bin serweriya siltan Selimê yekem de Dîlokê dagirkiriye. Di serdema osmaniyan de, Dîlok di destpêkê de di bin eyaleta Dûlqadîrê (1516-1818) [[sancaq]]ek bû û piştre jî li dibe yek ji bajarî Wîlayeta Helebê (1818–1908).

Bajar ji aliyê [[mîrektiya Kilîsê]] ve hatiye tayînkirin û heta sedsala 17an ji aliyê mîrên kurdan ve hatiye birêvebirin. Di navbera salên 1607 û 1610an de mîrê kurd Elî Canbolad dest bi serhildanê kiriye û bajarên wekê Hema (Suriyê), Dîlok û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] dorpêçkiriye.

Geştyarê sedsala 17an [[Ewliya Çelebî]] destnîşan kir ku 3900 dikan û du [[besîstan]]ên wê hene.

Bajêr di bin desthilatdariya osmaniyan de navendeke bazirganiyê bû. Ermeniyên bajêr di hilberîna çandiniyê û bi taybetî jî di bazirganiyê de çalak bûn û gelên herî dewlemend a bajêr bûn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Armenians of Aintab The Economics of Genocide in an Ottoman Province |paşnav1=Ümit Kurt |weşanger=Harvard University Press |tarîx=13 nîsan 2021 |isbn=9780674259898 |url=https://books.google.com/books?id=wgIhEAAAQBAJ&amp;dq=ayntab+wealthy+armenian&amp;pg=PP33 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku komkujiya ermeniyan ji aliyê osmaniyan ve hatiye destpêkirin mal û milkên wan ji aliyê tirkan ve hatiye talan kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Serdema nûjên ===
Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û Agirbesta Mudrosê, di 17ê kanûna paşîn a 1918an Dîlok dikeve destê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û piştre jî di 5ê mijdara sala 1919an de derbasî Fransayê bûye. Di nîsana sala 1920an de leşkerên tirk ên neqanûnî yên bi navê Kuva-yi Milliye bajar dorpêç kirin lê di şerê ku 10 mehan dirêj dibe Fransa bi ser dike.

Hêzên fransî di dema dorpêçkirina Dîlokê de ji bo ermeniyên ku ji ber qirkirinê reviyabûn soz dabûn wan ku ew careke din dîsa vegerin bajêr. Lêbelê di 25ê kanûna 1921an de Peymana Enqereyê hat îmzekirin û di encamê de hêzên fransî bajêr radestî Tirkiyeyê dikin.

Di 20ê tebaxa 2016an de li Dîlokê saet di 22:50 de êrîşeke xwekujî di dawetekê kurdan bû hedef.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/world/suicide-bomber-at-turkish-wedding-was-as-young-as-12-president-says |sernav=Rayedarên Tirkiyeyê dibêjin ku êrîşkarê 20ê tebaxê zarokek 12 salî bû |malper=Fox News |tarîx=2016-08-20 |roja-gihiştinê=2025-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di şahiyê de zêdeyî 200 kes hebûn. Di êrîşê de zava birîndar bû, lê bûk bi saxî jê derket. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ragihand ku êrîş li dijî daweteke endamên partiya wan hatiye kirin. Parlamenterê PDGê yê Dîlokê Mahmut Togrul, êrîş weke tolhildana windahiyên ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] li Sûriyeyê li dijî [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) xwaribû, nirxand.

Di êrîşê de 57 kes mirin û 66 kes jî birîndar bûn. Rêjeya zêde ya kuştiyan zarok bûn, ku 34 ji miriyan di bin 18 salî de bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 13 ji wan kuştiyan jin bûn. Hat ragihandin ku ji birîndaran 66 jê heta 22ê tebaxê li nexweşxaneyê mane û rewşa 14 kesan jî giran e.
[[Wêne:Tarihi_Antep_Kalesi_Depremde_Zarar_Gördü.webm|thumb|Vîdeoya ku di roja erdheja sala 2023an de zirara kelehê û Mizgefta Şîrvaniyê ya nêzîk nîşan dide. Keleha Dîlokê di destpêkê de ji aliyê Împeratoriya Hîtîtan ve wekê xala çavdêriyê hatiye çêkirin û paşê jî ji aliyê Împeratoriya Romayê ve weke keleha sereke hatiye çêkirin.]]
Di 6ê sibata 2023an de bajar û herêmên derdorê ji ber erdhejê hilweşiyaye ku di vê erdhejê de nêzîkî 900 avahî hilweşiyane&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anadoludabugun.com.tr/gundem/bakan-kurum-gaziantep-de-900-bina-yikildi-183074h |sernav=Bakan Kurum, Gaziantep'de 900 Bina Yıkıldı |tarîx=2023-02-08 |weşanger=Anadoludabugun.com |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt; û 10.777 avahiyên din ên li bajêr zirareke mezin dîtine ku ji bo hilweşandinê hatine plan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/bakanliktan-ilk-hasar-tespit-verileri-acil-yikilmasi-gereken-binlerce-bina-var/ |sernav=Bakanlık duyurdu: Şehir şehir hasar tespit durumları |tarîx=2023-02-14 |weşanger=Diken.com.tr |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Avahiyên dîrokî yên di nav wan de [[Keleha Dîlokê]], Mizgefta Şîrvanî û Mizgefta Rizgariyê jî di erdhejê de zirarên mezin dîtine.

== Erdnîgarî ==
Bajar li ser deşta Entabê hatiye avakirin.

Li herêmê çiyayên bilind tunene. Çiyayên li deverê ev in: Çiyayê Sof yê herî bilind e (1.496 m) li herêmê. Çiyayê Dîlokê (1.250 m), Gurenîz (1.069 m), Ganîbaba (1.100 m).

[[Çemê Reş]] ji Gola Reş dertê. Deşta Îslahiyê bi ava Çemê Reş tê avdan. [[Çemê Efrînê]] ji çiyayê sofê dertê. Bi Çemê Reş re dibe yek û diherike Gola Amîkê. Çemê Merzîmên jî ji çiyayê Dîlokê û ji Çiyayê Samê dertê. Çavkaniya çemê Nîzîpê li çiyayê Sofê li gundê Dulukê ye ku çem şaxek ji Firatê ye.

[[Hesin]], [[krom]], fosfat, [[Kalkar]] û dolomît madenên herî pirin ku li herêmê ji bin erdê dertên.

=== Avhewa ===
Li Dîlokê avhewa germ-havîna [[Deryaya Navîn]] heye (Köppen: Csa, Trewartha: Cs), havînên pir germ û ziwa û zivistanên hênik, şil û pirî caran bi berf hene.

Li gorî daneyên 1966an, li Dîlokê di zivistanê de bi giştî 4,6 rojên berfê bi 10 rojan berf dibare û 2,5 roj jî befrê dibare.&lt;ref name=&quot;Kalelioglu&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Kalelioğlu |pêşnav1=Ejder |tarîx=1966 |sernav=Gaziantep Platosu ve Çevresinin İklimi |tercimeya-sernav=Gaziantep Plateau and the Climate of Its Vicinity |url=http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |kovar=Ankara University Language and History-Geography Department Journal of Research |hejmar=1 |rr=297–320 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2023 |roja-arşîvê=2016-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160310181946/http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;{{rp|302}}

* Germahiya herî bilind a tomarkirî: 44,0&amp;nbsp;°C (111,2&amp;nbsp;°F) di 29 Tîrmeh 2000 û 14 Tebax 2023.&lt;ref name=&quot;extremes&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&amp;m=GAZIANTEP |sernav=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |weşanger=Meteoroloji Genel Müdürlüğü. |ziman=tr |no-pp=y }}&lt;/ref&gt;
* Germahiya herî kêm a tomarkirî: -17,5&amp;nbsp;°C (0,5&amp;nbsp;°F) di 15ê Çile 1950 de.&lt;ref name=&quot;extremes&quot; /&gt;

=== Babetên heywanan ===

Herêm ji alî babetên teyrên kovî pir dewlemend e. Wekî din gur, hirç, xezal, berazên kovî, çeqel, keroshk û bizinên ser çiyan jî li herêmê peyde dibin.

== Demografîk ==
Dîlokê yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi piranî tirk lê dijîn. Di roja îro de nêzîkî 500 kurd li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Yoon |pêşnav1=John |tarîx=7 sibat 2023 |sernav=Gaziantep, a city millenniums old, has long been a hub for trade and cultures. |url=https://www.nytimes.com/live/2023/02/07/world/turkey-syria-earthquake#gaziantep-a-city-millenniums-old-has-long-been-a-hub-for-trade-and-cultures |roja-gihiştinê=11 sibat 2023 |xebat=The New York Times |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Ji ber şerê navxweyî ya Sûrîyeyê bi qasî 400 hezar penaberên sûrî li bajêr dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot; /&gt;

=== Çîrok ===
[[Wêne:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|thumb|Tê bawer kirin ku kinîşta Dîlokê 800 salî ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |sernav=Five great synagogues in Turkey – Jewish Cultural Heritage |malper=eSefarad |tarîx=6 sibat 2018 |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221209225041/https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |roja-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; lê her çend dibe ku di sedsala 19an de hatibe çêkirin.&lt;ref name=&quot;avlaremoz.com2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Altaras |pêşnav1=Nesi |tarîx=31 gulan 2019 |sernav=Gaziantep Yahudileri ve Sinagogu Hatırlanmalı |url=https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221230045338/https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2022 |malper=Avlaremoz }}&lt;/ref&gt;]]
[[Wêne:Antep'te_Kürd_çocukları.jpg|thumb|Zarokên kurd li Dîlokê, 1915]]
Ermenî herî kêm ji sedsala 10an heta qirkirina ermeniyan li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;cay&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Çay |pêşnav1=Mustafa Murat |tarîx=13 adar 2019 |sernav=An Assessment of A. Gesar‘s book: ‘Aintab‘s struggle for existence and the Attitude and behaviour of Antep Armenians during the Invasions’ -The Anatomy of a Paradox |url=https://www.researchgate.net/publication/339596061 |kovar=International Journal of Eurasia Social Sciences |cild=10 |hejmar=35 |rr=282–312 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt; Bajar di heman demê de hindikahiyek piçûktir a cihû ku bi giranî bi eslê xwe [[sefardî]] bûn jî dihewand.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |sernav=Gaziantep ve Van Yahudileri |malper=Şalom Gazetesi |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220314030215/https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |roja-arşîvê=14 adar 2022 |paşnav1=Besalel |pêşnav1=Yusuf }}&lt;/ref&gt; Nifûsa cihûyan zû di nîvê sedsala 20an de kêm bû, di 1980an de gihîştiye sifirê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di heman demê de li Dîlokê hindikahiyek [[ûzbêk]] a mezin hebû ku ji serdema desthilatdariya osmanî vedigere.&lt;ref name=&quot;Çağlar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kızık Boyu |paşnav1=Çağlar |pêşnav1=Nafi |weşanger=Yalın Yayıncılık |tarîx=21 îlon 2019 |rûpel=21 |cild=2 |jêgirtin=Şehir içinde de çok miktarda Özbek vardır. }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 19an de, nifûsa Dîlokê bi qasî 45,000 kes bû, du ji sê parên wan misilman bûn - bi piranî kurd û tirk, lê beşek jî [[ereb]] bûn.&lt;ref&gt;Alice Shepard Riggs, ''Shepard of Aintab: Medical Missionary amongst Armenians, Turks, Kurds, and Arabs in Aintab'', {{ISBN|1903656052}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de, çalakiya mîsyoneriya [[protestanî]] a amerîkî li Dîlokê pêk hat.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt; Ermenî di dema qetlîamên nijadperestên tirk û [[Hengên Hemîdiye|hengên hemîdiyan]] ên sala 1985an û piştre jî di qirkirina Ermeniyan a sala 1915an de bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt;

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çand ==

=== Pêjgeh ===
[[Wêne:Lahmacun_being_served.JPG|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lahmacun_being_served.JPG|çep|thumb|[[Lehmecûn]]]]
[[Wêne:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|thumb|[[Peqlewe]]]]
Dîlok bi giranî wek bajarê xwedan pêjgeha herî dewlemend a [[Kurdistan]]ê tê dîtin. Ew yekem bajarê Kurdistanê bû ku di 2015an de ji hêla [[UNESCO]] ve wekî Bajarê Gastronomiyê hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |sernav=Gaziantep cuisine added to UNESCO list |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=13 kanûna pêşîn 2015 |roja-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2022 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221013210729/https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |roja-arşîvê=13 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Pêjgeha Dîlokê di nav sedsalan de ji hêla gelek rêwîyan ve wekî &quot;dewlemend&quot; hate pejirandin. Rêwîyeke brîtanî yê sedsala 19an destnîşan kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Ride through Asia Minor and Armenia |paşnav1=Barkley |pêşnav1=Henry C. |weşanger=William Clowes and Sons Limited |tarîx=1891 |rûpel=185 |cih=London |jêgirtin=Hemû gundên pêşiya me tijî tiştên xweş bûn û padîşah bi xwe jî baş e ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên li wir peyda bibe. }}&lt;/ref&gt;
{{Quote|text=&quot;Padîşah bi xwe dê baş bike ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên ku li wir têne dîtin.&quot;}}
Savar di pêjgeha Dîlokê de pir caran bi xwarina sereke re tê û ne xwarina sereke ye.

Di pêjgeha Dîlokê de çend cureyên şorbeyên bi taybetî şorbeyên ku ji aliyê ermeniyan de hatine çêkirin hene. Di nav wan de şorba ''vardapet'' û ''omiz zopali'' jî hene.

Tolme xwarinek pir gelemperî ye ku cûreyên cûda yên wê têne pijandin. Yek jê tolmeya zivistanê ye ku ji bo wê sebzeyên hişkkirî, wek qijik, birî û bîber tê bikaranîn.

Ji şîrîniyên hevpar [[bastêq]] û [[Meşlûr]] hene.

=== Zaravaya herêmî a kurdî ===
{{Gotara bingehîn|Wanî (devok)}}
Gorî kal û pîrên axivtvanên wanî, demeke malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata [[Eşira Brukîyan|brûkan]] veqetîye û hatiyê gunde [[Wanê]], nezîka [[Xelfetî (bajar)|Xelfetî]], li dîyarî çemê [[Firat]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;/BIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |sernav=Burukan aşireti |malper=www.semskiasireti.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |ziman=tr |roja-arşîvê=2013-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130320084321/http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;%2FBIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Navê gund ji Wanî hatiye girtin. Malbata Welqutik û malbatek [[Berazî|beraziyan]] li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin.

Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê [[Mereş]]ê û [[Semsûr]]ê diaxivin.

Çend cûdatiyên girîng, mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.

* Wanî: 'di'= Direvim. Meraşî: 'ti'= Tirevim.

* Wanî: Binêre. Meraşî: mêzke.

* Wanî: Tu çi dikî? Meraşî: ma tu çing/çir tikî?

* Wanî: Wehnî. Meraşî: Wanî.

* Wanî: wê lomê Meraşî: Wê sewê

=== Muzexane ===
[[Wêne:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|thumb|Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê]]
Li Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê koleksiyonên perçeyên seramîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîk]] hene; tiştên cihêreng, fîgur û mohrên ji [[Kalkolîtîk|serdema Kalkolîtîk]] û [[Serdema bronzî|bronzî]]; eşyayên kevir û bronzî, zêrên, seramîk, dirav, eşyayên camî, mozaîk û peykerên serdema [[hîtît]], [[ûrartû]], [[Yewnanistana kevnare|yewnan]], fars, [[Împeratoriya Romê|romayî]], kurdî û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]].

Muzexaneya Mozaîk a Zeugmayê, bi mozaîkên ji [[Zeugma]] û mozaîkên din, bi tevahî 1,700 metre çargoşe vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |sernav=Zeugma Mosaic Museum: Strolling Along A Neighbourhood of Ancient Treasures |tarîx=11 hezîran 2013 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171223042645/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;

Muzeya Etnografiya Hasan Süzer, avahiyek kevirî ya dereng a serdema osmaniyan e ku hatiye restorekirin, xemilandina şêwaza jiyana kevin û koleksiyonên cûrbecûr çek, belge, amûrên ku di parastina bajêr de hatine bikaranîn û herwiha wêneyên lehengên berxwedanê yên herêmî hene. Mal berî ku muzexane bû di 1906an de ji bo wênekêşê ermenî Garouj Karamanoukian (1869-1915) hate çêkirin.

=== Cil û bergên herêmê ===
Jinên herêmê şalwarekî ku jê re dibêjin ''Çintiyan'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Bi ser şalwar de çakêtekî milfireh û yaxevekirî ku jê re dibêjin ''Fermane'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Entarî yên wan ji sê etegan pêk tê. Li pişta xwe kefiyeke sîm an jî qedîfe girêdidin. Keçên ciwan ''xavikên'' sipî, yên zewcandî jî tacek ku bi serde jî kefiyekê girêdidin, didin serê xwe. Jinên gundî çarşefek ku jê re dibêjin ''meshele'' didin serê xwe. Kesên çarşefa reş jî li xwe dikin hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}}

Zilam şalwar li xwe dikin. Li ser şalwar jî ''Eba'' li xwe dikin. Bi ser ebayê de jî çakêtekî ku jê re dibêjin sako li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li serê xwe jî kefiyên kesk dipêçin. ''Lapşîn'' û qondere pêlavên herêmê yên zilaman e.

== Aborî ==
[[Wêne:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|thumb|Nexweşxaneya navendî a Dîlokê]]
Dîlok bi taybetiyên xwe yên herêmê navdar e: Çermê sifir û sandalên &quot;Yemenî&quot; yên taybet ên herêmê du mînak in. Bajar navendeke aborî ya Bakurê Kurdistanê ye. Her wiha Dîlok li Bakurê Kurdistanê xwedî mezintirîn qada pîşesazî ya organîzekirî ye û di hinardekirin û îthalatê de xwediyê pozîsyona yekem e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |sernav=Statistics |weşanger=Gaziantep Chamber of Industry |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090131102742/http://gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |roja-arşîvê=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok navenda çandiniya [[fistiq]]ê li Kurdistanê ye û di sala 2007an de 60 hezar ton (59 hezar ton dirêj; 66 hezar ton kurt) hilberandiye.

Dîlok li Bakurê Kurdistanê navenda sereke ya hilberîna fistiqê ye û ji sedî 80ê hilberîna fistiqê ya welêt (wekî şelandin, pakkirin, hinardekirin û hilanîn) li bajêr tê kirin.&lt;ref name=&quot;Ayaydın 2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ayaydın |pêşnav1=Eşber |tarîx=10 hezîran 2022 |sernav=Gaziantep ve Şanlıurfa arasında ismi paylaşılamayan lezzet: Fıstık |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221224050717/https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2022 |xebat=[[Anadolu Agency]] }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2009 de, mezintirîn navenda danûstendinê ya girtî li bajar û herêmê, Sanko Park, vebû, û dest bi kişandina hejmareke girîng ji kiryaran ji [[Sûrî|Sûriyeyê]] kir.&lt;ref name=&quot;nytimessyria&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=2010-07-24 |sernav=Syrians’ New Ardor for a Turkey Looking Eastward |url=https://www.nytimes.com/2010/07/25/world/middleeast/25turkey.html |roja-gihiştinê=2025-04-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

== Veguhestin ==
[[Wêne:Gaziantep Airport Karakas-1.jpg|thumb|Balafirgeha Dîlokê]]
Bajar ji hêla [[Balafirgeha Dîlokê]] ve tê xizmet kirin, ku firînên bazirganî berbi cihên navneteweyî yên navxweyî û herêmî hene. Bajar ji hêla rêhesinan ve tê xebitandin ku li navenda bajêr di trenstasyonê Dîlokê dixebitîne.

Li Dîlokê pergala trêna sivik a bi sê xetên ku jê re Tramvaya Dîlokê tê gotin heye. Tramvaya Dîlokê ji sê xetan pêk tê, 35 kîlometre dirêj e û rojane 75 hezar rêwî dibire. Pergal di 2011an de vebû û di 2012 û 2014an de hate dirêjtir kirin.

== Perwerde ==
Lîseya Anatolya ya Dîlokê (di sala 1976an de hatiye damezrandin) dibistaneke dewletê ye ku li ser perwerdeya [[zimanê inglîzî]] bala xwe dide.

Lîseya Zanistî ya Dîlokê, lîseyeke konseya giştî ye ku bi mufredata ku li ser zanistên xwezayî û [[matematîk]]ê disekine.

Di heman demê de lîseyên cûrbecûr yên ku hem ji dibistanên taybet û hem jî yên fermî pêk tên hene, di nav de Lîseya Vehbî a Dîlokê. Weqfa Koleja Dîlokê yek ji kevintirîn zanîngehên Dîlokê ye. Lîseya zanistê ya Weqfa Koleja li Dîlokê lîseya herî serkeftî ye.

Koleja Sanko li Dîlokê dibistanek ciwantir lê serketî ye. Tesîsên wê yek ji tesîsên dibistanê yên herî jêhatî ye li Tirkiyeyê. Dibistana navîn a zanist û teknolojiyê ya herî nû ya Sanko jî dibistanek pir baş tê hesibandin.

=== Zanîngeh ===
Li Dîlokê zanîngeheke dewletê û 2 zanîngehên jî weqfa hene.

==== Zanîngehên Dewletê ====
* [[Zanîngeha Dîlokê]]
==== Zanîngehên Weqfan ====
* [[Zanîngeha Zirve]]
* [[Zanîngeha Hasan Kalyoncu]]

== Binerê ==

* [[Hromkla]]
* [[Zeugma]]
* [[Brukî (eşîr)|Brukî]]
* [[Kurdepe]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

{{Commons-biçûk}}
{{Bajar û gundên Dîlokê}}
{{Bajar_kurd}}
{{Bajarên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{Koord|37|03|55|N|37|23|17|E|type:city(1376352)|display=title}}

[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Dîlok| ]]
[[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1or29hjnl99wqrvh6oewm3u83k4igk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000255</id>
      <parentid>2000254</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2000255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33570" sha1="57kpl87r5ty612gns5ceie3g562ern8" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Dîlok (cudakirin)}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Dîlok
| statû              = Bajarên mezin ên Bakurê Kurdistanê
| wêneyê_asoyê       = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1                       = AntepKale2 (cropped).jpg
| alt1                         = Keleha Dîlokê
| caption1                     = [[Keleha Dîlokê]]
| image2                       = Kurtuluş camii-Aziz Gregor Ermeni kilisesi -Gaziantep - panoramio.jpg
| alt2                         = Mizgefta Rizgariye
| caption2                     = Mizgefta Rizgariye
| image3                       = Şirehan-Gaziantep - panoramio.jpg
| alt3                         = Şîrexan
| caption3                     = Şîrexan
| image4                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (2).jpg
| alt4                         = Bîdeyrî Xan û Mizgefta Tehtanî
| caption4                     = {{Girêdan|Büdeyri Hanı|tr}} û Mizgefta Tehtanî
| image5                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (3).jpg 
| alt5                         = Mizgefta Eleûddevlê
| caption5                     = Mizgefta Eleûddevlê
| image6                       = Gaziantepskyline.jpg
| alt6                         = Asoya Dîlokê
| caption6                     = Asoya Dîlokê
}}
| wêneyê_nîşanê      = File:Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Logo.png
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Entab
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
}}
'''Dîlok&lt;ref name=&quot;Chyet2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=FERHENGA BIRÛSKÎ Kurmanji - English Dictionary Volume One: A - L |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Transnational Press London |tarîx=2020-01-07 |isbn=978-1-912997-04-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132126/https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |roja-arşîvê=2023-02-06 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2021-02-13 }}&lt;/ref&gt;''' ({{1928|دولك|ts=Dûluk}} an jî '''Entab'''; piştî {{1928| غازی عینتاب |ts=Ẍazî Eyntab}}, {{langx|tr|Gaziantep}}), yek ji  bajarê mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Dîlok navenda rêveberiya parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ye. Bajar bi qasî 150 kîlometre li rojavayê [[Riha]]yê ye û bi bajarê [[Gurgum]]ê re yek ji bajarên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê ye.

Li gorî serjimêriya sala 2021an a parêzgeha Entabê nifûsa parêzgehê 2 milyon û 130 hezar û 432 kes in ku ji wan 1 milyon û 775 hezar û 904 kes li qada metropolê dijîn. Dîlok bajarekî kozmopolît e ku [[kurd]], [[tirk]] û penaberên Sûriyeyê ku ji ber şerê navxweyî koç bûne dijîn. Dîlok di dîrokê de, di bin desthildariya [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Canbûladê]] ya kurd de bû ku [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[ermenî]], [[cihû]] û gelek komên din ên etnîkî yên din li bajarê jiyan kirine. Li bakurê [[Kelêya Dîlokê]] girek heye. Taxa derûdora wî girî heta demeke nêzik bi navê [[Kurdepe]], an Girê Kurdan (''Kürdtepe''), dihat zanîn lê ev nav ji aliyê dewleta tirk ve wekê ''Türktepe'' hatiye guhertin.

Di sibata 2023an de bajar ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] gelek zirar dîtibû.

== Dîrok ==
[[Wêne:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|çep|thumb|250x250px|''Keçikê qereçî'' di mûzexaneya Zeugmayê]]
[[Wêne:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|thumb|Nêrîneke di navenda dîrokî a Dîlokê]]
[[Wêne:ZeugmaMuseum1.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ZeugmaMuseum1.jpg|thumb|Mûzexaneya Zeugmayê]]

=== Serdema navîn ===
Di dîroka xwe ya destpêkê de Dîlok a îro tenê kelehek bû ku di bin siya Dîloka kevn de ku 12 kîlomêtre li bakurê kelehê bû maye. 

Di demên kevnar de, devera bajarê îroyîn demek dirêj di navbera [[hîtît]] û [[Împeratoriya Asûr|asûriyan]] de gengeşî bû û ket bin kontrola paşîn a padîşahê asûrî Sargon II (721–705 {{Bz}}). Hin lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Dîlok bi bajarê kevnar ê [[Împeratoriya Seleukî|seleukî]] ''Pere'' re têkildar e an jî nêzî wê ye. Deh kîlometran li bakurê Dîlokê bajarê Dolîçe hebû, ku di serdema [[împeratoriya Romê]] de xala destpêkê ya hikûmdariya Jûpîter Dolîçenûs bû, ku bi leşkeran re ji vir dûr di nav [[Ewropaya Navîn]] de belav bû, wek ku gelek nivîsên kevirî şahidiyê dikin. Arkeologên alman û dîroknasên kevnar li perestgeha li lûtkeya girê ''Dülük Baba Tepesi'' keşf kirin. Di 2010an de, planên qatê avahiyek mezin ku dikare aîdê vê perestgehê be, hatin dîtin.

Serdema herî mezin a hikûmdarê Dolîçenûs di sedsala 3ê {{Pz}} de dema ku [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] pîrozgeh talan kirin bi dawî bû. Lê Dîlok, li gorî girîngiya xwe, heya 637an li pişt Dolîçe ma, dema ku ereb li vir pêşde çûn, desthilatdariya [[Împeratoriya Romaya Rojhelat|romaya rojhilat]] bi dawî kirin û Dolîçe bi dest xistin, ku paşê hêdî hêdî girîngiya xwe winda kir. 

Piştî fetha misilmanan a li ser herêma Şamê, Dîlok di sala 661an de derbasî destê [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] û di sala 750an de jî derbasê destê [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] bûye. Piştî belavbûna xanedana ebasiyan, bajar li pey hev ji aliyê [[Xanedana Tûlûniyan|tûlûniyan]], [[Xanedana Ihşîdiyan|ihşîdiyan]] û [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] ve hate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century Ce |paşnav1=Brett |pêşnav1=Michael |weşanger=Brill |tarîx=2001 |rûpel=225 |isbn=9004117415 |url=https://books.google.com/books?id=BqCdfhW3nVwC&amp;pg=PA225 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok di sala 1067an de dikeve bindestê [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bohemond of Taranto: Crusader and Conqueror |paşnav1=Theotokis |pêşnav1=Georgios |weşanger=Pen and Sword |tarîx=2021 |rr=101 |isbn=9781526744319 |url=https://books.google.com/books?id=1BIZEAAAQBAJ&amp;pg=PA101 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştre bajêr ji aliyê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] hatiye bidestxistin û di sala 1098an de bi Serdariya Gurgumê re bi Wîlayeta Edessayê ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di sala 1150an de bajêr carekê din dîsa dikeve destê [[Siltanatiya Rûmê|selcûqiyên Rûmê]]. Di navbera salên 1155-1157 û 1204-1206an de ji aliyê Mîrektiya Ermenî ya Kîlîkyayê ve hatiye kontrolkirin û di sala 1172an de ji aliyê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] û di sala 1181ê de ji aliyê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] ve hatiye birêveberîn.

Li gorî erdnîgar [[Yaqût Hemawî]], bi destpêka sedsala 13an re Dîloka kevn dibe yek ji taxa Dîloka îro. Di sedsalên pêş de, Li gorî [[Ebûlfida]] Dîloka îro bûye navenda herêmê û bajarokek bû ku bazarên wê yên xweş gelek ji aliyê bazirgan û rêwiyan ve dihatin dîtin lê Dîloka kevn bi temamî wêran bibû.&lt;ref name=&quot;Le Strange&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated from the Works of the Medieval Arab Geographers |paşnav1=Le Strange |pêşnav1=Guy |lînka-nivîskar1=Guy Le Strange |weşanger=Houghton, Mifflin and Company |tarîx=1890 |rûpel=387 |jêgirtin=[[Al-Dimashqi (geographer)|Dimashki]] writes in the early part of the fourteenth century, 'lies north-east of Halab. It is a place with a strong castle. The people are Turkomans. There is a small river here, and gardens.' (Dim., 205.) |url=https://books.google.com/books?id=BxUyssIX-H4C&amp;pg=PA387 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132120/https://www.google.com/books/edition/Palestine_Under_the_Moslems/BxUyssIX-H4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;pg=PA387 |roja-arşîvê=6 sibat 2023 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1270an de bajar ji aliye [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] hatiye dagirkirin.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab |paşnav1=Peirce |lînka-nivîskar1=Leslie P. Peirce |weşanger=University of California Press |tarîx=2003 |isbn=9780520228924 |url=https://books.google.com/books?id=97AwDwAAQBAJ |roja-gihiştinê=23 sibat 2023 |pêşnav1=Leslie }}&lt;/ref&gt;{{rp|23}}

Piştî erdhejeke ku di sedsala 14an de çêdibe bajarê Dîlok a kevn wêran kiriye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;  Desthildariya bajar bi sedsalan ve di navbera xanedanên îlxanî û memlûkan guhart. Ev êrîşan hemû bûne sedema wêranî û azaran di nava gelê herêmê de. Lê di heman demê de, bajar &quot;navûdengek wekî navendek bajarî ya çandî bi dest dixist&quot;. Zanyarê ereb Bedreddîn Eynî, xelkê Dîlokê ku di bin destê memlûkan de bû dîplomat, dadwer û dîroknasekî serkeftî, di dawiya salên 1300an de nivîsîbû ku navê wî bajarî bû &quot;[[Buxara]] biçûk&quot; ji ber ku gelek [[alim]] ji bo xwendinê hatibûn wir. Eynî her wiha behsa êş û azarên ku di 1390an de di dema dorpêçkirina Sêwlî Beg de çêbûne, bi dest xistiye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Di dawiya salên 1460an de, dema ku mîrê Dûlqadîr Şêxsiwar li dijî memlûkan serhildan kir&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}} hezên memlûkan di gulana 1468an bajar vedigerin û şoreşgerên Şêxsiwar ji bajarê derdixin. Rapora parêzgarê Helebê a sedsala 15an nîşan dide ku berxwedana bajarê ji aliyê hezên Şêxsiwar li dijî memlûkan, berxwedaneke hêrsane bû. Tenê piştî mehekê, Şêxsiwar piştî çar &quot;peywendiyên&quot; bi hêzên memlûkan re, Dîlokê bin destê xwe da (herêmeke xwezer). Piştî têkçûna dawîn a Şêxsiwar û îdamkirina wî ji aliyê memlûkan ve di 1473an de, Dîlok di bin destê birayê xwe û cîgirê wî Eleûdewlê hikûm bû û demeke aram derbas kir. Xuya ye ku Eleûdewlê Dîlok wekî milkek girîng dihesibînî û li bajêr gelek avahî çêkirine, di nav wan de avgehek û mizgeftek mezin a li navenda bajêr. Keleha bajêr jî hat tamîrkirin û di 1481an de temam bû. Ev tamîrkirin îhtîmal e ku siltanê memlûk Qeytbay, di gerandina wî ya li bakurê Sûriyeyê di 1477an de ferman daye; navê wî li jor devê deriyê têketinê hatiye nivîsandin, dibe ku bi awayekî sembolîk xaka wî nîşan bide&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Dawiya mîrektiya Dûlqadîrê di dora 1515an de bû. Eleûdewlê red kir ku di [[şerê Çaldiranê]] de di sala 1514an de ligel [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer bike. ev yek wek neyartî dît û siltanê memlûk Qansûh Elgewrî artêşek li hev kir û ber bi Helebê ve çû bakur.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|25}}

Pevçûnên li ser herêmê dihat wê wateyê ku li Dîlokê fikarên li ser çarenûsa bajar û derdora wê zêde bûn. Dûv re qeydên dadgehê yên ji destpêka salên 1540an de delîlên belgeyî yên &quot;jicîhbûn û windakirina nifûsê&quot; dema ku mirov direvin peyda dikin; dibe ku ev yek li herêmên gundewarî ji bajar bi xwe zêdetir diyar bû.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|30}}

=== Xanedaniya osmanî ===
Xanedaniya osmaniya di sala 1516an de di bin serweriya siltan Selimê yekem de Dîlokê dagirkiriye. Di serdema osmaniyan de, Dîlok di destpêkê de di bin eyaleta Dûlqadîrê (1516-1818) [[sancaq]]ek bû û piştre jî li dibe yek ji bajarî Wîlayeta Helebê (1818–1908).

Bajar ji aliyê [[mîrektiya Kilîsê]] ve hatiye tayînkirin û heta sedsala 17an ji aliyê mîrên kurdan ve hatiye birêvebirin. Di navbera salên 1607 û 1610an de mîrê kurd Elî Canbolad dest bi serhildanê kiriye û bajarên wekê Hema (Suriyê), Dîlok û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] dorpêçkiriye.

Geştyarê sedsala 17an [[Ewliya Çelebî]] destnîşan kir ku 3900 dikan û du [[besîstan]]ên wê hene.

Bajêr di bin desthilatdariya osmaniyan de navendeke bazirganiyê bû. Ermeniyên bajêr di hilberîna çandiniyê û bi taybetî jî di bazirganiyê de çalak bûn û gelên herî dewlemend a bajêr bûn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Armenians of Aintab The Economics of Genocide in an Ottoman Province |paşnav1=Ümit Kurt |weşanger=Harvard University Press |tarîx=13 nîsan 2021 |isbn=9780674259898 |url=https://books.google.com/books?id=wgIhEAAAQBAJ&amp;dq=ayntab+wealthy+armenian&amp;pg=PP33 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku komkujiya ermeniyan ji aliyê osmaniyan ve hatiye destpêkirin mal û milkên wan ji aliyê tirkan ve hatiye talan kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Serdema nûjên ===
Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û Agirbesta Mudrosê, di 17ê kanûna paşîn a 1918an Dîlok dikeve destê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û piştre jî di 5ê mijdara sala 1919an de derbasî Fransayê bûye. Di nîsana sala 1920an de leşkerên tirk ên neqanûnî yên bi navê Kuva-yi Milliye bajar dorpêç kirin lê di şerê ku 10 mehan dirêj dibe Fransa bi ser dike.

Hêzên fransî di dema dorpêçkirina Dîlokê de ji bo ermeniyên ku ji ber qirkirinê reviyabûn soz dabûn wan ku ew careke din dîsa vegerin bajêr. Lêbelê di 25ê kanûna 1921an de Peymana Enqereyê hat îmzekirin û di encamê de hêzên fransî bajêr radestî Tirkiyeyê dikin.

Di 20ê tebaxa 2016an de li Dîlokê saet di 22:50 de êrîşeke xwekujî di dawetekê kurdan bû hedef.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/world/suicide-bomber-at-turkish-wedding-was-as-young-as-12-president-says |sernav=Rayedarên Tirkiyeyê dibêjin ku êrîşkarê 20ê tebaxê zarokek 12 salî bû |malper=Fox News |tarîx=2016-08-20 |roja-gihiştinê=2025-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di şahiyê de zêdeyî 200 kes hebûn. Di êrîşê de zava birîndar bû, lê bûk bi saxî jê derket. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ragihand ku êrîş li dijî daweteke endamên partiya wan hatiye kirin. Parlamenterê PDGê yê Dîlokê Mahmut Togrul, êrîş weke tolhildana windahiyên ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] li Sûriyeyê li dijî [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) xwaribû, nirxand.

Di êrîşê de 57 kes mirin û 66 kes jî birîndar bûn. Rêjeya zêde ya kuştiyan zarok bûn, ku 34 ji miriyan di bin 18 salî de bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 13 ji wan kuştiyan jin bûn. Hat ragihandin ku ji birîndaran 66 jê heta 22ê tebaxê li nexweşxaneyê mane û rewşa 14 kesan jî giran e.
[[Wêne:Tarihi_Antep_Kalesi_Depremde_Zarar_Gördü.webm|thumb|Vîdeoya ku di roja erdheja sala 2023an de zirara kelehê û Mizgefta Şîrvaniyê ya nêzîk nîşan dide. Keleha Dîlokê di destpêkê de ji aliyê Împeratoriya Hîtîtan ve wekê xala çavdêriyê hatiye çêkirin û paşê jî ji aliyê Împeratoriya Romayê ve weke keleha sereke hatiye çêkirin.]]
Di 6ê sibata 2023an de bajar û herêmên derdorê ji ber erdhejê hilweşiyaye ku di vê erdhejê de nêzîkî 900 avahî hilweşiyane&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anadoludabugun.com.tr/gundem/bakan-kurum-gaziantep-de-900-bina-yikildi-183074h |sernav=Bakan Kurum, Gaziantep'de 900 Bina Yıkıldı |tarîx=2023-02-08 |weşanger=Anadoludabugun.com |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt; û 10.777 avahiyên din ên li bajêr zirareke mezin dîtine ku ji bo hilweşandinê hatine plan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/bakanliktan-ilk-hasar-tespit-verileri-acil-yikilmasi-gereken-binlerce-bina-var/ |sernav=Bakanlık duyurdu: Şehir şehir hasar tespit durumları |tarîx=2023-02-14 |weşanger=Diken.com.tr |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Avahiyên dîrokî yên di nav wan de [[Keleha Dîlokê]], Mizgefta Şîrvanî û Mizgefta Rizgariyê jî di erdhejê de zirarên mezin dîtine.

== Erdnîgarî ==
Bajar li ser deşta Entabê hatiye avakirin.

Li herêmê çiyayên bilind tunene. Çiyayên li deverê ev in: Çiyayê Sof yê herî bilind e (1.496 m) li herêmê. Çiyayê Dîlokê (1.250 m), Gurenîz (1.069 m), Ganîbaba (1.100 m).

[[Çemê Reş]] ji Gola Reş dertê. Deşta Îslahiyê bi ava Çemê Reş tê avdan. [[Çemê Efrînê]] ji çiyayê sofê dertê. Bi Çemê Reş re dibe yek û diherike Gola Amîkê. Çemê Merzîmên jî ji çiyayê Dîlokê û ji Çiyayê Samê dertê. Çavkaniya çemê Nîzîpê li çiyayê Sofê li gundê Dulukê ye ku çem şaxek ji Firatê ye.

[[Hesin]], [[krom]], fosfat, [[Kalkar]] û dolomît madenên herî pirin ku li herêmê ji bin erdê dertên.

=== Avhewa ===
Li Dîlokê avhewa germ-havîna [[Deryaya Navîn]] heye (Köppen: Csa, Trewartha: Cs), havînên pir germ û ziwa û zivistanên hênik, şil û pirî caran bi berf hene.

Li gorî daneyên 1966an, li Dîlokê di zivistanê de bi giştî 4,6 rojên berfê bi 10 rojan berf dibare û 2,5 roj jî befrê dibare.&lt;ref name=&quot;Kalelioglu&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Kalelioğlu |pêşnav1=Ejder |tarîx=1966 |sernav=Gaziantep Platosu ve Çevresinin İklimi |tercimeya-sernav=Gaziantep Plateau and the Climate of Its Vicinity |url=http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |kovar=Ankara University Language and History-Geography Department Journal of Research |hejmar=1 |rr=297–320 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2023 |roja-arşîvê=2016-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160310181946/http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;{{rp|302}}

* Germahiya herî bilind a tomarkirî: 44,0&amp;nbsp;°C (111,2&amp;nbsp;°F) di 29 Tîrmeh 2000 û 14 Tebax 2023.&lt;ref name=&quot;extremes&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&amp;m=GAZIANTEP |sernav=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |weşanger=Meteoroloji Genel Müdürlüğü. |ziman=tr |no-pp=y }}&lt;/ref&gt;
* Germahiya herî kêm a tomarkirî: -17,5&amp;nbsp;°C (0,5&amp;nbsp;°F) di 15ê Çile 1950 de.&lt;ref name=&quot;extremes&quot; /&gt;

=== Babetên heywanan ===

Herêm ji alî babetên teyrên kovî pir dewlemend e. Wekî din gur, hirç, xezal, berazên kovî, çeqel, keroshk û bizinên ser çiyan jî li herêmê peyde dibin.

== Demografîk ==
Dîlokê yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi piranî tirk lê dijîn. Di roja îro de nêzîkî 500 kurd li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Yoon |pêşnav1=John |tarîx=7 sibat 2023 |sernav=Gaziantep, a city millenniums old, has long been a hub for trade and cultures. |url=https://www.nytimes.com/live/2023/02/07/world/turkey-syria-earthquake#gaziantep-a-city-millenniums-old-has-long-been-a-hub-for-trade-and-cultures |roja-gihiştinê=11 sibat 2023 |xebat=The New York Times |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Ji ber şerê navxweyî ya Sûrîyeyê bi qasî 400 hezar penaberên sûrî li bajêr dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot; /&gt;

=== Çîrok ===
[[Wêne:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|thumb|Tê bawer kirin ku kinîşta Dîlokê 800 salî ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |sernav=Five great synagogues in Turkey – Jewish Cultural Heritage |malper=eSefarad |tarîx=6 sibat 2018 |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221209225041/https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |roja-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; lê her çend dibe ku di sedsala 19an de hatibe çêkirin.&lt;ref name=&quot;avlaremoz.com2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Altaras |pêşnav1=Nesi |tarîx=31 gulan 2019 |sernav=Gaziantep Yahudileri ve Sinagogu Hatırlanmalı |url=https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221230045338/https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2022 |malper=Avlaremoz }}&lt;/ref&gt;]]
[[Wêne:Antep'te_Kürd_çocukları.jpg|thumb|Zarokên kurd li Dîlokê, 1915]]
Ermenî herî kêm ji sedsala 10an heta qirkirina ermeniyan li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;cay&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Çay |pêşnav1=Mustafa Murat |tarîx=13 adar 2019 |sernav=An Assessment of A. Gesar‘s book: ‘Aintab‘s struggle for existence and the Attitude and behaviour of Antep Armenians during the Invasions’ -The Anatomy of a Paradox |url=https://www.researchgate.net/publication/339596061 |kovar=International Journal of Eurasia Social Sciences |cild=10 |hejmar=35 |rr=282–312 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt; Bajar di heman demê de hindikahiyek piçûktir a cihû ku bi giranî bi eslê xwe [[sefardî]] bûn jî dihewand.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |sernav=Gaziantep ve Van Yahudileri |malper=Şalom Gazetesi |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220314030215/https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |roja-arşîvê=14 adar 2022 |paşnav1=Besalel |pêşnav1=Yusuf }}&lt;/ref&gt; Nifûsa cihûyan zû di nîvê sedsala 20an de kêm bû, di 1980an de gihîştiye sifirê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di heman demê de li Dîlokê hindikahiyek [[ûzbêk]] a mezin hebû ku ji serdema desthilatdariya osmanî vedigere.&lt;ref name=&quot;Çağlar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kızık Boyu |paşnav1=Çağlar |pêşnav1=Nafi |weşanger=Yalın Yayıncılık |tarîx=21 îlon 2019 |rûpel=21 |cild=2 |jêgirtin=Şehir içinde de çok miktarda Özbek vardır. }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 19an de, nifûsa Dîlokê bi qasî 45,000 kes bû, du ji sê parên wan misilman bûn - bi piranî kurd û tirk, lê beşek jî [[ereb]] bûn.&lt;ref&gt;Alice Shepard Riggs, ''Shepard of Aintab: Medical Missionary amongst Armenians, Turks, Kurds, and Arabs in Aintab'', {{ISBN|1903656052}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de, çalakiya mîsyoneriya [[protestanî]] a amerîkî li Dîlokê pêk hat.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt; Ermenî di dema qetlîamên nijadperestên tirk û [[Hengên Hemîdiye|hengên hemîdiyan]] ên sala 1985an û piştre jî di qirkirina Ermeniyan a sala 1915an de bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt;

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çand ==

=== Pêjgeh ===
[[Wêne:Lahmacun_being_served.JPG|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lahmacun_being_served.JPG|çep|thumb|[[Lehmecûn]]]]
[[Wêne:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|thumb|[[Peqlewe]]]]
Dîlok bi giranî wek bajarê xwedan pêjgeha herî dewlemend a [[Kurdistan]]ê tê dîtin. Ew yekem bajarê Kurdistanê bû ku di 2015an de ji hêla [[UNESCO]] ve wekî Bajarê Gastronomiyê hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |sernav=Gaziantep cuisine added to UNESCO list |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=13 kanûna pêşîn 2015 |roja-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2022 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221013210729/https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |roja-arşîvê=13 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Pêjgeha Dîlokê di nav sedsalan de ji hêla gelek rêwîyan ve wekî &quot;dewlemend&quot; hate pejirandin. Rêwîyeke brîtanî yê sedsala 19an destnîşan kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Ride through Asia Minor and Armenia |paşnav1=Barkley |pêşnav1=Henry C. |weşanger=William Clowes and Sons Limited |tarîx=1891 |rûpel=185 |cih=London |jêgirtin=Hemû gundên pêşiya me tijî tiştên xweş bûn û padîşah bi xwe jî baş e ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên li wir peyda bibe. }}&lt;/ref&gt;
{{Quote|text=&quot;Padîşah bi xwe dê baş bike ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên ku li wir têne dîtin.&quot;}}
Savar di pêjgeha Dîlokê de pir caran bi xwarina sereke re tê û ne xwarina sereke ye.

Di pêjgeha Dîlokê de çend cureyên şorbeyên bi taybetî şorbeyên ku ji aliyê ermeniyan de hatine çêkirin hene. Di nav wan de şorba ''vardapet'' û ''omiz zopali'' jî hene.

Tolme xwarinek pir gelemperî ye ku cûreyên cûda yên wê têne pijandin. Yek jê tolmeya zivistanê ye ku ji bo wê sebzeyên hişkkirî, wek qijik, birî û bîber tê bikaranîn.

Ji şîrîniyên hevpar [[bastêq]] û [[Meşlûr]] hene.

=== Zaravaya herêmî a kurdî ===
{{Gotara bingehîn|Wanî (devok)}}
Gorî kal û pîrên axivtvanên wanî, demeke malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata [[Eşira Brukîyan|brûkan]] veqetîye û hatiyê gunde [[Wanê]], nezîka [[Xelfetî (bajar)|Xelfetî]], li dîyarî çemê [[Firat]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;/BIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |sernav=Burukan aşireti |malper=www.semskiasireti.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |ziman=tr |roja-arşîvê=2013-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130320084321/http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;%2FBIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Navê gund ji Wanî hatiye girtin. Malbata Welqutik û malbatek [[Berazî|beraziyan]] li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin.

Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê [[Mereş]]ê û [[Semsûr]]ê diaxivin.

Çend cûdatiyên girîng, mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.

* Wanî: 'di'= Direvim. Meraşî: 'ti'= Tirevim.

* Wanî: Binêre. Meraşî: mêzke.

* Wanî: Tu çi dikî? Meraşî: ma tu çing/çir tikî?

* Wanî: Wehnî. Meraşî: Wanî.

* Wanî: wê lomê Meraşî: Wê sewê

=== Muzexane ===
[[Wêne:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|thumb|Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê]]
Li Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê koleksiyonên perçeyên seramîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîk]] hene; tiştên cihêreng, fîgur û mohrên ji [[Kalkolîtîk|serdema Kalkolîtîk]] û [[Serdema bronzî|bronzî]]; eşyayên kevir û bronzî, zêrên, seramîk, dirav, eşyayên camî, mozaîk û peykerên serdema [[hîtît]], [[ûrartû]], [[Yewnanistana kevnare|yewnan]], fars, [[Împeratoriya Romê|romayî]], kurdî û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]].

Muzexaneya Mozaîk a Zeugmayê, bi mozaîkên ji [[Zeugma]] û mozaîkên din, bi tevahî 1,700 metre çargoşe vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |sernav=Zeugma Mosaic Museum: Strolling Along A Neighbourhood of Ancient Treasures |tarîx=11 hezîran 2013 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171223042645/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;

Muzeya Etnografiya Hasan Süzer, avahiyek kevirî ya dereng a serdema osmaniyan e ku hatiye restorekirin, xemilandina şêwaza jiyana kevin û koleksiyonên cûrbecûr çek, belge, amûrên ku di parastina bajêr de hatine bikaranîn û herwiha wêneyên lehengên berxwedanê yên herêmî hene. Mal berî ku muzexane bû di 1906an de ji bo wênekêşê ermenî Garouj Karamanoukian (1869-1915) hate çêkirin.

=== Cil û bergên herêmê ===
Jinên herêmê şalwarekî ku jê re dibêjin ''Çintiyan'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Bi ser şalwar de çakêtekî milfireh û yaxevekirî ku jê re dibêjin ''Fermane'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Entarî yên wan ji sê etegan pêk tê. Li pişta xwe kefiyeke sîm an jî qedîfe girêdidin. Keçên ciwan ''xavikên'' sipî, yên zewcandî jî tacek ku bi serde jî kefiyekê girêdidin, didin serê xwe. Jinên gundî çarşefek ku jê re dibêjin ''meshele'' didin serê xwe. Kesên çarşefa reş jî li xwe dikin hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}}

Zilam şalwar li xwe dikin. Li ser şalwar jî ''Eba'' li xwe dikin. Bi ser ebayê de jî çakêtekî ku jê re dibêjin sako li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li serê xwe jî kefiyên kesk dipêçin. ''Lapşîn'' û qondere pêlavên herêmê yên zilaman e.

== Aborî ==
[[Wêne:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|thumb|Nexweşxaneya navendî a Dîlokê]]
Dîlok bi taybetiyên xwe yên herêmê navdar e: Çermê sifir û sandalên &quot;Yemenî&quot; yên taybet ên herêmê du mînak in. Bajar navendeke aborî ya Bakurê Kurdistanê ye. Her wiha Dîlok li Bakurê Kurdistanê xwedî mezintirîn qada pîşesazî ya organîzekirî ye û di hinardekirin û îthalatê de xwediyê pozîsyona yekem e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |sernav=Statistics |weşanger=Gaziantep Chamber of Industry |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090131102742/http://gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |roja-arşîvê=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok navenda çandiniya [[fistiq]]ê li Kurdistanê ye û di sala 2007an de 60 hezar ton (59 hezar ton dirêj; 66 hezar ton kurt) hilberandiye.

Dîlok li Bakurê Kurdistanê navenda sereke ya hilberîna fistiqê ye û ji sedî 80ê hilberîna fistiqê ya welêt (wekî şelandin, pakkirin, hinardekirin û hilanîn) li bajêr tê kirin.&lt;ref name=&quot;Ayaydın 2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ayaydın |pêşnav1=Eşber |tarîx=10 hezîran 2022 |sernav=Gaziantep ve Şanlıurfa arasında ismi paylaşılamayan lezzet: Fıstık |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221224050717/https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2022 |xebat=[[Anadolu Agency]] }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2009 de, mezintirîn navenda danûstendinê ya girtî li bajar û herêmê, Sanko Park, vebû, û dest bi kişandina hejmareke girîng ji kiryaran ji [[Sûrî|Sûriyeyê]] kir.&lt;ref name=&quot;nytimessyria&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=2010-07-24 |sernav=Syrians’ New Ardor for a Turkey Looking Eastward |url=https://www.nytimes.com/2010/07/25/world/middleeast/25turkey.html |roja-gihiştinê=2025-04-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

== Veguhestin ==
[[Wêne:Gaziantep Airport Karakas-1.jpg|thumb|Balafirgeha Dîlokê]]
Bajar ji hêla [[Balafirgeha Dîlokê]] ve tê xizmet kirin, ku firînên bazirganî berbi cihên navneteweyî yên navxweyî û herêmî hene. Bajar ji hêla rêhesinan ve tê xebitandin ku li navenda bajêr di trenstasyonê Dîlokê dixebitîne.

Li Dîlokê pergala trêna sivik a bi sê xetên ku jê re Tramvaya Dîlokê tê gotin heye. Tramvaya Dîlokê ji sê xetan pêk tê, 35 kîlometre dirêj e û rojane 75 hezar rêwî dibire. Pergal di 2011an de vebû û di 2012 û 2014an de hate dirêjtir kirin.

== Perwerde ==
Lîseya Anatolya ya Dîlokê (di sala 1976an de hatiye damezrandin) dibistaneke dewletê ye ku li ser perwerdeya [[zimanê inglîzî]] bala xwe dide.

Lîseya Zanistî ya Dîlokê, lîseyeke konseya giştî ye ku bi mufredata ku li ser zanistên xwezayî û [[matematîk]]ê disekine.

Di heman demê de lîseyên cûrbecûr yên ku hem ji dibistanên taybet û hem jî yên fermî pêk tên hene, di nav de Lîseya Vehbî a Dîlokê. Weqfa Koleja Dîlokê yek ji kevintirîn zanîngehên Dîlokê ye. Lîseya zanistê ya Weqfa Koleja li Dîlokê lîseya herî serkeftî ye.

Koleja Sanko li Dîlokê dibistanek ciwantir lê serketî ye. Tesîsên wê yek ji tesîsên dibistanê yên herî jêhatî ye li Tirkiyeyê. Dibistana navîn a zanist û teknolojiyê ya herî nû ya Sanko jî dibistanek pir baş tê hesibandin.

=== Zanîngeh ===
Li Dîlokê zanîngeheke dewletê û 2 zanîngehên jî weqfa hene.

==== Zanîngehên Dewletê ====
* [[Zanîngeha Dîlokê]]
==== Zanîngehên Weqfan ====
* [[Zanîngeha Zirve]]
* [[Zanîngeha Hasan Kalyoncu]]

== Binerê ==

* [[Hromkla]]
* [[Zeugma]]
* [[Brukî (eşîr)|Brukî]]
* [[Kurdepe]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Bajar û gundên Dîlokê}}
{{Bajar_kurd}}
{{Bajarên Tirkiyeyê}}
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Koord|37|03|55|N|37|23|17|E|type:city(1376352)|display=title}}

[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Dîlok| ]]
[[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>57kpl87r5ty612gns5ceie3g562ern8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000256</id>
      <parentid>2000255</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33569" sha1="3nhadekb6xn1d66twh875dc1mnbmjs2" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Dîlok (cudakirin)}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Dîlok
| statû              = Bajarên mezin ên Bakurê Kurdistanê
| wêneyê_asoyê       = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1                       = AntepKale2 (cropped).jpg
| alt1                         = Keleha Dîlokê
| caption1                     = [[Keleha Dîlokê]]
| image2                       = Kurtuluş camii-Aziz Gregor Ermeni kilisesi -Gaziantep - panoramio.jpg
| alt2                         = Mizgefta Rizgariye
| caption2                     = Mizgefta Rizgariye
| image3                       = Şirehan-Gaziantep - panoramio.jpg
| alt3                         = Şîrexan
| caption3                     = Şîrexan
| image4                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (2).jpg
| alt4                         = Bîdeyrî Xan û Mizgefta Tehtanî
| caption4                     = {{Girêdan|Büdeyri Hanı|tr}} û Mizgefta Tehtanî
| image5                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (3).jpg 
| alt5                         = Mizgefta Eleûddevlê
| caption5                     = Mizgefta Eleûddevlê
| image6                       = Gaziantepskyline.jpg
| alt6                         = Asoya Dîlokê
| caption6                     = Asoya Dîlokê
}}
| wêneyê_nîşanê      = File:Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Logo.png
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Entab
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
}}
'''Dîlok&lt;ref name=&quot;Chyet2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=FERHENGA BIRÛSKÎ Kurmanji - English Dictionary Volume One: A - L |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Transnational Press London |tarîx=2020-01-07 |isbn=978-1-912997-04-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132126/https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |roja-arşîvê=2023-02-06 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2021-02-13 }}&lt;/ref&gt;''' ({{1928|دولك|ts=Dûluk}} an jî '''Entab'''; piştî {{1928| غازی عینتاب |ts=Ẍazî Eyntab}}, {{langx|tr|Gaziantep}}), yek ji  bajarê mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Dîlok navenda rêveberiya parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ye. Bajar bi qasî 150 kîlometre li rojavayê [[Riha]]yê ye û bi bajarê [[Gurgum]]ê re yek ji bajarên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê ye.

Li gorî serjimêriya sala 2021an a parêzgeha Entabê nifûsa parêzgehê 2 milyon û 130 hezar û 432 kes in ku ji wan 1 milyon û 775 hezar û 904 kes li qada metropolê dijîn. Dîlok bajarekî kozmopolît e ku [[kurd]], [[tirk]] û penaberên Sûriyeyê ku ji ber şerê navxweyî koç bûne dijîn. Dîlok di dîrokê de, di bin desthildariya [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Canbûladê]] ya kurd de bû ku [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[ermenî]], [[cihû]] û gelek komên din ên etnîkî yên din li bajarê jiyan kirine. Li bakurê [[Kelêya Dîlokê]] girek heye. Taxa derûdora wî girî heta demeke nêzik bi navê [[Kurdepe]], an Girê Kurdan (''Kürdtepe''), dihat zanîn lê ev nav ji aliyê dewleta tirk ve wekê ''Türktepe'' hatiye guhertin.

Di sibata 2023an de bajar ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] gelek zirar dîtibû.

== Dîrok ==
[[Wêne:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|çep|thumb|250x250px|''Keçikê qereçî'' di mûzexaneya Zeugmayê]]
[[Wêne:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|thumb|Nêrîneke di navenda dîrokî a Dîlokê]]
[[Wêne:ZeugmaMuseum1.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ZeugmaMuseum1.jpg|thumb|Mûzexaneya Zeugmayê]]

=== Serdema navîn ===
Di dîroka xwe ya destpêkê de Dîlok a îro tenê kelehek bû ku di bin siya Dîloka kevn de ku 12 kîlomêtre li bakurê kelehê bû maye. 

Di demên kevnar de, devera bajarê îroyîn demek dirêj di navbera [[hîtît]] û [[Împeratoriya Asûr|asûriyan]] de gengeşî bû û ket bin kontrola paşîn a padîşahê asûrî Sargon II (721–705 {{Bz}}). Hin lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Dîlok bi bajarê kevnar ê [[Împeratoriya Seleukî|seleukî]] ''Pere'' re têkildar e an jî nêzî wê ye. Deh kîlometran li bakurê Dîlokê bajarê Dolîçe hebû, ku di serdema [[împeratoriya Romê]] de xala destpêkê ya hikûmdariya Jûpîter Dolîçenûs bû, ku bi leşkeran re ji vir dûr di nav [[Ewropaya Navîn]] de belav bû, wek ku gelek nivîsên kevirî şahidiyê dikin. Arkeologên alman û dîroknasên kevnar li perestgeha li lûtkeya girê ''Dülük Baba Tepesi'' keşf kirin. Di 2010an de, planên qatê avahiyek mezin ku dikare aîdê vê perestgehê be, hatin dîtin.

Serdema herî mezin a hikûmdarê Dolîçenûs di sedsala 3ê {{Pz}} de dema ku [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] pîrozgeh talan kirin bi dawî bû. Lê Dîlok, li gorî girîngiya xwe, heya 637an li pişt Dolîçe ma, dema ku ereb li vir pêşde çûn, desthilatdariya [[Împeratoriya Romaya Rojhelat|romaya rojhilat]] bi dawî kirin û Dolîçe bi dest xistin, ku paşê hêdî hêdî girîngiya xwe winda kir. 

Piştî fetha misilmanan a li ser herêma Şamê, Dîlok di sala 661an de derbasî destê [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] û di sala 750an de jî derbasê destê [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] bûye. Piştî belavbûna xanedana ebasiyan, bajar li pey hev ji aliyê [[Xanedana Tûlûniyan|tûlûniyan]], [[Xanedana Ihşîdiyan|ihşîdiyan]] û [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] ve hate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century Ce |paşnav1=Brett |pêşnav1=Michael |weşanger=Brill |tarîx=2001 |rûpel=225 |isbn=9004117415 |url=https://books.google.com/books?id=BqCdfhW3nVwC&amp;pg=PA225 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok di sala 1067an de dikeve bindestê [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bohemond of Taranto: Crusader and Conqueror |paşnav1=Theotokis |pêşnav1=Georgios |weşanger=Pen and Sword |tarîx=2021 |rr=101 |isbn=9781526744319 |url=https://books.google.com/books?id=1BIZEAAAQBAJ&amp;pg=PA101 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştre bajêr ji aliyê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] hatiye bidestxistin û di sala 1098an de bi Serdariya Gurgumê re bi Wîlayeta Edessayê ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di sala 1150an de bajêr carekê din dîsa dikeve destê [[Siltanatiya Rûmê|selcûqiyên Rûmê]]. Di navbera salên 1155-1157 û 1204-1206an de ji aliyê Mîrektiya Ermenî ya Kîlîkyayê ve hatiye kontrolkirin û di sala 1172an de ji aliyê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] û di sala 1181ê de ji aliyê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] ve hatiye birêveberîn.

Li gorî erdnîgar [[Yaqût Hemawî]], bi destpêka sedsala 13an re Dîloka kevn dibe yek ji taxa Dîloka îro. Di sedsalên pêş de, Li gorî [[Ebûlfida]] Dîloka îro bûye navenda herêmê û bajarokek bû ku bazarên wê yên xweş gelek ji aliyê bazirgan û rêwiyan ve dihatin dîtin lê Dîloka kevn bi temamî wêran bibû.&lt;ref name=&quot;Le Strange&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated from the Works of the Medieval Arab Geographers |paşnav1=Le Strange |pêşnav1=Guy |lînka-nivîskar1=Guy Le Strange |weşanger=Houghton, Mifflin and Company |tarîx=1890 |rûpel=387 |jêgirtin=[[Al-Dimashqi (geographer)|Dimashki]] writes in the early part of the fourteenth century, 'lies north-east of Halab. It is a place with a strong castle. The people are Turkomans. There is a small river here, and gardens.' (Dim., 205.) |url=https://books.google.com/books?id=BxUyssIX-H4C&amp;pg=PA387 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132120/https://www.google.com/books/edition/Palestine_Under_the_Moslems/BxUyssIX-H4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;pg=PA387 |roja-arşîvê=6 sibat 2023 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1270an de bajar ji aliye [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] hatiye dagirkirin.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab |paşnav1=Peirce |lînka-nivîskar1=Leslie P. Peirce |weşanger=University of California Press |tarîx=2003 |isbn=9780520228924 |url=https://books.google.com/books?id=97AwDwAAQBAJ |roja-gihiştinê=23 sibat 2023 |pêşnav1=Leslie }}&lt;/ref&gt;{{rp|23}}

Piştî erdhejeke ku di sedsala 14an de çêdibe bajarê Dîlok a kevn wêran kiriye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;  Desthildariya bajar bi sedsalan ve di navbera xanedanên îlxanî û memlûkan guhart. Ev êrîşan hemû bûne sedema wêranî û azaran di nava gelê herêmê de. Lê di heman demê de, bajar &quot;navûdengek wekî navendek bajarî ya çandî bi dest dixist&quot;. Zanyarê ereb Bedreddîn Eynî, xelkê Dîlokê ku di bin destê memlûkan de bû dîplomat, dadwer û dîroknasekî serkeftî, di dawiya salên 1300an de nivîsîbû ku navê wî bajarî bû &quot;[[Buxara]] biçûk&quot; ji ber ku gelek [[alim]] ji bo xwendinê hatibûn wir. Eynî her wiha behsa êş û azarên ku di 1390an de di dema dorpêçkirina Sêwlî Beg de çêbûne, bi dest xistiye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Di dawiya salên 1460an de, dema ku mîrê Dûlqadîr Şêxsiwar li dijî memlûkan serhildan kir&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}} hezên memlûkan di gulana 1468an bajar vedigerin û şoreşgerên Şêxsiwar ji bajarê derdixin. Rapora parêzgarê Helebê a sedsala 15an nîşan dide ku berxwedana bajarê ji aliyê hezên Şêxsiwar li dijî memlûkan, berxwedaneke hêrsane bû. Tenê piştî mehekê, Şêxsiwar piştî çar &quot;peywendiyên&quot; bi hêzên memlûkan re, Dîlokê bin destê xwe da (herêmeke xwezer). Piştî têkçûna dawîn a Şêxsiwar û îdamkirina wî ji aliyê memlûkan ve di 1473an de, Dîlok di bin destê birayê xwe û cîgirê wî Eleûdewlê hikûm bû û demeke aram derbas kir. Xuya ye ku Eleûdewlê Dîlok wekî milkek girîng dihesibînî û li bajêr gelek avahî çêkirine, di nav wan de avgehek û mizgeftek mezin a li navenda bajêr. Keleha bajêr jî hat tamîrkirin û di 1481an de temam bû. Ev tamîrkirin îhtîmal e ku siltanê memlûk Qeytbay, di gerandina wî ya li bakurê Sûriyeyê di 1477an de ferman daye; navê wî li jor devê deriyê têketinê hatiye nivîsandin, dibe ku bi awayekî sembolîk xaka wî nîşan bide&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Dawiya mîrektiya Dûlqadîrê di dora 1515an de bû. Eleûdewlê red kir ku di [[şerê Çaldiranê]] de di sala 1514an de ligel [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer bike. ev yek wek neyartî dît û siltanê memlûk Qansûh Elgewrî artêşek li hev kir û ber bi Helebê ve çû bakur.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|25}}

Pevçûnên li ser herêmê dihat wê wateyê ku li Dîlokê fikarên li ser çarenûsa bajar û derdora wê zêde bûn. Dûv re qeydên dadgehê yên ji destpêka salên 1540an de delîlên belgeyî yên &quot;jicîhbûn û windakirina nifûsê&quot; dema ku mirov direvin peyda dikin; dibe ku ev yek li herêmên gundewarî ji bajar bi xwe zêdetir diyar bû.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|30}}

=== Xanedaniya osmanî ===
Xanedaniya osmaniya di sala 1516an de di bin serweriya siltan Selimê yekem de Dîlokê dagirkiriye. Di serdema osmaniyan de, Dîlok di destpêkê de di bin eyaleta Dûlqadîrê (1516-1818) [[sancaq]]ek bû û piştre jî li dibe yek ji bajarî Wîlayeta Helebê (1818–1908).

Bajar ji aliyê [[mîrektiya Kilîsê]] ve hatiye tayînkirin û heta sedsala 17an ji aliyê mîrên kurdan ve hatiye birêvebirin. Di navbera salên 1607 û 1610an de mîrê kurd Elî Canbolad dest bi serhildanê kiriye û bajarên wekê Hema (Suriyê), Dîlok û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] dorpêçkiriye.

Geştyarê sedsala 17an [[Ewliya Çelebî]] destnîşan kir ku 3900 dikan û du [[besîstan]]ên wê hene.

Bajêr di bin desthilatdariya osmaniyan de navendeke bazirganiyê bû. Ermeniyên bajêr di hilberîna çandiniyê û bi taybetî jî di bazirganiyê de çalak bûn û gelên herî dewlemend a bajêr bûn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Armenians of Aintab The Economics of Genocide in an Ottoman Province |paşnav1=Ümit Kurt |weşanger=Harvard University Press |tarîx=13 nîsan 2021 |isbn=9780674259898 |url=https://books.google.com/books?id=wgIhEAAAQBAJ&amp;dq=ayntab+wealthy+armenian&amp;pg=PP33 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku komkujiya ermeniyan ji aliyê osmaniyan ve hatiye destpêkirin mal û milkên wan ji aliyê tirkan ve hatiye talan kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Serdema nûjên ===
Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û Agirbesta Mudrosê, di 17ê kanûna paşîn a 1918an Dîlok dikeve destê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û piştre jî di 5ê mijdara sala 1919an de derbasî Fransayê bûye. Di nîsana sala 1920an de leşkerên tirk ên neqanûnî yên bi navê Kuva-yi Milliye bajar dorpêç kirin lê di şerê ku 10 mehan dirêj dibe Fransa bi ser dike.

Hêzên fransî di dema dorpêçkirina Dîlokê de ji bo ermeniyên ku ji ber qirkirinê reviyabûn soz dabûn wan ku ew careke din dîsa vegerin bajêr. Lêbelê di 25ê kanûna 1921an de Peymana Enqereyê hat îmzekirin û di encamê de hêzên fransî bajêr radestî Tirkiyeyê dikin.

Di 20ê tebaxa 2016an de li Dîlokê saet di 22:50 de êrîşeke xwekujî di dawetekê kurdan bû hedef.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/world/suicide-bomber-at-turkish-wedding-was-as-young-as-12-president-says |sernav=Rayedarên Tirkiyeyê dibêjin ku êrîşkarê 20ê tebaxê zarokek 12 salî bû |malper=Fox News |tarîx=2016-08-20 |roja-gihiştinê=2025-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di şahiyê de zêdeyî 200 kes hebûn. Di êrîşê de zava birîndar bû, lê bûk bi saxî jê derket. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ragihand ku êrîş li dijî daweteke endamên partiya wan hatiye kirin. Parlamenterê PDGê yê Dîlokê Mahmut Togrul, êrîş weke tolhildana windahiyên ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] li Sûriyeyê li dijî [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) xwaribû, nirxand.

Di êrîşê de 57 kes mirin û 66 kes jî birîndar bûn. Rêjeya zêde ya kuştiyan zarok bûn, ku 34 ji miriyan di bin 18 salî de bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 13 ji wan kuştiyan jin bûn. Hat ragihandin ku ji birîndaran 66 jê heta 22ê tebaxê li nexweşxaneyê mane û rewşa 14 kesan jî giran e.
[[Wêne:Tarihi_Antep_Kalesi_Depremde_Zarar_Gördü.webm|thumb|Vîdeoya ku di roja erdheja sala 2023an de zirara kelehê û Mizgefta Şîrvaniyê ya nêzîk nîşan dide. Keleha Dîlokê di destpêkê de ji aliyê Împeratoriya Hîtîtan ve wekê xala çavdêriyê hatiye çêkirin û paşê jî ji aliyê Împeratoriya Romayê ve weke keleha sereke hatiye çêkirin.]]
Di 6ê sibata 2023an de bajar û herêmên derdorê ji ber erdhejê hilweşiyaye ku di vê erdhejê de nêzîkî 900 avahî hilweşiyane&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anadoludabugun.com.tr/gundem/bakan-kurum-gaziantep-de-900-bina-yikildi-183074h |sernav=Bakan Kurum, Gaziantep'de 900 Bina Yıkıldı |tarîx=2023-02-08 |weşanger=Anadoludabugun.com |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt; û 10.777 avahiyên din ên li bajêr zirareke mezin dîtine ku ji bo hilweşandinê hatine plan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/bakanliktan-ilk-hasar-tespit-verileri-acil-yikilmasi-gereken-binlerce-bina-var/ |sernav=Bakanlık duyurdu: Şehir şehir hasar tespit durumları |tarîx=2023-02-14 |weşanger=Diken.com.tr |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Avahiyên dîrokî yên di nav wan de [[Keleha Dîlokê]], Mizgefta Şîrvanî û Mizgefta Rizgariyê jî di erdhejê de zirarên mezin dîtine.

== Erdnîgarî ==
Bajar li ser deşta Entabê hatiye avakirin.

Li herêmê çiyayên bilind tunene. Çiyayên li deverê ev in: Çiyayê Sof yê herî bilind e (1.496 m) li herêmê. Çiyayê Dîlokê (1.250 m), Gurenîz (1.069 m), Ganîbaba (1.100 m).

[[Çemê Reş]] ji Gola Reş dertê. Deşta Îslahiyê bi ava Çemê Reş tê avdan. [[Çemê Efrînê]] ji çiyayê sofê dertê. Bi Çemê Reş re dibe yek û diherike Gola Amîkê. Çemê Merzîmên jî ji çiyayê Dîlokê û ji Çiyayê Samê dertê. Çavkaniya çemê Nîzîpê li çiyayê Sofê li gundê Dulukê ye ku çem şaxek ji Firatê ye.

[[Hesin]], [[krom]], fosfat, [[Kalkar]] û dolomît madenên herî pirin ku li herêmê ji bin erdê dertên.

=== Avhewa ===
Li Dîlokê avhewa germ-havîna [[Deryaya Navîn]] heye (Köppen: Csa, Trewartha: Cs), havînên pir germ û ziwa û zivistanên hênik, şil û pirî caran bi berf hene.

Li gorî daneyên 1966an, li Dîlokê di zivistanê de bi giştî 4,6 rojên berfê bi 10 rojan berf dibare û 2,5 roj jî befrê dibare.&lt;ref name=&quot;Kalelioglu&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Kalelioğlu |pêşnav1=Ejder |tarîx=1966 |sernav=Gaziantep Platosu ve Çevresinin İklimi |tercimeya-sernav=Gaziantep Plateau and the Climate of Its Vicinity |url=http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |kovar=Ankara University Language and History-Geography Department Journal of Research |hejmar=1 |rr=297–320 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2023 |roja-arşîvê=2016-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160310181946/http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;{{rp|302}}

* Germahiya herî bilind a tomarkirî: 44,0&amp;nbsp;°C (111,2&amp;nbsp;°F) di 29 Tîrmeh 2000 û 14 Tebax 2023.&lt;ref name=&quot;extremes&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&amp;m=GAZIANTEP |sernav=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |weşanger=Meteoroloji Genel Müdürlüğü. |ziman=tr |no-pp=y }}&lt;/ref&gt;
* Germahiya herî kêm a tomarkirî: -17,5&amp;nbsp;°C (0,5&amp;nbsp;°F) di 15ê Çile 1950 de.&lt;ref name=&quot;extremes&quot; /&gt;

=== Babetên heywanan ===

Herêm ji alî babetên teyrên kovî pir dewlemend e. Wekî din gur, hirç, xezal, berazên kovî, çeqel, keroshk û bizinên ser çiyan jî li herêmê peyde dibin.

== Demografîk ==
Dîlokê yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi piranî tirk lê dijîn. Di roja îro de nêzîkî 500 kurd li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Yoon |pêşnav1=John |tarîx=7 sibat 2023 |sernav=Gaziantep, a city millenniums old, has long been a hub for trade and cultures. |url=https://www.nytimes.com/live/2023/02/07/world/turkey-syria-earthquake#gaziantep-a-city-millenniums-old-has-long-been-a-hub-for-trade-and-cultures |roja-gihiştinê=11 sibat 2023 |xebat=The New York Times |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Ji ber şerê navxweyî ya Sûrîyeyê bi qasî 400 hezar penaberên sûrî li bajêr dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot; /&gt;

=== Çîrok ===
[[Wêne:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|thumb|Tê bawer kirin ku kinîşta Dîlokê 800 salî ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |sernav=Five great synagogues in Turkey – Jewish Cultural Heritage |malper=eSefarad |tarîx=6 sibat 2018 |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221209225041/https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |roja-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; lê her çend dibe ku di sedsala 19an de hatibe çêkirin.&lt;ref name=&quot;avlaremoz.com2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Altaras |pêşnav1=Nesi |tarîx=31 gulan 2019 |sernav=Gaziantep Yahudileri ve Sinagogu Hatırlanmalı |url=https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221230045338/https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2022 |malper=Avlaremoz }}&lt;/ref&gt;]]
[[Wêne:Antep'te_Kürd_çocukları.jpg|thumb|Zarokên kurd li Dîlokê, 1915]]
Ermenî herî kêm ji sedsala 10an heta qirkirina ermeniyan li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;cay&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Çay |pêşnav1=Mustafa Murat |tarîx=13 adar 2019 |sernav=An Assessment of A. Gesar‘s book: ‘Aintab‘s struggle for existence and the Attitude and behaviour of Antep Armenians during the Invasions’ -The Anatomy of a Paradox |url=https://www.researchgate.net/publication/339596061 |kovar=International Journal of Eurasia Social Sciences |cild=10 |hejmar=35 |rr=282–312 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt; Bajar di heman demê de hindikahiyek piçûktir a cihû ku bi giranî bi eslê xwe [[sefardî]] bûn jî dihewand.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |sernav=Gaziantep ve Van Yahudileri |malper=Şalom Gazetesi |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220314030215/https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |roja-arşîvê=14 adar 2022 |paşnav1=Besalel |pêşnav1=Yusuf }}&lt;/ref&gt; Nifûsa cihûyan zû di nîvê sedsala 20an de kêm bû, di 1980an de gihîştiye sifirê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di heman demê de li Dîlokê hindikahiyek [[ûzbêk]] a mezin hebû ku ji serdema desthilatdariya osmanî vedigere.&lt;ref name=&quot;Çağlar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kızık Boyu |paşnav1=Çağlar |pêşnav1=Nafi |weşanger=Yalın Yayıncılık |tarîx=21 îlon 2019 |rûpel=21 |cild=2 |jêgirtin=Şehir içinde de çok miktarda Özbek vardır. }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 19an de, nifûsa Dîlokê bi qasî 45,000 kes bû, du ji sê parên wan misilman bûn - bi piranî kurd û tirk, lê beşek jî [[ereb]] bûn.&lt;ref&gt;Alice Shepard Riggs, ''Shepard of Aintab: Medical Missionary amongst Armenians, Turks, Kurds, and Arabs in Aintab'', {{ISBN|1903656052}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de, çalakiya mîsyoneriya [[protestanî]] a amerîkî li Dîlokê pêk hat.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt; Ermenî di dema qetlîamên nijadperestên tirk û [[Hengên Hemîdiye|hengên hemîdiyan]] ên sala 1985an û piştre jî di qirkirina Ermeniyan a sala 1915an de bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt;

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çand ==

=== Pêjgeh ===
[[Wêne:Lahmacun_being_served.JPG|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lahmacun_being_served.JPG|çep|thumb|[[Lehmecûn]]]]
[[Wêne:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|thumb|[[Peqlewe]]]]
Dîlok bi giranî wek bajarê xwedan pêjgeha herî dewlemend a [[Kurdistan]]ê tê dîtin. Ew yekem bajarê Kurdistanê bû ku di 2015an de ji hêla [[UNESCO]] ve wekî Bajarê Gastronomiyê hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |sernav=Gaziantep cuisine added to UNESCO list |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=13 kanûna pêşîn 2015 |roja-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2022 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221013210729/https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |roja-arşîvê=13 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Pêjgeha Dîlokê di nav sedsalan de ji hêla gelek rêwîyan ve wekî &quot;dewlemend&quot; hate pejirandin. Rêwîyeke brîtanî yê sedsala 19an destnîşan kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Ride through Asia Minor and Armenia |paşnav1=Barkley |pêşnav1=Henry C. |weşanger=William Clowes and Sons Limited |tarîx=1891 |rûpel=185 |cih=London |jêgirtin=Hemû gundên pêşiya me tijî tiştên xweş bûn û padîşah bi xwe jî baş e ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên li wir peyda bibe. }}&lt;/ref&gt;
{{Quote|text=&quot;Padîşah bi xwe dê baş bike ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên ku li wir têne dîtin.&quot;}}
Savar di pêjgeha Dîlokê de pir caran bi xwarina sereke re tê û ne xwarina sereke ye.

Di pêjgeha Dîlokê de çend cureyên şorbeyên bi taybetî şorbeyên ku ji aliyê ermeniyan de hatine çêkirin hene. Di nav wan de şorba ''vardapet'' û ''omiz zopali'' jî hene.

Tolme xwarinek pir gelemperî ye ku cûreyên cûda yên wê têne pijandin. Yek jê tolmeya zivistanê ye ku ji bo wê sebzeyên hişkkirî, wek qijik, birî û bîber tê bikaranîn.

Ji şîrîniyên hevpar [[bastêq]] û [[Meşlûr]] hene.

=== Zaravaya herêmî a kurdî ===
{{Gotara bingehîn|Wanî (devok)}}
Gorî kal û pîrên axivtvanên wanî, demeke malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata [[Eşira Brukîyan|brûkan]] veqetîye û hatiyê gunde [[Wanê]], nezîka [[Xelfetî (bajar)|Xelfetî]], li dîyarî çemê [[Firat]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;/BIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |sernav=Burukan aşireti |malper=www.semskiasireti.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |ziman=tr |roja-arşîvê=2013-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130320084321/http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;%2FBIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Navê gund ji Wanî hatiye girtin. Malbata Welqutik û malbatek [[Berazî|beraziyan]] li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin.

Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê [[Mereş]]ê û [[Semsûr]]ê diaxivin.

Çend cûdatiyên girîng, mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.

* Wanî: 'di'= Direvim. Meraşî: 'ti'= Tirevim.

* Wanî: Binêre. Meraşî: mêzke.

* Wanî: Tu çi dikî? Meraşî: ma tu çing/çir tikî?

* Wanî: Wehnî. Meraşî: Wanî.

* Wanî: wê lomê Meraşî: Wê sewê

=== Muzexane ===
[[Wêne:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|thumb|Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê]]
Li Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê koleksiyonên perçeyên seramîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîk]] hene; tiştên cihêreng, fîgur û mohrên ji [[Kalkolîtîk|serdema Kalkolîtîk]] û [[Serdema bronzî|bronzî]]; eşyayên kevir û bronzî, zêrên, seramîk, dirav, eşyayên camî, mozaîk û peykerên serdema [[hîtît]], [[ûrartû]], [[Yewnanistana kevnare|yewnan]], fars, [[Împeratoriya Romê|romayî]], kurdî û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]].

Muzexaneya Mozaîk a Zeugmayê, bi mozaîkên ji [[Zeugma]] û mozaîkên din, bi tevahî 1,700 metre çargoşe vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |sernav=Zeugma Mosaic Museum: Strolling Along A Neighbourhood of Ancient Treasures |tarîx=11 hezîran 2013 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171223042645/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;

Muzeya Etnografiya Hasan Süzer, avahiyek kevirî ya dereng a serdema osmaniyan e ku hatiye restorekirin, xemilandina şêwaza jiyana kevin û koleksiyonên cûrbecûr çek, belge, amûrên ku di parastina bajêr de hatine bikaranîn û herwiha wêneyên lehengên berxwedanê yên herêmî hene. Mal berî ku muzexane bû di 1906an de ji bo wênekêşê ermenî Garouj Karamanoukian (1869-1915) hate çêkirin.

=== Cil û bergên herêmê ===
Jinên herêmê şalwarekî ku jê re dibêjin ''Çintiyan'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Bi ser şalwar de çakêtekî milfireh û yaxevekirî ku jê re dibêjin ''Fermane'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Entarî yên wan ji sê etegan pêk tê. Li pişta xwe kefiyeke sîm an jî qedîfe girêdidin. Keçên ciwan ''xavikên'' sipî, yên zewcandî jî tacek ku bi serde jî kefiyekê girêdidin, didin serê xwe. Jinên gundî çarşefek ku jê re dibêjin ''meshele'' didin serê xwe. Kesên çarşefa reş jî li xwe dikin hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}}

Zilam şalwar li xwe dikin. Li ser şalwar jî ''Eba'' li xwe dikin. Bi ser ebayê de jî çakêtekî ku jê re dibêjin sako li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li serê xwe jî kefiyên kesk dipêçin. ''Lapşîn'' û qondere pêlavên herêmê yên zilaman e.

== Aborî ==
[[Wêne:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|thumb|Nexweşxaneya navendî a Dîlokê]]
Dîlok bi taybetiyên xwe yên herêmê navdar e: Çermê sifir û sandalên &quot;Yemenî&quot; yên taybet ên herêmê du mînak in. Bajar navendeke aborî ya Bakurê Kurdistanê ye. Her wiha Dîlok li Bakurê Kurdistanê xwedî mezintirîn qada pîşesazî ya organîzekirî ye û di hinardekirin û îthalatê de xwediyê pozîsyona yekem e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |sernav=Statistics |weşanger=Gaziantep Chamber of Industry |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090131102742/http://gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |roja-arşîvê=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok navenda çandiniya [[fistiq]]ê li Kurdistanê ye û di sala 2007an de 60 hezar ton (59 hezar ton dirêj; 66 hezar ton kurt) hilberandiye.

Dîlok li Bakurê Kurdistanê navenda sereke ya hilberîna fistiqê ye û ji sedî 80ê hilberîna fistiqê ya welêt (wekî şelandin, pakkirin, hinardekirin û hilanîn) li bajêr tê kirin.&lt;ref name=&quot;Ayaydın 2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ayaydın |pêşnav1=Eşber |tarîx=10 hezîran 2022 |sernav=Gaziantep ve Şanlıurfa arasında ismi paylaşılamayan lezzet: Fıstık |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221224050717/https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2022 |xebat=[[Anadolu Agency]] }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2009 de, mezintirîn navenda danûstendinê ya girtî li bajar û herêmê, Sanko Park, vebû, û dest bi kişandina hejmareke girîng ji kiryaran ji [[Sûrî|Sûriyeyê]] kir.&lt;ref name=&quot;nytimessyria&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=2010-07-24 |sernav=Syrians’ New Ardor for a Turkey Looking Eastward |url=https://www.nytimes.com/2010/07/25/world/middleeast/25turkey.html |roja-gihiştinê=2025-04-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

== Veguhestin ==
[[Wêne:Gaziantep Airport Karakas-1.jpg|thumb|Balafirgeha Dîlokê]]
Bajar ji hêla [[Balafirgeha Dîlokê]] ve tê xizmet kirin, ku firînên bazirganî berbi cihên navneteweyî yên navxweyî û herêmî hene. Bajar ji hêla rêhesinan ve tê xebitandin ku li navenda bajêr di trenstasyonê Dîlokê dixebitîne.

Li Dîlokê pergala trêna sivik a bi sê xetên ku jê re Tramvaya Dîlokê tê gotin heye. Tramvaya Dîlokê ji sê xetan pêk tê, 35 kîlometre dirêj e û rojane 75 hezar rêwî dibire. Pergal di 2011an de vebû û di 2012 û 2014an de hate dirêjtir kirin.

== Perwerde ==
Lîseya Anatolya ya Dîlokê (di sala 1976an de hatiye damezrandin) dibistaneke dewletê ye ku li ser perwerdeya [[zimanê inglîzî]] bala xwe dide.

Lîseya Zanistî ya Dîlokê, lîseyeke konseya giştî ye ku bi mufredata ku li ser zanistên xwezayî û [[matematîk]]ê disekine.

Di heman demê de lîseyên cûrbecûr yên ku hem ji dibistanên taybet û hem jî yên fermî pêk tên hene, di nav de Lîseya Vehbî a Dîlokê. Weqfa Koleja Dîlokê yek ji kevintirîn zanîngehên Dîlokê ye. Lîseya zanistê ya Weqfa Koleja li Dîlokê lîseya herî serkeftî ye.

Koleja Sanko li Dîlokê dibistanek ciwantir lê serketî ye. Tesîsên wê yek ji tesîsên dibistanê yên herî jêhatî ye li Tirkiyeyê. Dibistana navîn a zanist û teknolojiyê ya herî nû ya Sanko jî dibistanek pir baş tê hesibandin.

=== Zanîngeh ===
Li Dîlokê zanîngeheke dewletê û 2 zanîngehên jî weqfa hene.

==== Zanîngehên Dewletê ====
* [[Zanîngeha Dîlokê]]
==== Zanîngehên Weqfan ====
* [[Zanîngeha Zirve]]
* [[Zanîngeha Hasan Kalyoncu]]

== Binerê ==

* [[Hromkla]]
* [[Zeugma]]
* [[Brukî (eşîr)|Brukî]]
* [[Kurdepe]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Bajar û gundên Dîlokê}}
{{Bajar_kurd}}
{{Bajarên Tirkiyeyê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|03|55|N|37|23|17|E|type:city(1376352)|display=title}}

[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Dîlok| ]]
[[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>3nhadekb6xn1d66twh875dc1mnbmjs2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000263</id>
      <parentid>2000256</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33570" sha1="3l98imi11ts6qu292x54f38s995p3ou" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Dîlok (cudakirin)}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Dîlok
| statû              = Bajarên mezin ên Bakurê Kurdistanê
| wêneyê_asoyê       = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1                       = AntepKale2 (cropped).jpg
| alt1                         = Keleha Dîlokê
| caption1                     = [[Keleha Dîlokê]]
| image2                       = Kurtuluş camii-Aziz Gregor Ermeni kilisesi -Gaziantep - panoramio.jpg
| alt2                         = Mizgefta Rizgariye
| caption2                     = Mizgefta Rizgariye
| image3                       = Şirehan-Gaziantep - panoramio.jpg
| alt3                         = Şîrexan
| caption3                     = Şîrexan
| image4                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (2).jpg
| alt4                         = Bîdeyrî Xan û Mizgefta Tehtanî
| caption4                     = {{Girêdan|Büdeyri Hanı|tr}} û Mizgefta Tehtanî
| image5                       = Gaziantep - panoramio - HALUK COMERTEL (3).jpg 
| alt5                         = Mizgefta Eleûddevlê
| caption5                     = Mizgefta Eleûddevlê
| image6                       = Gaziantepskyline.jpg
| alt6                         = Asoya Dîlokê
| caption6                     = Asoya Dîlokê
}}
| wêneyê_nîşanê      = File:Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Logo.png
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Entab
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
}}
'''Dîlok&lt;ref name=&quot;Chyet2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=FERHENGA BIRÛSKÎ Kurmanji - English Dictionary Volume One: A - L |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Transnational Press London |tarîx=2020-01-07 |isbn=978-1-912997-04-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132126/https://books.google.com/books?id=dVrIDwAAQBAJ&amp;q=Dilok+kurdish+name+for+Antep&amp;pg=PR25 |roja-arşîvê=2023-02-06 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2021-02-13 }}&lt;/ref&gt;''' ({{1928|دولك|ts=Dûluk}} an jî '''Entab'''; piştî {{1928| غازی عینتاب |ts=Ẍazî Eyntab}}, {{langx|tr|Gaziantep}}), yek ji  bajarê mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Dîlok navenda rêveberiya parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ye. Bajar bi qasî 150 kîlometre li rojavayê [[Riha]]yê ye û bi bajarê [[Gurgum]]ê re yek ji bajarên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê ye.

Li gorî serjimêriya sala 2021an a parêzgeha Entabê nifûsa parêzgehê 2 milyon û 130 hezar û 432 kes in ku ji wan 1 milyon û 775 hezar û 904 kes li qada metropolê dijîn. Dîlok bajarekî kozmopolît e ku [[kurd]], [[tirk]] û penaberên Sûriyeyê ku ji ber şerê navxweyî koç bûne dijîn. Dîlok di dîrokê de, di bin desthildariya [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Canbûladê]] ya kurd de bû ku [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[ermenî]], [[cihû]] û gelek komên din ên etnîkî yên din li bajarê jiyan kirine. Li bakurê [[Kelêya Dîlokê]] girek heye. Taxa derûdora wî girî heta demeke nêzik bi navê [[Kurdepe]], an Girê Kurdan (''Kürdtepe''), dihat zanîn lê ev nav ji aliyê dewleta tirk ve wekê ''Türktepe'' hatiye guhertin.

Di sibata 2023an de bajar ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] gelek zirar dîtibû.

== Dîrok ==
[[Wêne:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Gypsy_Girl_Mosaic_of_Zeugma_with_bg.jpg|çep|thumb|250x250px|''Keçikê qereçî'' di mûzexaneya Zeugmayê]]
[[Wêne:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep,_Turkey_-_panoramio_(1).jpg|thumb|Nêrîneke di navenda dîrokî a Dîlokê]]
[[Wêne:ZeugmaMuseum1.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ZeugmaMuseum1.jpg|thumb|Mûzexaneya Zeugmayê]]

=== Serdema navîn ===
Di dîroka xwe ya destpêkê de Dîlok a îro tenê kelehek bû ku di bin siya Dîloka kevn de ku 12 kîlomêtre li bakurê kelehê bû maye. 

Di demên kevnar de, devera bajarê îroyîn demek dirêj di navbera [[hîtît]] û [[Împeratoriya Asûr|asûriyan]] de gengeşî bû û ket bin kontrola paşîn a padîşahê asûrî Sargon II (721–705 {{Bz}}). Hin lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Dîlok bi bajarê kevnar ê [[Împeratoriya Seleukî|seleukî]] ''Pere'' re têkildar e an jî nêzî wê ye. Deh kîlometran li bakurê Dîlokê bajarê Dolîçe hebû, ku di serdema [[împeratoriya Romê]] de xala destpêkê ya hikûmdariya Jûpîter Dolîçenûs bû, ku bi leşkeran re ji vir dûr di nav [[Ewropaya Navîn]] de belav bû, wek ku gelek nivîsên kevirî şahidiyê dikin. Arkeologên alman û dîroknasên kevnar li perestgeha li lûtkeya girê ''Dülük Baba Tepesi'' keşf kirin. Di 2010an de, planên qatê avahiyek mezin ku dikare aîdê vê perestgehê be, hatin dîtin.

Serdema herî mezin a hikûmdarê Dolîçenûs di sedsala 3ê {{Pz}} de dema ku [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] pîrozgeh talan kirin bi dawî bû. Lê Dîlok, li gorî girîngiya xwe, heya 637an li pişt Dolîçe ma, dema ku ereb li vir pêşde çûn, desthilatdariya [[Împeratoriya Romaya Rojhelat|romaya rojhilat]] bi dawî kirin û Dolîçe bi dest xistin, ku paşê hêdî hêdî girîngiya xwe winda kir. 

Piştî fetha misilmanan a li ser herêma Şamê, Dîlok di sala 661an de derbasî destê [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] û di sala 750an de jî derbasê destê [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] bûye. Piştî belavbûna xanedana ebasiyan, bajar li pey hev ji aliyê [[Xanedana Tûlûniyan|tûlûniyan]], [[Xanedana Ihşîdiyan|ihşîdiyan]] û [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] ve hate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century Ce |paşnav1=Brett |pêşnav1=Michael |weşanger=Brill |tarîx=2001 |rûpel=225 |isbn=9004117415 |url=https://books.google.com/books?id=BqCdfhW3nVwC&amp;pg=PA225 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok di sala 1067an de dikeve bindestê [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bohemond of Taranto: Crusader and Conqueror |paşnav1=Theotokis |pêşnav1=Georgios |weşanger=Pen and Sword |tarîx=2021 |rr=101 |isbn=9781526744319 |url=https://books.google.com/books?id=1BIZEAAAQBAJ&amp;pg=PA101 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştre bajêr ji aliyê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] hatiye bidestxistin û di sala 1098an de bi Serdariya Gurgumê re bi Wîlayeta Edessayê ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di sala 1150an de bajêr carekê din dîsa dikeve destê [[Siltanatiya Rûmê|selcûqiyên Rûmê]]. Di navbera salên 1155-1157 û 1204-1206an de ji aliyê Mîrektiya Ermenî ya Kîlîkyayê ve hatiye kontrolkirin û di sala 1172an de ji aliyê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] û di sala 1181ê de ji aliyê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] ve hatiye birêveberîn.

Li gorî erdnîgar [[Yaqût Hemawî]], bi destpêka sedsala 13an re Dîloka kevn dibe yek ji taxa Dîloka îro. Di sedsalên pêş de, Li gorî [[Ebûlfida]] Dîloka îro bûye navenda herêmê û bajarokek bû ku bazarên wê yên xweş gelek ji aliyê bazirgan û rêwiyan ve dihatin dîtin lê Dîloka kevn bi temamî wêran bibû.&lt;ref name=&quot;Le Strange&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated from the Works of the Medieval Arab Geographers |paşnav1=Le Strange |pêşnav1=Guy |lînka-nivîskar1=Guy Le Strange |weşanger=Houghton, Mifflin and Company |tarîx=1890 |rûpel=387 |jêgirtin=[[Al-Dimashqi (geographer)|Dimashki]] writes in the early part of the fourteenth century, 'lies north-east of Halab. It is a place with a strong castle. The people are Turkomans. There is a small river here, and gardens.' (Dim., 205.) |url=https://books.google.com/books?id=BxUyssIX-H4C&amp;pg=PA387 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206132120/https://www.google.com/books/edition/Palestine_Under_the_Moslems/BxUyssIX-H4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;pg=PA387 |roja-arşîvê=6 sibat 2023 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1270an de bajar ji aliye [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] hatiye dagirkirin.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab |paşnav1=Peirce |lînka-nivîskar1=Leslie P. Peirce |weşanger=University of California Press |tarîx=2003 |isbn=9780520228924 |url=https://books.google.com/books?id=97AwDwAAQBAJ |roja-gihiştinê=23 sibat 2023 |pêşnav1=Leslie }}&lt;/ref&gt;{{rp|23}}

Piştî erdhejeke ku di sedsala 14an de çêdibe bajarê Dîlok a kevn wêran kiriye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;  Desthildariya bajar bi sedsalan ve di navbera xanedanên îlxanî û memlûkan guhart. Ev êrîşan hemû bûne sedema wêranî û azaran di nava gelê herêmê de. Lê di heman demê de, bajar &quot;navûdengek wekî navendek bajarî ya çandî bi dest dixist&quot;. Zanyarê ereb Bedreddîn Eynî, xelkê Dîlokê ku di bin destê memlûkan de bû dîplomat, dadwer û dîroknasekî serkeftî, di dawiya salên 1300an de nivîsîbû ku navê wî bajarî bû &quot;[[Buxara]] biçûk&quot; ji ber ku gelek [[alim]] ji bo xwendinê hatibûn wir. Eynî her wiha behsa êş û azarên ku di 1390an de di dema dorpêçkirina Sêwlî Beg de çêbûne, bi dest xistiye.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Di dawiya salên 1460an de, dema ku mîrê Dûlqadîr Şêxsiwar li dijî memlûkan serhildan kir&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}} hezên memlûkan di gulana 1468an bajar vedigerin û şoreşgerên Şêxsiwar ji bajarê derdixin. Rapora parêzgarê Helebê a sedsala 15an nîşan dide ku berxwedana bajarê ji aliyê hezên Şêxsiwar li dijî memlûkan, berxwedaneke hêrsane bû. Tenê piştî mehekê, Şêxsiwar piştî çar &quot;peywendiyên&quot; bi hêzên memlûkan re, Dîlokê bin destê xwe da (herêmeke xwezer). Piştî têkçûna dawîn a Şêxsiwar û îdamkirina wî ji aliyê memlûkan ve di 1473an de, Dîlok di bin destê birayê xwe û cîgirê wî Eleûdewlê hikûm bû û demeke aram derbas kir. Xuya ye ku Eleûdewlê Dîlok wekî milkek girîng dihesibînî û li bajêr gelek avahî çêkirine, di nav wan de avgehek û mizgeftek mezin a li navenda bajêr. Keleha bajêr jî hat tamîrkirin û di 1481an de temam bû. Ev tamîrkirin îhtîmal e ku siltanê memlûk Qeytbay, di gerandina wî ya li bakurê Sûriyeyê di 1477an de ferman daye; navê wî li jor devê deriyê têketinê hatiye nivîsandin, dibe ku bi awayekî sembolîk xaka wî nîşan bide&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|23}}

Dawiya mîrektiya Dûlqadîrê di dora 1515an de bû. Eleûdewlê red kir ku di [[şerê Çaldiranê]] de di sala 1514an de ligel [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer bike. ev yek wek neyartî dît û siltanê memlûk Qansûh Elgewrî artêşek li hev kir û ber bi Helebê ve çû bakur.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|25}}

Pevçûnên li ser herêmê dihat wê wateyê ku li Dîlokê fikarên li ser çarenûsa bajar û derdora wê zêde bûn. Dûv re qeydên dadgehê yên ji destpêka salên 1540an de delîlên belgeyî yên &quot;jicîhbûn û windakirina nifûsê&quot; dema ku mirov direvin peyda dikin; dibe ku ev yek li herêmên gundewarî ji bajar bi xwe zêdetir diyar bû.&lt;ref name=&quot;Peirce 2003&quot; /&gt;{{rp|30}}

=== Xanedaniya osmanî ===
Xanedaniya osmaniya di sala 1516an de di bin serweriya siltan Selimê yekem de Dîlokê dagirkiriye. Di serdema osmaniyan de, Dîlok di destpêkê de di bin eyaleta Dûlqadîrê (1516-1818) [[sancaq]]ek bû û piştre jî li dibe yek ji bajarî Wîlayeta Helebê (1818–1908).

Bajar ji aliyê [[mîrektiya Kilîsê]] ve hatiye tayînkirin û heta sedsala 17an ji aliyê mîrên kurdan ve hatiye birêvebirin. Di navbera salên 1607 û 1610an de mîrê kurd Elî Canbolad dest bi serhildanê kiriye û bajarên wekê Hema (Suriyê), Dîlok û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] dorpêçkiriye.

Geştyarê sedsala 17an [[Ewliya Çelebî]] destnîşan kir ku 3900 dikan û du [[besîstan]]ên wê hene.

Bajêr di bin desthilatdariya osmaniyan de navendeke bazirganiyê bû. Ermeniyên bajêr di hilberîna çandiniyê û bi taybetî jî di bazirganiyê de çalak bûn û gelên herî dewlemend a bajêr bûn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Armenians of Aintab The Economics of Genocide in an Ottoman Province |paşnav1=Ümit Kurt |weşanger=Harvard University Press |tarîx=13 nîsan 2021 |isbn=9780674259898 |url=https://books.google.com/books?id=wgIhEAAAQBAJ&amp;dq=ayntab+wealthy+armenian&amp;pg=PP33 |roja-gihiştinê=10 adar 2023 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku komkujiya ermeniyan ji aliyê osmaniyan ve hatiye destpêkirin mal û milkên wan ji aliyê tirkan ve hatiye talan kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Serdema nûjên ===
Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û Agirbesta Mudrosê, di 17ê kanûna paşîn a 1918an Dîlok dikeve destê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û piştre jî di 5ê mijdara sala 1919an de derbasî Fransayê bûye. Di nîsana sala 1920an de leşkerên tirk ên neqanûnî yên bi navê Kuva-yi Milliye bajar dorpêç kirin lê di şerê ku 10 mehan dirêj dibe Fransa bi ser dike.

Hêzên fransî di dema dorpêçkirina Dîlokê de ji bo ermeniyên ku ji ber qirkirinê reviyabûn soz dabûn wan ku ew careke din dîsa vegerin bajêr. Lêbelê di 25ê kanûna 1921an de Peymana Enqereyê hat îmzekirin û di encamê de hêzên fransî bajêr radestî Tirkiyeyê dikin.

Di 20ê tebaxa 2016an de li Dîlokê saet di 22:50 de êrîşeke xwekujî di dawetekê kurdan bû hedef.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/world/suicide-bomber-at-turkish-wedding-was-as-young-as-12-president-says |sernav=Rayedarên Tirkiyeyê dibêjin ku êrîşkarê 20ê tebaxê zarokek 12 salî bû |malper=Fox News |tarîx=2016-08-20 |roja-gihiştinê=2025-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di şahiyê de zêdeyî 200 kes hebûn. Di êrîşê de zava birîndar bû, lê bûk bi saxî jê derket. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ragihand ku êrîş li dijî daweteke endamên partiya wan hatiye kirin. Parlamenterê PDGê yê Dîlokê Mahmut Togrul, êrîş weke tolhildana windahiyên ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] li Sûriyeyê li dijî [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) xwaribû, nirxand.

Di êrîşê de 57 kes mirin û 66 kes jî birîndar bûn. Rêjeya zêde ya kuştiyan zarok bûn, ku 34 ji miriyan di bin 18 salî de bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 13 ji wan kuştiyan jin bûn. Hat ragihandin ku ji birîndaran 66 jê heta 22ê tebaxê li nexweşxaneyê mane û rewşa 14 kesan jî giran e.
[[Wêne:Tarihi_Antep_Kalesi_Depremde_Zarar_Gördü.webm|thumb|Vîdeoya ku di roja erdheja sala 2023an de zirara kelehê û Mizgefta Şîrvaniyê ya nêzîk nîşan dide. Keleha Dîlokê di destpêkê de ji aliyê Împeratoriya Hîtîtan ve wekê xala çavdêriyê hatiye çêkirin û paşê jî ji aliyê Împeratoriya Romayê ve weke keleha sereke hatiye çêkirin.]]
Di 6ê sibata 2023an de bajar û herêmên derdorê ji ber erdhejê hilweşiyaye ku di vê erdhejê de nêzîkî 900 avahî hilweşiyane&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anadoludabugun.com.tr/gundem/bakan-kurum-gaziantep-de-900-bina-yikildi-183074h |sernav=Bakan Kurum, Gaziantep'de 900 Bina Yıkıldı |tarîx=2023-02-08 |weşanger=Anadoludabugun.com |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt; û 10.777 avahiyên din ên li bajêr zirareke mezin dîtine ku ji bo hilweşandinê hatine plan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/bakanliktan-ilk-hasar-tespit-verileri-acil-yikilmasi-gereken-binlerce-bina-var/ |sernav=Bakanlık duyurdu: Şehir şehir hasar tespit durumları |tarîx=2023-02-14 |weşanger=Diken.com.tr |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Avahiyên dîrokî yên di nav wan de [[Keleha Dîlokê]], Mizgefta Şîrvanî û Mizgefta Rizgariyê jî di erdhejê de zirarên mezin dîtine.

== Erdnîgarî ==
Bajar li ser deşta Entabê hatiye avakirin.

Li herêmê çiyayên bilind tunene. Çiyayên li deverê ev in: Çiyayê Sof yê herî bilind e (1.496 m) li herêmê. Çiyayê Dîlokê (1.250 m), Gurenîz (1.069 m), Ganîbaba (1.100 m).

[[Çemê Reş]] ji Gola Reş dertê. Deşta Îslahiyê bi ava Çemê Reş tê avdan. [[Çemê Efrînê]] ji çiyayê sofê dertê. Bi Çemê Reş re dibe yek û diherike Gola Amîkê. Çemê Merzîmên jî ji çiyayê Dîlokê û ji Çiyayê Samê dertê. Çavkaniya çemê Nîzîpê li çiyayê Sofê li gundê Dulukê ye ku çem şaxek ji Firatê ye.

[[Hesin]], [[krom]], fosfat, [[Kalkar]] û dolomît madenên herî pirin ku li herêmê ji bin erdê dertên.

=== Avhewa ===
Li Dîlokê avhewa germ-havîna [[Deryaya Navîn]] heye (Köppen: Csa, Trewartha: Cs), havînên pir germ û ziwa û zivistanên hênik, şil û pirî caran bi berf hene.

Li gorî daneyên 1966an, li Dîlokê di zivistanê de bi giştî 4,6 rojên berfê bi 10 rojan berf dibare û 2,5 roj jî befrê dibare.&lt;ref name=&quot;Kalelioglu&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Kalelioğlu |pêşnav1=Ejder |tarîx=1966 |sernav=Gaziantep Platosu ve Çevresinin İklimi |tercimeya-sernav=Gaziantep Plateau and the Climate of Its Vicinity |url=http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |kovar=Ankara University Language and History-Geography Department Journal of Research |hejmar=1 |rr=297–320 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2023 |roja-arşîvê=2016-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160310181946/http://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/cadcae1_12.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;{{rp|302}}

* Germahiya herî bilind a tomarkirî: 44,0&amp;nbsp;°C (111,2&amp;nbsp;°F) di 29 Tîrmeh 2000 û 14 Tebax 2023.&lt;ref name=&quot;extremes&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&amp;m=GAZIANTEP |sernav=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |weşanger=Meteoroloji Genel Müdürlüğü. |ziman=tr |no-pp=y }}&lt;/ref&gt;
* Germahiya herî kêm a tomarkirî: -17,5&amp;nbsp;°C (0,5&amp;nbsp;°F) di 15ê Çile 1950 de.&lt;ref name=&quot;extremes&quot; /&gt;

=== Babetên heywanan ===

Herêm ji alî babetên teyrên kovî pir dewlemend e. Wekî din gur, hirç, xezal, berazên kovî, çeqel, keroshk û bizinên ser çiyan jî li herêmê peyde dibin.

== Demografîk ==
Dîlokê yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi piranî tirk lê dijîn. Di roja îro de nêzîkî 500 kurd li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Yoon |pêşnav1=John |tarîx=7 sibat 2023 |sernav=Gaziantep, a city millenniums old, has long been a hub for trade and cultures. |url=https://www.nytimes.com/live/2023/02/07/world/turkey-syria-earthquake#gaziantep-a-city-millenniums-old-has-long-been-a-hub-for-trade-and-cultures |roja-gihiştinê=11 sibat 2023 |xebat=The New York Times |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Ji ber şerê navxweyî ya Sûrîyeyê bi qasî 400 hezar penaberên sûrî li bajêr dijîn.&lt;ref name=&quot;Yoon&quot; /&gt;

=== Çîrok ===
[[Wêne:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Former_Synagogue_0915.jpg|thumb|Tê bawer kirin ku kinîşta Dîlokê 800 salî ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |sernav=Five great synagogues in Turkey – Jewish Cultural Heritage |malper=eSefarad |tarîx=6 sibat 2018 |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221209225041/https://esefarad.com/five-great-synagogues-in-turkey-jewish-cultural-heritage/ |roja-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; lê her çend dibe ku di sedsala 19an de hatibe çêkirin.&lt;ref name=&quot;avlaremoz.com2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Altaras |pêşnav1=Nesi |tarîx=31 gulan 2019 |sernav=Gaziantep Yahudileri ve Sinagogu Hatırlanmalı |url=https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221230045338/https://www.avlaremoz.com/2019/05/31/gaziantep-yahudileri-ve-sinagogu-hatirlanmali/ |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2022 |malper=Avlaremoz }}&lt;/ref&gt;]]
[[Wêne:Antep'te_Kürd_çocukları.jpg|thumb|Zarokên kurd li Dîlokê, 1915]]
Ermenî herî kêm ji sedsala 10an heta qirkirina ermeniyan li Dîlokê dijîn.&lt;ref name=&quot;cay&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Çay |pêşnav1=Mustafa Murat |tarîx=13 adar 2019 |sernav=An Assessment of A. Gesar‘s book: ‘Aintab‘s struggle for existence and the Attitude and behaviour of Antep Armenians during the Invasions’ -The Anatomy of a Paradox |url=https://www.researchgate.net/publication/339596061 |kovar=International Journal of Eurasia Social Sciences |cild=10 |hejmar=35 |rr=282–312 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt; Bajar di heman demê de hindikahiyek piçûktir a cihû ku bi giranî bi eslê xwe [[sefardî]] bûn jî dihewand.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |sernav=Gaziantep ve Van Yahudileri |malper=Şalom Gazetesi |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220314030215/https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-95207-gaziantep_ve_van_yahudileri.html |roja-arşîvê=14 adar 2022 |paşnav1=Besalel |pêşnav1=Yusuf }}&lt;/ref&gt; Nifûsa cihûyan zû di nîvê sedsala 20an de kêm bû, di 1980an de gihîştiye sifirê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di heman demê de li Dîlokê hindikahiyek [[ûzbêk]] a mezin hebû ku ji serdema desthilatdariya osmanî vedigere.&lt;ref name=&quot;Çağlar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kızık Boyu |paşnav1=Çağlar |pêşnav1=Nafi |weşanger=Yalın Yayıncılık |tarîx=21 îlon 2019 |rûpel=21 |cild=2 |jêgirtin=Şehir içinde de çok miktarda Özbek vardır. }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 19an de, nifûsa Dîlokê bi qasî 45,000 kes bû, du ji sê parên wan misilman bûn - bi piranî kurd û tirk, lê beşek jî [[ereb]] bûn.&lt;ref&gt;Alice Shepard Riggs, ''Shepard of Aintab: Medical Missionary amongst Armenians, Turks, Kurds, and Arabs in Aintab'', {{ISBN|1903656052}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de, çalakiya mîsyoneriya [[protestanî]] a amerîkî li Dîlokê pêk hat.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt; Ermenî di dema qetlîamên nijadperestên tirk û [[Hengên Hemîdiye|hengên hemîdiyan]] ên sala 1985an û piştre jî di qirkirina Ermeniyan a sala 1915an de bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin.&lt;ref name=&quot;cay&quot; /&gt;

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çand ==

=== Pêjgeh ===
[[Wêne:Lahmacun_being_served.JPG|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lahmacun_being_served.JPG|çep|thumb|[[Lehmecûn]]]]
[[Wêne:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_and_Pistachios_for_Sale_-_Gaziantep.jpg|thumb|[[Peqlewe]]]]
Dîlok bi giranî wek bajarê xwedan pêjgeha herî dewlemend a [[Kurdistan]]ê tê dîtin. Ew yekem bajarê Kurdistanê bû ku di 2015an de ji hêla [[UNESCO]] ve wekî Bajarê Gastronomiyê hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |sernav=Gaziantep cuisine added to UNESCO list |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=13 kanûna pêşîn 2015 |roja-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2022 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221013210729/https://www.hurriyetdailynews.com/gaziantep-cuisine-added-to-unesco-list--92447 |roja-arşîvê=13 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Pêjgeha Dîlokê di nav sedsalan de ji hêla gelek rêwîyan ve wekî &quot;dewlemend&quot; hate pejirandin. Rêwîyeke brîtanî yê sedsala 19an destnîşan kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Ride through Asia Minor and Armenia |paşnav1=Barkley |pêşnav1=Henry C. |weşanger=William Clowes and Sons Limited |tarîx=1891 |rûpel=185 |cih=London |jêgirtin=Hemû gundên pêşiya me tijî tiştên xweş bûn û padîşah bi xwe jî baş e ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên li wir peyda bibe. }}&lt;/ref&gt;
{{Quote|text=&quot;Padîşah bi xwe dê baş bike ku serdana Êntabê bike, tenê ji bo tamkirina xwarinên dewlemend ên ku li wir têne dîtin.&quot;}}
Savar di pêjgeha Dîlokê de pir caran bi xwarina sereke re tê û ne xwarina sereke ye.

Di pêjgeha Dîlokê de çend cureyên şorbeyên bi taybetî şorbeyên ku ji aliyê ermeniyan de hatine çêkirin hene. Di nav wan de şorba ''vardapet'' û ''omiz zopali'' jî hene.

Tolme xwarinek pir gelemperî ye ku cûreyên cûda yên wê têne pijandin. Yek jê tolmeya zivistanê ye ku ji bo wê sebzeyên hişkkirî, wek qijik, birî û bîber tê bikaranîn.

Ji şîrîniyên hevpar [[bastêq]] û [[Meşlûr]] hene.

=== Zaravaya herêmî a kurdî ===
{{Gotara bingehîn|Wanî (devok)}}
Gorî kal û pîrên axivtvanên wanî, demeke malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata [[Eşira Brukîyan|brûkan]] veqetîye û hatiyê gunde [[Wanê]], nezîka [[Xelfetî (bajar)|Xelfetî]], li dîyarî çemê [[Firat]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;/BIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |sernav=Burukan aşireti |malper=www.semskiasireti.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |ziman=tr |roja-arşîvê=2013-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130320084321/http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&amp;Hbr=423301&amp;%2FBIRUK%C4%B0-VEYA-BRUKAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Navê gund ji Wanî hatiye girtin. Malbata Welqutik û malbatek [[Berazî|beraziyan]] li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin.

Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê [[Mereş]]ê û [[Semsûr]]ê diaxivin.

Çend cûdatiyên girîng, mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.

* Wanî: 'di'= Direvim. Meraşî: 'ti'= Tirevim.

* Wanî: Binêre. Meraşî: mêzke.

* Wanî: Tu çi dikî? Meraşî: ma tu çing/çir tikî?

* Wanî: Wehnî. Meraşî: Wanî.

* Wanî: wê lomê Meraşî: Wê sewê

=== Muzexane ===
[[Wêne:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaziantep_Zeugma_Museum_september_2014_2695.jpg|thumb|Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê]]
Li Muzexaneya Arkeolojiyê ya Dîlokê koleksiyonên perçeyên seramîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîk]] hene; tiştên cihêreng, fîgur û mohrên ji [[Kalkolîtîk|serdema Kalkolîtîk]] û [[Serdema bronzî|bronzî]]; eşyayên kevir û bronzî, zêrên, seramîk, dirav, eşyayên camî, mozaîk û peykerên serdema [[hîtît]], [[ûrartû]], [[Yewnanistana kevnare|yewnan]], fars, [[Împeratoriya Romê|romayî]], kurdî û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]].

Muzexaneya Mozaîk a Zeugmayê, bi mozaîkên ji [[Zeugma]] û mozaîkên din, bi tevahî 1,700 metre çargoşe vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |sernav=Zeugma Mosaic Museum: Strolling Along A Neighbourhood of Ancient Treasures |tarîx=11 hezîran 2013 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171223042645/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/zeugma-mosaic-museum-strolling-along-a-neighbourhood-of-ancient-treasures/ |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;

Muzeya Etnografiya Hasan Süzer, avahiyek kevirî ya dereng a serdema osmaniyan e ku hatiye restorekirin, xemilandina şêwaza jiyana kevin û koleksiyonên cûrbecûr çek, belge, amûrên ku di parastina bajêr de hatine bikaranîn û herwiha wêneyên lehengên berxwedanê yên herêmî hene. Mal berî ku muzexane bû di 1906an de ji bo wênekêşê ermenî Garouj Karamanoukian (1869-1915) hate çêkirin.

=== Cil û bergên herêmê ===
Jinên herêmê şalwarekî ku jê re dibêjin ''Çintiyan'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Bi ser şalwar de çakêtekî milfireh û yaxevekirî ku jê re dibêjin ''Fermane'' li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Entarî yên wan ji sê etegan pêk tê. Li pişta xwe kefiyeke sîm an jî qedîfe girêdidin. Keçên ciwan ''xavikên'' sipî, yên zewcandî jî tacek ku bi serde jî kefiyekê girêdidin, didin serê xwe. Jinên gundî çarşefek ku jê re dibêjin ''meshele'' didin serê xwe. Kesên çarşefa reş jî li xwe dikin hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}}

Zilam şalwar li xwe dikin. Li ser şalwar jî ''Eba'' li xwe dikin. Bi ser ebayê de jî çakêtekî ku jê re dibêjin sako li xwe dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li serê xwe jî kefiyên kesk dipêçin. ''Lapşîn'' û qondere pêlavên herêmê yên zilaman e.

== Aborî ==
[[Wêne:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hospital_in_Gaziantep_2008.jpg|thumb|Nexweşxaneya navendî a Dîlokê]]
Dîlok bi taybetiyên xwe yên herêmê navdar e: Çermê sifir û sandalên &quot;Yemenî&quot; yên taybet ên herêmê du mînak in. Bajar navendeke aborî ya Bakurê Kurdistanê ye. Her wiha Dîlok li Bakurê Kurdistanê xwedî mezintirîn qada pîşesazî ya organîzekirî ye û di hinardekirin û îthalatê de xwediyê pozîsyona yekem e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |sernav=Statistics |weşanger=Gaziantep Chamber of Industry |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090131102742/http://gso.org.tr/english/default.asp?syf=industry |roja-arşîvê=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;

Dîlok navenda çandiniya [[fistiq]]ê li Kurdistanê ye û di sala 2007an de 60 hezar ton (59 hezar ton dirêj; 66 hezar ton kurt) hilberandiye.

Dîlok li Bakurê Kurdistanê navenda sereke ya hilberîna fistiqê ye û ji sedî 80ê hilberîna fistiqê ya welêt (wekî şelandin, pakkirin, hinardekirin û hilanîn) li bajêr tê kirin.&lt;ref name=&quot;Ayaydın 2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ayaydın |pêşnav1=Eşber |tarîx=10 hezîran 2022 |sernav=Gaziantep ve Şanlıurfa arasında ismi paylaşılamayan lezzet: Fıstık |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221224050717/https://www.aa.com.tr/tr/yasam/gaziantep-ve-sanliurfa-arasinda-ismi-paylasilamayan-lezzet-fistik/2703938 |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2022 |xebat=[[Anadolu Agency]] }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2009 de, mezintirîn navenda danûstendinê ya girtî li bajar û herêmê, Sanko Park, vebû, û dest bi kişandina hejmareke girîng ji kiryaran ji [[Sûrî|Sûriyeyê]] kir.&lt;ref name=&quot;nytimessyria&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=2010-07-24 |sernav=Syrians’ New Ardor for a Turkey Looking Eastward |url=https://www.nytimes.com/2010/07/25/world/middleeast/25turkey.html |roja-gihiştinê=2025-04-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

== Veguhestin ==
[[Wêne:Gaziantep Airport Karakas-1.jpg|thumb|Balafirgeha Dîlokê]]
Bajar ji hêla [[Balafirgeha Dîlokê]] ve tê xizmet kirin, ku firînên bazirganî berbi cihên navneteweyî yên navxweyî û herêmî hene. Bajar ji hêla rêhesinan ve tê xebitandin ku li navenda bajêr di trenstasyonê Dîlokê dixebitîne.

Li Dîlokê pergala trêna sivik a bi sê xetên ku jê re Tramvaya Dîlokê tê gotin heye. Tramvaya Dîlokê ji sê xetan pêk tê, 35 kîlometre dirêj e û rojane 75 hezar rêwî dibire. Pergal di 2011an de vebû û di 2012 û 2014an de hate dirêjtir kirin.

== Perwerde ==
Lîseya Anatolya ya Dîlokê (di sala 1976an de hatiye damezrandin) dibistaneke dewletê ye ku li ser perwerdeya [[zimanê inglîzî]] bala xwe dide.

Lîseya Zanistî ya Dîlokê, lîseyeke konseya giştî ye ku bi mufredata ku li ser zanistên xwezayî û [[matematîk]]ê disekine.

Di heman demê de lîseyên cûrbecûr yên ku hem ji dibistanên taybet û hem jî yên fermî pêk tên hene, di nav de Lîseya Vehbî a Dîlokê. Weqfa Koleja Dîlokê yek ji kevintirîn zanîngehên Dîlokê ye. Lîseya zanistê ya Weqfa Koleja li Dîlokê lîseya herî serkeftî ye.

Koleja Sanko li Dîlokê dibistanek ciwantir lê serketî ye. Tesîsên wê yek ji tesîsên dibistanê yên herî jêhatî ye li Tirkiyeyê. Dibistana navîn a zanist û teknolojiyê ya herî nû ya Sanko jî dibistanek pir baş tê hesibandin.

=== Zanîngeh ===
Li Dîlokê zanîngeheke dewletê û 2 zanîngehên jî weqfa hene.

==== Zanîngehên Dewletê ====
* [[Zanîngeha Dîlokê]]
==== Zanîngehên Weqfan ====
* [[Zanîngeha Zirve]]
* [[Zanîngeha Hasan Kalyoncu]]

== Binerê ==

* [[Hromkla]]
* [[Zeugma]]
* [[Brukî (eşîr)|Brukî]]
* [[Kurdepe]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Bajar û gundên Dîlokê}}
{{Bajar_kurd}}
{{Bajarên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|03|55|N|37|23|17|E|type:city(1376352)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Dîlok| ]]</text>
      <sha1>3l98imi11ts6qu292x54f38s995p3ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Herêma Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1116</id>
    <revision>
      <id>2000216</id>
      <parentid>1999893</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74636" sha1="ejc16aaxth3zfw64zbnwvv44d6g74bw" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji [[Xanedana Hezbanî|kurdên hezbanî]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên Kurdistanê û Rojhilata Navîn Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>ejc16aaxth3zfw64zbnwvv44d6g74bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000217</id>
      <parentid>2000216</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74671" sha1="4w8nhgs9jqzwrcv9v8mt5o2h38xcf4m" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji [[Xanedana Hezbanî|kurdên hezbanî]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên Kurdistanê û herêmên li Rojhilata Navîn, Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>4w8nhgs9jqzwrcv9v8mt5o2h38xcf4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000218</id>
      <parentid>2000217</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74681" sha1="q9dizhsr04iocdj8t6asxlkfniu255p" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên Kurdistanê û herêmên li Rojhilata Navîn, Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina &quot;mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>q9dizhsr04iocdj8t6asxlkfniu255p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000219</id>
      <parentid>2000218</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74605" sha1="sbv8ci47r35qivizw22429p37um73mc" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên Kurdistanê û herêmên li Rojhilata Navîn, Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]&lt;nowiki/&gt;ê'' ku di roja îro de wekê [[Kerkuk]] tê zanîn, di wê demê de derdikeve pêş lê piştî hatina îslamê gelek caran rastî êrîşên ereban hatiye. Bi van êrîşan seferan re gelek eşîrên ereb ber bi Kurdistanê ve hatine û li dever û li bajarê Kerkûkê bicih bûne. Piştî derketina &quot;Mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>sbv8ci47r35qivizw22429p37um73mc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000222</id>
      <parentid>2000219</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74623" sha1="o47znggxiytfhi2i4e3so7amkgvw1h5" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan|Kurdistanê]] û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]&lt;nowiki/&gt;ê'' ku di roja îro de wekê [[Kerkuk]] tê zanîn, di wê demê de derdikeve pêş lê piştî hatina îslamê gelek caran rastî êrîşên ereban hatiye. Bi van êrîşan seferan re gelek eşîrên ereb ber bi Kurdistanê ve hatine û li dever û li bajarê Kerkûkê bicih bûne. Piştî derketina &quot;Mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>o47znggxiytfhi2i4e3so7amkgvw1h5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000226</id>
      <parentid>2000222</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--&lt;nowiki/&gt;, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2000226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74604" sha1="0w3860legyd6aogj6hwlhvg4ni0qu6x" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê vedigere 75 hezar salên berê niha.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]ê'' ku di roja îro de wekê [[Kerkuk]] tê zanîn, di wê demê de derdikeve pêş lê piştî hatina îslamê gelek caran rastî êrîşên ereban hatiye. Bi van êrîşan seferan re gelek eşîrên ereb ber bi Kurdistanê ve hatine û li dever û li bajarê Kerkûkê bicih bûne. Piştî derketina &quot;Mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>0w3860legyd6aogj6hwlhvg4ni0qu6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000259</id>
      <parentid>2000226</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74607" sha1="r6e1lj9wldsae4ssbfh457xfyckqnvf" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]ê'' ku di roja îro de wekê [[Kerkuk]] tê zanîn, di wê demê de derdikeve pêş lê piştî hatina îslamê gelek caran rastî êrîşên ereban hatiye. Bi van êrîşan seferan re gelek eşîrên ereb ber bi Kurdistanê ve hatine û li dever û li bajarê Kerkûkê bicih bûne. Piştî derketina &quot;Mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>r6e1lj9wldsae4ssbfh457xfyckqnvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000260</id>
      <parentid>2000259</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74613" sha1="id2ofgsxzszb995vvw1lhw5bmj7gfb0" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px;
|{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
|{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}}
|{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
|{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
|{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}}
}}]]
'''Herêma Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}&lt;/ref&gt; herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e.

Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}&lt;/ref&gt; Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107 }}&lt;/ref&gt; Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]]
[[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]]
Herêma Kurdistanê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt;

Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Cermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&amp;pg=PA415&amp;dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&amp;hl=tr&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&amp;f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.&lt;ref name=&quot;Pomeroy2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt; Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;Kopanias2016&quot; /&gt;

=== Serdema kevnar ===
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]]
Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}&lt;/ref&gt;

[[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Piştê sedsala 10an Herêma Kurdistanê bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de herêm bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531}}&lt;/ref&gt; Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê mongolan ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&amp;name=FileName&amp;type=FileType&amp;file=Data&amp;id=IDInternet&amp;idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11}}&lt;/ref&gt; Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]ê'' ku di roja îro de wekê [[Kerkuk]] tê zanîn, di wê demê de derdikeve pêş lê piştî hatina îslamê gelek caran rastî êrîşên ereban hatiye. Bi van êrîşan seferan re gelek eşîrên ereb ber bi Kurdistanê ve hatine û li dever û li bajarê Kerkûkê bicih bûne. Piştî derketina &quot;Mezhebê şîa&quot;, bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.

Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin &quot;na&quot;, êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.

=== Dewleta Kurdan ===
{{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}}
[[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]]
Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.

Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.

Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî &quot;Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê&quot; îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.

Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir.

=== Şêx Mehmûdê Berzencî ===
{{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}}
[[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]]
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.

Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê &quot;melik Faysal&quot; Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.

Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.

=== Îraq a piştî melîk Faysalê yekem ===
[[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]]
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.

Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi &quot;Paxta Sadabadê&quot; re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir &quot;Komara kurd ya Mehabadê&quot; ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.

{{Multiple image
|align     = left
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin
|image1    = Kurdistan 1975.png
|width1    = 100
|caption1  = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê.
|image2    = Kurdistan 1998.png
|width2    = 100
|caption2  = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. 
|image3    = Kurdistan 2009.png
|width3    = 100
|caption3  = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê.
|}}
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê &quot;Paxta Bexdadê&quot; wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.

Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.

== Erdnîgarî ==
=== Herêm û sinor ===
[[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]]
Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&amp;nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&amp;nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&amp;nbsp;km ne.

Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]]
Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye.

=== Avhewa ===
Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&amp;nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&amp;nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&amp;nbsp;°C ê heta 24&amp;nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&amp;nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&amp;nbsp;°C û 0&amp;nbsp;°C an.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}}
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg
|width1    = 160
|caption1  = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê.
|image2    = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg
|width2    = 160
|caption2  = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê.
|}}
Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}&lt;/ref&gt;
=== Dezgeha qanûndanînê ===
Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e.
=== Rêveberî ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg
|width1    = 151
|caption1  = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]].
|image2    = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg
|width2    = 150
|caption2  = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]].
|image3    = Qubad Talabani Photo.jpg
|width3    = 172
|caption3  = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]].
|}}
Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye.

=== Dadwerî ===
[[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.&lt;ref name=&quot;Chomani2019&quot; /&gt;
=== Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê ===
[[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]]
Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.&lt;ref name=&quot;I•CONnect2025&quot; /&gt;

=== Partiyên siyasî ===
Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav=&quot;Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile&quot; }}&lt;/ref&gt;

Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). &quot;Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region&quot;. }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgehên Herêma Kurdistanê ===
Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |Parêzgeh
!Nifûs
(2020)
!Qad
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| align=&quot;right&quot; |2.932.800
| align=&quot;right&quot; |14.873
|-
| [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
| align=&quot;right&quot; |2.250.000
| align=&quot;right&quot; |20.144
|-
| [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
| align=&quot;right&quot; |1.292.535
| align=&quot;right&quot; |10.956
|-
| [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
| align=&quot;right&quot; |109.000
| align=&quot;right&quot; |889
|-
! Tevahî 
! align=&quot;right&quot; |6.584.335
! align=&quot;right&quot; |46.862
|}
Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]]
Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e.

Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
=== Hêz ===
{{Gotara bingehîn|Pêşmerge}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]]
Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&amp;Expires=1770726432&amp;Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}&lt;/ref&gt; Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de &quot;polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene.

== Demografî ==
=== Nifûs ===
Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016)
!
! colspan=&quot;2&quot; |Hewlêr
! colspan=&quot;2&quot; |Silêmanî
! colspan=&quot;2&quot; |Dihok
! colspan=&quot;2&quot; |Tevahî
|-
!
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
!Nifûs
!%
|-
|Xwemalî
|2.060.000
|%86,0
|1.470.000
|%67,2
|2.080.000
|%88,9
|5.610.002
|%81,0
|-
|IDPs
|257.424
|%10,7
|625.000
|%28,6
|229.000
|%9,8
|1.111.424
|%16,1
|-
|Penaber
|77.637
|%3,2
|93.000
|%4,3
|31.000
|%1,3
|201.637
|%2,9
|-
|Tevahî
|2.395.061
|%100,0
|2.188.000
|%100.0
|2.340.000
|%100,0
|6.923.063
|%100,0
|}
=== Ziman ===
Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}}   Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav=&quot;Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges&quot; |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}&lt;/ref&gt;

Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya &quot;resen&quot; dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Koçberî ===
Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]]
Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt; û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan&quot; s Oil Economy and Agriculture Economy }}&lt;/ref&gt;

Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}&lt;/ref&gt; ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çavkaniyên petrol û mîneralê ===
Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}&lt;/ref&gt;

Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}&lt;/ref&gt;
== Perwerdehî ==
[[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]]
Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn.

Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}&lt;/ref&gt;
== Binesazî û veguhastin ==
=== Binesazî ===
Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine.
=== Veguhastin ===
[[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]]
[[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]]
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye.

=== Riyên reş û asfalt ===
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.

# Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê.
# Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê.
# Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê
# Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê.
# Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê.
# Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]].
# Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê.
# Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê.

== Çand û huner ==
Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Herêmên xweser]]
[[Kategorî:Kurdistan]]</text>
      <sha1>id2ofgsxzszb995vvw1lhw5bmj7gfb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25ê kanûna paşîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2082</id>
    <revision>
      <id>2000469</id>
      <parentid>1756276</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rastnivîs</comment>
      <origin>2000469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1944" sha1="rsnohvpakenutakyf0gika5x0zkytkd" xml:space="preserve">{{kanûna paşîn}}

== Bûyer ==
=== Kurdistan ===
* [[1991]] – Desteya wezîran a hikumeta [[tirk]] axaftin û stranên bi [[kurdî]] serbest kir.
* [[1993]] – Serokê [[OZDEP]] a bajarê [[Erzîngan]]ê [[Cemal Akar]] ji aliyê hêzên tarî ve hate revandin, piştre cendekê wî hate dîtin.
* [[1978]] – Partiya TÎKP hate damezirandin.

=== Cîhan ===
* [[1554]] – Bajarê [[São Paulo]]yê hate damezrandin.
* [[1579]] – Peymana [[Peymana Utrechtê|Utrechtê]] hate îmzekirin û tixubên [[Holenda]]yê roja me hatin sazkirin.
* [[1881]] – [[Thomas Edison]] û [[Alexander Graham Bell]] şîrketa [[Oriental]] a telefonan ava kirin.
* [[1918]] – [[Ûkrayna|Ûkraynayê]] ji [[Rûsya]]ya [[Bolşevîk]]an serxwebûna xwe îlan kir.
* [[1955]] – [[Yekîtiya Sovyetan]] bi [[Almanya]]yê re şerê xwe bi dawî anî.
* [[1995]] – [[Rûsya]]yê ceribandina moşekê ya [[Norwêc]]ê bi şaşî weke êrîşeke [[amerîkan]] fêhm kir û xwe ji bo bersivdana nukleerî amade kir.
* [[1996]] – Li [[DYA]]'yê cara talî cezayê darvekirinê pêk hat. Sûcdarê kuştinê [[Billy Bailey]], li dewleta [[Delaware]]yê hate darvekirin.
* [[1999]] – Li [[Kolombiya]]yê erdhejeke 6,0 a li gorî pîvana richter qewimî. Di encamê de herî kêm 1000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* [[2005]] – Di dema ziyaretkirina bawermendan a li perestgeha [[Mander Devi]] ya [[Hindistan]]ê de geremol qewimî û herî kêm 258 kesan jiyana xwe ji dest da.

== Jidayikbûn ==
* [[1627]] – [[Robert Boyle]], kîmyagerê îrlendî
* [[1982]] – [[Noemi]], stranbêjeke [[Îtalya|îtalî]]
* [[1945]] - [[Helmut Rellergerd]] nivîskarekî almanî

== Mirin ==
* [[1975]] – [[Charlotte Whitton]], siyasetmenda kanadayî

== Cejn û salveger ==
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----
{{Meh û roj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Rojên-salê-şitil}}

[[Kategorî:Kanûna paşîn]]
[[Kategorî:Rojên salê|kanûna paşîn]]</text>
      <sha1>rsnohvpakenutakyf0gika5x0zkytkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000552</id>
      <parentid>2000469</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2000552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1935" sha1="e8s912bp2dqv14k61adc3jhf71ofrdc" xml:space="preserve">{{kanûna paşîn}}

== Bûyer ==
=== Kurdistan ===
* [[1991]] – Desteya wezîran a hikumeta [[tirk]] axaftin û stranên bi [[kurdî]] serbest kir.
* [[1993]] – Serokê [[OZDEP]] a bajarê [[Erzîngan]]ê [[Cemal Akar]] ji aliyê hêzên tarî ve hate revandin, piştre cendekê wî hate dîtin.
* [[1978]] – Partiya TÎKP hate damezirandin.

=== Cîhan ===
* [[1554]] – Bajarê [[São Paulo]]yê hate damezrandin.
* [[1579]] – Peymana [[Peymana Utrechtê|Utrechtê]] hate îmzekirin û tixubên [[Holenda]]yê roja me hatin sazkirin.
* [[1881]] – [[Thomas Edison]] û [[Alexander Graham Bell]] şîrketa [[Oriental]] a telefonan ava kirin.
* [[1918]] – [[Ûkrayna]]yê ji [[Rûsya]]ya [[Bolşevîk]]an serxwebûna xwe îlan kir.
* [[1955]] – [[Yekîtiya Sovyetan]] bi [[Almanya]]yê re şerê xwe bi dawî anî.
* [[1995]] – [[Rûsya]]yê ceribandina moşekê ya [[Norwêc]]ê bi şaşî weke êrîşeke [[amerîkan]] fêhm kir û xwe ji bo bersivdana nukleerî amade kir.
* [[1996]] – Li [[DYA]]'yê cara talî cezayê darvekirinê pêk hat. Sûcdarê kuştinê [[Billy Bailey]], li dewleta [[Delaware]]yê hate darvekirin.
* [[1999]] – Li [[Kolombiya]]yê erdhejeke 6,0 a li gorî pîvana richter qewimî. Di encamê de herî kêm 1000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* [[2005]] – Di dema ziyaretkirina bawermendan a li perestgeha [[Mander Devi]] ya [[Hindistan]]ê de geremol qewimî û herî kêm 258 kesan jiyana xwe ji dest da.

== Jidayikbûn ==
* [[1627]] – [[Robert Boyle]], kîmyagerê îrlendî
* [[1982]] – [[Noemi]], stranbêjeke [[Îtalya|îtalî]]
* [[1945]] - [[Helmut Rellergerd]] nivîskarekî almanî

== Mirin ==
* [[1975]] – [[Charlotte Whitton]], siyasetmenda kanadayî

== Cejn û salveger ==
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----
{{Meh û roj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Rojên-salê-şitil}}

[[Kategorî:Kanûna paşîn]]
[[Kategorî:Rojên salê|kanûna paşîn]]</text>
      <sha1>e8s912bp2dqv14k61adc3jhf71ofrdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akrostîş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2674</id>
    <revision>
      <id>2000286</id>
      <parentid>1761607</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1139" sha1="35pxp4o6ryz3tn4dtucwubw9e1or8kz" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}{{Çend problem}}
Dema tîpên yekem yên rêzikên helbestê ji jor ber bi jêr ve bêne ser hev wateyekê derdixin, jê re &quot;akrostîş&quot; tê gotin. Yanî eger em wan tîpan danêne ber hev, dê peyveke watedar - ku mebesta helbestvanî/ê ye - çê bibe. [[Wêjeya tirkî]] de jê re &quot;muvaşşah&quot; yan jî &quot;îstîhrac&quot; hatiye gotin. Di wêjeya kevin a yewnanî û wêjeya latînî de &quot;akrostîş&quot; tê wateya &quot;serê rêzikê&quot;. (Yewnanî: &quot;akron&quot;= ser, &quot;stichos&quot; = rêzik), di Farisî de jî موشح tê gotin.

Mînak:
{{helbest|
&quot;Wisa dibarim bi ser te de&lt;br /&gt;
'''E'''sra teng bi xuşîn baran im&lt;br /&gt;
'''L'''îre lîra peşkên min li porê te&lt;br /&gt;
'''A'''vdeyên te li xwe digerînim&lt;br /&gt;
'''T'''a bi ta şeh mîna diya te
}}

Tîpên yekem yên rêzikên helbestê li ser hev &quot;WELAT&quot; derdixin holê.

Mînaka duyem

Wey waro!

Ez im,

Lalê te îro,

[[Ax]] axê hero!

Tawanbarê te me lo.

Mebest ji tîpên yekem yên van rêzikan -W+E+L+A+T- jî peyva WELAT e. Bi kurdî jê re &lt;TÎPBENDÎ&gt; tê gotin.
[[Helbest]] ji: Ûsibê Bêmal

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Wêje-şitil}}

[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>35pxp4o6ryz3tn4dtucwubw9e1or8kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000292</id>
      <parentid>2000286</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}.)</comment>
      <origin>2000292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1108" sha1="p6eqzbqgt0e918adjfeq3b3cau5461b" xml:space="preserve">{{Çend problem}}
Dema tîpên yekem yên rêzikên helbestê ji jor ber bi jêr ve bêne ser hev wateyekê derdixin, jê re &quot;akrostîş&quot; tê gotin. Yanî eger em wan tîpan danêne ber hev, dê peyveke watedar - ku mebesta helbestvanî/ê ye - çê bibe. [[Wêjeya tirkî]] de jê re &quot;muvaşşah&quot; yan jî &quot;îstîhrac&quot; hatiye gotin. Di wêjeya kevin a yewnanî û wêjeya latînî de &quot;akrostîş&quot; tê wateya &quot;serê rêzikê&quot;. (Yewnanî: &quot;akron&quot;= ser, &quot;stichos&quot; = rêzik), di Farisî de jî موشح tê gotin.

Mînak:
{{helbest|
&quot;Wisa dibarim bi ser te de&lt;br /&gt;
'''E'''sra teng bi xuşîn baran im&lt;br /&gt;
'''L'''îre lîra peşkên min li porê te&lt;br /&gt;
'''A'''vdeyên te li xwe digerînim&lt;br /&gt;
'''T'''a bi ta şeh mîna diya te
}}

Tîpên yekem yên rêzikên helbestê li ser hev &quot;WELAT&quot; derdixin holê.

Mînaka duyem

Wey waro!

Ez im,

Lalê te îro,

[[Ax]] axê hero!

Tawanbarê te me lo.

Mebest ji tîpên yekem yên van rêzikan -W+E+L+A+T- jî peyva WELAT e. Bi kurdî jê re &lt;TÎPBENDÎ&gt; tê gotin.
[[Helbest]] ji: Ûsibê Bêmal

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Wêje-şitil}}

[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>p6eqzbqgt0e918adjfeq3b3cau5461b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4611</id>
    <revision>
      <id>2000249</id>
      <parentid>1972519</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4003" sha1="gt03q6j33ur9ea9j9k233hkj2oa4ktl" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajarê mezin
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}

'''Sine'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; bajarekî [[Rojhilata Kurdistanê]] ye û serbajarê [[Kurdistan (parêzgeh)|Parezgeha Kurdistanê]] ye. Sine bi nifûsa 414.069 kesê 23em bajarê herî mezin ê [[Îran]]ê ye û piştê [[Mehabad]]ê duyem bajarê herî mezin ê Rojhilata Kurdistanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |sernav=آمار جمعیتی شهرستان سنندج :: فرمانداری سنندج |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2017-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170807030402/http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê [[erdelanî]] tê axaftin.

Her çend Sine bajarek nû be jî (dîroka bajêr tenê digihîje 250 sal berê) bajêr bi awayeke bilez bêşketiye û bajêr niha bûye yek ji navendên çanda [[Kurdistan]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Kurdish City, Capital of Kurdistan, Iran {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-05-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema Şerê Îran-Iraqê de bajar ji aliyê firokeyên Iraqê ve hatiye bombebaran kirin û li bajêr gelek alozî derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Iran {{!}} Britannica |malper=web.archive.org |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127182821/https://www.britannica.com/place/Sanandaj |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Sine ji sala 2019an vir ve ji aliyê [[UNESCO]]yê wekê bajarê afirînerê muzîkê hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |sernav=Sanandaj one-year anniversary as a UNESCO Creative City of Music {{!}} Creative Cities Network |malper=web.archive.org |tarîx=2020-12-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201207155108/https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Navdarên Sine ==
* [[Mestûre Erdelan]]
* [[Ebdulmecîd Mîrza]]
* [[Seyyid Elî Esxer ê Kurdistanî]], stranbêjê mezin û nemir.
* [[Mezher Xaliqî]], hunermendê stranbêj ê navdar.
* [[Nasir Rezazî]], hunermendê stranbêj ê navdar.
* [[Ebbas Kemendî]], hunermendê navdar,
* [[Kamkaran]], malbateke muzîkzan.
* [[Endelîbî an]], malbateke muzîkzan
* [[Ela'eddîn Seccadî]], mamoste, nivîskar û wêjezan
* [[Muhyêddîn Heqşinas]], helbestvan
* [[Muhemmed Însafcûyî (Ehwen)]], helbestvan
* [[Cemîl Rostemî]], derhêner a [[Janî Gel]]
* [[Qutbuddîn Sadiqî]]
* [[Celal Celalîzade]]
* [[Bêhrûz Xerîb Pûr]]
* [[Hadî Ziya'uddînî]], peykersaz û nîgarkêş.
* [[Ekber Mensûrî]], nîgarkêş.
* [[Roya Tuloui]], tekoşera mafê jin û mirovan.
* [[Sîmîn Çayçî]], helbestvan.
* [[Azad|Azad Azadpour]], stranbêjê [[muzîka rap]]ê bi zimanê [[almanî]]
* [[Doktor Seîd]]

== Galeriya wêneyan ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Wêne:Senandaj.jpg|Sine
Wêne:SnahCity.JPG|Sine
Wêne:Mewlewî-î Kurd Sine.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewî]]-î Kurd di bajara Sine de.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kurdistan (parêzgeh)}}
{{Bajarên Kurdistanê}}
{{Navenda parêzgehên Îranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|35|19|10|N|46|59|35|E|type:city(381373)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>gt03q6j33ur9ea9j9k233hkj2oa4ktl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000250</id>
      <parentid>2000249</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="0sbhw2mksmpfoo9fvkztdi7mo3buhtk" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajarê mezin
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Sine'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; bajarekî [[Rojhilata Kurdistanê]] ye û serbajarê [[Kurdistan (parêzgeh)|Parezgeha Kurdistanê]] ye. Sine bi nifûsa 414.069 kesê 23em bajarê herî mezin ê [[Îran]]ê ye û piştê [[Mehabad]]ê duyem bajarê herî mezin ê Rojhilata Kurdistanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |sernav=آمار جمعیتی شهرستان سنندج :: فرمانداری سنندج |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2017-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170807030402/http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê [[erdelanî]] tê axaftin.

Her çend Sine bajarek nû be jî (dîroka bajêr tenê digihîje 250 sal berê) bajêr bi awayeke bilez bêşketiye û bajêr niha bûye yek ji navendên çanda [[Kurdistan]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Kurdish City, Capital of Kurdistan, Iran {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-05-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema Şerê Îran-Iraqê de bajar ji aliyê firokeyên Iraqê ve hatiye bombebaran kirin û li bajêr gelek alozî derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Iran {{!}} Britannica |malper=web.archive.org |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127182821/https://www.britannica.com/place/Sanandaj |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Sine ji sala 2019an vir ve ji aliyê [[UNESCO]]yê wekê bajarê afirînerê muzîkê hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |sernav=Sanandaj one-year anniversary as a UNESCO Creative City of Music {{!}} Creative Cities Network |malper=web.archive.org |tarîx=2020-12-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201207155108/https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Navdarên Sine ==
* [[Mestûre Erdelan]]
* [[Ebdulmecîd Mîrza]]
* [[Seyyid Elî Esxer ê Kurdistanî]], stranbêjê mezin û nemir.
* [[Mezher Xaliqî]], hunermendê stranbêj ê navdar.
* [[Nasir Rezazî]], hunermendê stranbêj ê navdar.
* [[Ebbas Kemendî]], hunermendê navdar,
* [[Kamkaran]], malbateke muzîkzan.
* [[Endelîbî an]], malbateke muzîkzan
* [[Ela'eddîn Seccadî]], mamoste, nivîskar û wêjezan
* [[Muhyêddîn Heqşinas]], helbestvan
* [[Muhemmed Însafcûyî (Ehwen)]], helbestvan
* [[Cemîl Rostemî]], derhêner a [[Janî Gel]]
* [[Qutbuddîn Sadiqî]]
* [[Celal Celalîzade]]
* [[Bêhrûz Xerîb Pûr]]
* [[Hadî Ziya'uddînî]], peykersaz û nîgarkêş.
* [[Ekber Mensûrî]], nîgarkêş.
* [[Roya Tuloui]], tekoşera mafê jin û mirovan.
* [[Sîmîn Çayçî]], helbestvan.
* [[Azad|Azad Azadpour]], stranbêjê [[muzîka rap]]ê bi zimanê [[almanî]]
* [[Doktor Seîd]]

== Galeriya wêneyan ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Wêne:Senandaj.jpg|Sine
Wêne:SnahCity.JPG|Sine
Wêne:Mewlewî-î Kurd Sine.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewî]]-î Kurd di bajara Sine de.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kurdistan (parêzgeh)}}
{{Bajarên Kurdistanê}}
{{Navenda parêzgehên Îranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|35|19|10|N|46|59|35|E|type:city(381373)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>0sbhw2mksmpfoo9fvkztdi7mo3buhtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000251</id>
      <parentid>2000250</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4015" sha1="lm22xnye3u0y4qn1hb04sp7bfittzwu" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajarê mezin
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Sine'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; bajarekî [[Rojhilata Kurdistanê]] ye û serbajarê [[Kurdistan (parêzgeh)|Parezgeha Kurdistanê]] ye. Sine bi nifûsa 414.069 kesê 23em bajarê herî mezin ê [[Îran]]ê ye û piştê [[Mehabad]]ê duyem bajarê herî mezin ê Rojhilata Kurdistanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |sernav=آمار جمعیتی شهرستان سنندج :: فرمانداری سنندج |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2017-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170807030402/http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê [[erdelanî]] tê axaftin.

Her çend Sine bajarek nû be jî (dîroka bajêr tenê digihîje 250 sal berê) bajêr bi awayeke bilez bêşketiye û bajêr niha bûye yek ji navendên çanda [[Kurdistan]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Kurdish City, Capital of Kurdistan, Iran {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-05-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema Şerê Îran-Iraqê de bajar ji aliyê firokeyên Iraqê ve hatiye bombebaran kirin û li bajêr gelek alozî derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Iran {{!}} Britannica |malper=web.archive.org |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127182821/https://www.britannica.com/place/Sanandaj |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Sine ji sala 2019an vir ve ji aliyê [[UNESCO]]yê wekê bajarê afirînerê muzîkê hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |sernav=Sanandaj one-year anniversary as a UNESCO Creative City of Music {{!}} Creative Cities Network |malper=web.archive.org |tarîx=2020-12-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201207155108/https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Navdarên Sine ==
* [[Mestûre Erdelan]]
* [[Ebdulmecîd Mîrza]]
* [[Seyyid Elî Esxer ê Kurdistanî]], stranbêjê mezin û nemir.
* [[Mezher Xaliqî]], hunermendê stranbêj ê navdar.
* [[Nasir Rezazî]], hunermendê stranbêj ê navdar.
* [[Ebbas Kemendî]], hunermendê navdar,
* [[Kamkaran]], malbateke muzîkzan.
* [[Endelîbî an]], malbateke muzîkzan
* [[Ela'eddîn Seccadî]], mamoste, nivîskar û wêjezan
* [[Muhyêddîn Heqşinas]], helbestvan
* [[Muhemmed Însafcûyî (Ehwen)]], helbestvan
* [[Cemîl Rostemî]], derhêner a [[Janî Gel]]
* [[Qutbuddîn Sadiqî]]
* [[Celal Celalîzade]]
* [[Bêhrûz Xerîb Pûr]]
* [[Hadî Ziya'uddînî]], peykersaz û nîgarkêş.
* [[Ekber Mensûrî]], nîgarkêş.
* [[Roya Tuloui]], tekoşera mafê jin û mirovan.
* [[Sîmîn Çayçî]], helbestvan.
* [[Azad|Azad Azadpour]], stranbêjê [[muzîka rap]]ê bi zimanê [[almanî]]
* [[Doktor Seîd]]

== Wênedank ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Wêne:Senandaj.jpg|Sine
Wêne:SnahCity.JPG|Sine
Wêne:Mewlewî-î Kurd Sine.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewî]]-î Kurd di bajara Sine de.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
{{Commons-biçûk}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kurdistan (parêzgeh)}}
{{Bajarên Kurdistanê}}
{{Navenda parêzgehên Îranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|35|19|10|N|46|59|35|E|type:city(381373)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>lm22xnye3u0y4qn1hb04sp7bfittzwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barometre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5097</id>
    <revision>
      <id>2000287</id>
      <parentid>1917447</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="790" sha1="nlscnip631oznjv5vu6dc9fth45xgzi" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Old-barometers.jpg|thumb|Barometre]]
'''Barometre''' amûreke zanistî ye ku ji bo pîvandina zexta atmosferê tê bikaranîn, ku jê re zexta barometr jî tê gotin. Atmosfer ew qatên hewayê yên ku li dora dinyayê pêçayî ne. Ew hewa xwedan giraniyek e û li hember her tiştê ku dest pê dike, ji ber ku gravît wê dikişîne ser rûyê erdê. Barometre vê zextê dipîve.

Barometre zexta atmosferê bi yekîneyên pîvanê yên ku jê re atmosfer an bars tê gotin dipîve.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Amûrên pîvandinê]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 17an]]
[[Kategorî:Pestoya atmosferê]]
[[Kategorî:1643 di zanistê de]]</text>
      <sha1>nlscnip631oznjv5vu6dc9fth45xgzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000288</id>
      <parentid>2000287</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="811" sha1="esyz2mt7t6zjc6yoxbe03w01s8cizja" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Old-barometers.jpg|thumb|Barometre]]
'''Barometre''' amûreke zanistî ye ku ji bo pîvandina zexta atmosferê tê bikaranîn, ku jê re zexta barometr jî tê gotin. Atmosfer ew qatên hewayê yên ku li dora dinyayê pêçayî ne. Ew hewa xwedan giraniyek e û li hember her tiştê ku dest pê dike, ji ber ku gravît wê dikişîne ser rûyê erdê. Barometre vê zextê dipîve.

Barometre zexta atmosferê bi yekîneyên pîvanê yên ku jê re atmosfer an bars tê gotin dipîve.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Amûrên pîvandinê]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 17an]]
[[Kategorî:Pestoya atmosferê]]
[[Kategorî:1643 di zanistê de]]</text>
      <sha1>esyz2mt7t6zjc6yoxbe03w01s8cizja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amêdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6399</id>
    <revision>
      <id>2000290</id>
      <parentid>1957064</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21436" sha1="mvxaebbsn6l2vvnuvdn09lbkoe54iqe" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' (ji tîpên erebî guhêzkirî: ''Amedi'') qeza û bajarekî biçûk ê li devera [[Behdînan]] e. Di serdema [[Mîrektiya Badînan]] de [[paytext]]î kiriye.

Amêdî bajêrkekê [[Kurdistana Başûr]] e û dikevîte di nav sinorê Behdînan da. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>mvxaebbsn6l2vvnuvdn09lbkoe54iqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000291</id>
      <parentid>2000290</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21433" sha1="jzn0v0de0nnzhoheoolcveqp0n7r24l" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajar û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Di serdema [[Mîrektiya Badînan]] de [[paytext]]î kiriye.

Amêdî bajêrkekê [[Kurdistana Başûr]] e û dikevîte di nav sinorê Behdînan da. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jzn0v0de0nnzhoheoolcveqp0n7r24l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000293</id>
      <parentid>2000291</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21440" sha1="9c386otjl96dzv0zyf4004c62mas07b" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajar û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajêrkekê [[Kurdistana Başûr]] e û dikevîte di nav sinorê Behdînan da. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9c386otjl96dzv0zyf4004c62mas07b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000294</id>
      <parentid>2000293</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21442" sha1="i84ys97s967anpemxt4kgyqprj7f4kc" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajêrkekê [[Kurdistana Başûr]] e û dikevîte di nav sinorê Behdînan da. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>i84ys97s967anpemxt4kgyqprj7f4kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000295</id>
      <parentid>2000294</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21446" sha1="lcez9vk7daipfljft8lbkb7emr1hi3g" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û dikevîte di nav sinorê Behdînan da. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lcez9vk7daipfljft8lbkb7emr1hi3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000296</id>
      <parentid>2000295</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21471" sha1="328pjan42g1o175g0us3f4ywqg0z1nk" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>328pjan42g1o175g0us3f4ywqg0z1nk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000297</id>
      <parentid>2000296</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21466" sha1="8ivbv0gkit994lrx7u261b8y1o6nfej" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>8ivbv0gkit994lrx7u261b8y1o6nfej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000298</id>
      <parentid>2000297</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21464" sha1="kq7swy828ro641zjg8vgohh52lz9ujp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>kq7swy828ro641zjg8vgohh52lz9ujp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000299</id>
      <parentid>2000298</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21460" sha1="ile6imb3fqz8uay9sht5x00gtetuc51" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ile6imb3fqz8uay9sht5x00gtetuc51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000300</id>
      <parentid>2000299</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21474" sha1="0kmkd46xdbjawpqz9m40g0sx6ryit5g" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] bi dûriya 70 [[km]]. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 [[km²]] û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 [[pê]] ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo [[Împeratoriya Asûr|Împeratoriya Aşur]], zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê ''Amat'' e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê [[Şems Addê pêncê]] (823-810) ber bunê û nivîsînên [[Adedinîrar siyê]] (804-782) berî bunê û behsê ''Amat'' di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî [[Yaqût el-Hemewî]] derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê [[Îmadedîn Zengî|Imadedînê Zengî]] sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê [[Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} bo wê çendê diçît ku ewê ''Amat'' nûkirî dibêjnê [[Madaldule al-Dilîmî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ewê li sala 0338'ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.

Dîroknas [[Ibn el-Esîr]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên [[mîrgeha Sêvdîna]] kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê [[Mihmed Ance Beyireqdar]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî [[Mehmûd II|Mihmudê dûyê]] sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta [[Colemêrg]]ê paşî wîlayeta [[Mûsil]]ê ve hate girîdan.

Li ser demê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniya]] sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim [[Sûlav|Sîlavê]] û [[Sincê]] ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: [[hejîr|hijîr]], [[gwîz]], [[hulîk]] û [[sêv]]. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê [[Dirignê]] hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.

Bajêr bixwe bi bazarekê bazirganî dihîte niyasîn li deverê aşikiraye ku Amêdiyê hemî muzexaneke çendîn cih û avahiyên keltur û şînewar lê hene û heta nuke di beriz û aşikirane çîruka berebabên êk li dîv êk vediguhêzin û rêveberiya şînwara li Dihokê 34 cihên şînwara lê tomar kirîne:

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>0kmkd46xdbjawpqz9m40g0sx6ryit5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000301</id>
      <parentid>2000300</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Tê nûkirin, gelek bi devoka behdînî hatibû nivîsandin</comment>
      <origin>2000301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18063" sha1="qet7q1vx1r6gmibmgb1btc2o4ffbbky" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qet7q1vx1r6gmibmgb1btc2o4ffbbky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000302</id>
      <parentid>2000301</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18083" sha1="210vd3q6wh2z44351v60zrn73beyozw" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>210vd3q6wh2z44351v60zrn73beyozw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000303</id>
      <parentid>2000302</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18124" sha1="tn8n5nl33qsaeg3d6jqnkl68hr27iom" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>tn8n5nl33qsaeg3d6jqnkl68hr27iom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000304</id>
      <parentid>2000303</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18125" sha1="g2olkvv07u6hgqo0i176f01m57z1jye" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}},

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>g2olkvv07u6hgqo0i176f01m57z1jye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000305</id>
      <parentid>2000304</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18285" sha1="3pirjo4qc37h6mm7n828upicf1zfsvq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>3pirjo4qc37h6mm7n828upicf1zfsvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000306</id>
      <parentid>2000305</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18319" sha1="jeadb0x2fcluggngmngqulehyh1shtq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]]

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jeadb0x2fcluggngmngqulehyh1shtq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000307</id>
      <parentid>2000306</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18348" sha1="bbyyzzo88hvcv7147u282b5qoenk6rc" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>bbyyzzo88hvcv7147u282b5qoenk6rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000308</id>
      <parentid>2000307</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18519" sha1="ngyd7qiocg0t5i20p31phknoafxoa1l" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ngyd7qiocg0t5i20p31phknoafxoa1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000309</id>
      <parentid>2000308</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18619" sha1="kw1jhsq7vuwail8cey8gxhl8a7ylkab" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane;

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>kw1jhsq7vuwail8cey8gxhl8a7ylkab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000310</id>
      <parentid>2000309</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18713" sha1="1orw1wtmev2lzed5srsk5ly26yb7kzs" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1orw1wtmev2lzed5srsk5ly26yb7kzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000311</id>
      <parentid>2000310</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18795" sha1="hqlyp8rhrsu1rixgohtewa6w0d58f21" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>hqlyp8rhrsu1rixgohtewa6w0d58f21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000312</id>
      <parentid>2000311</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18847" sha1="a488kmw9bjuqt8ay1780c7fuqvlnzlp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>a488kmw9bjuqt8ay1780c7fuqvlnzlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000313</id>
      <parentid>2000312</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18874" sha1="t6objdsvg0j179vzhozkyslihnl06n1" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>t6objdsvg0j179vzhozkyslihnl06n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000314</id>
      <parentid>2000313</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18939" sha1="c3z6qmf45zk9l9gkl2bnk633q0qfgok" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>c3z6qmf45zk9l9gkl2bnk633q0qfgok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000315</id>
      <parentid>2000314</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19118" sha1="2r50vw0mvezycc6szq9whnbr2ti4jyx" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn,

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>2r50vw0mvezycc6szq9whnbr2ti4jyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000316</id>
      <parentid>2000315</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19183" sha1="6idzaxwyket9hfhim7f9zkwoysx130l" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]],

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>6idzaxwyket9hfhim7f9zkwoysx130l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000317</id>
      <parentid>2000316</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19206" sha1="4n5w0ke90g0tzuy74uaxaw0tizfdr79" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]]

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>4n5w0ke90g0tzuy74uaxaw0tizfdr79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000318</id>
      <parentid>2000317</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19207" sha1="1w3g2rd4gsuf76xgtw9gqhmbyfys2cd" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]],

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1w3g2rd4gsuf76xgtw9gqhmbyfys2cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000319</id>
      <parentid>2000318</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19230" sha1="3pepmre4rwzpr9u9aswxupmuc8tadbs" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>3pepmre4rwzpr9u9aswxupmuc8tadbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000320</id>
      <parentid>2000319</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19427" sha1="digtkvhio34bfomwijj74tj25ao9yel" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>digtkvhio34bfomwijj74tj25ao9yel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000321</id>
      <parentid>2000320</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19569" sha1="5k4bzbwo1nvrxrvpskx3z1d68k3kd3m" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>5k4bzbwo1nvrxrvpskx3z1d68k3kd3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000322</id>
      <parentid>2000321</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19915" sha1="lxmx2x9p6bkph72emwldvzkva54v269" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lxmx2x9p6bkph72emwldvzkva54v269</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000324</id>
      <parentid>2000322</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20070" sha1="gqf6fc7izdywki3fu4a132evrrdegnd" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]]

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>gqf6fc7izdywki3fu4a132evrrdegnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000326</id>
      <parentid>2000324</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20144" sha1="fnu33vcqjvcii739cavuqiwy9ytn3n6" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>fnu33vcqjvcii739cavuqiwy9ytn3n6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000328</id>
      <parentid>2000326</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20146" sha1="caz882thmw0a285e4tl2fwwlkr5ne1r" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwarên Amêdiyê ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>caz882thmw0a285e4tl2fwwlkr5ne1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000329</id>
      <parentid>2000328</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20133" sha1="qbqymn3g2o110auj1eddwj3qh2eow7d" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên Amêdiyê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qbqymn3g2o110auj1eddwj3qh2eow7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000330</id>
      <parentid>2000329</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20127" sha1="09oici2sixwtqk9oei06fy43ao1o266" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>09oici2sixwtqk9oei06fy43ao1o266</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000331</id>
      <parentid>2000330</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20257" sha1="jc0kwow6i9mzsxxqsdkjjjvaii3rnjj" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Amêdî
| navê_fermî         = Amedi
| mertal             = 
| nexşeya_cihan      = Îraq
| koordînat          = {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Duhok (parêzgeh)|Duhok]]
| navçe              = [[Amêdî (navçe)]]
| gelhe              = 6.000
| gelhe_sal          = [[2008]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.190
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| wêneSer            = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg
| wêneSer_sernav     = Bajarê Amêdiyê
| malper             = 
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jc0kwow6i9mzsxxqsdkjjjvaii3rnjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000332</id>
      <parentid>2000331</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19520" sha1="3b8oz8f7ae5rux22c22wa51ihio105p" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>3b8oz8f7ae5rux22c22wa51ihio105p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000341</id>
      <parentid>2000332</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19553" sha1="9ae9fo5kcralmpcug62grfzvgitupgp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe 
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan|Behdînanê]] de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl|Îsraêlê]] di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9ae9fo5kcralmpcug62grfzvgitupgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000343</id>
      <parentid>2000341</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>2000343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19531" sha1="pqwgecpnizccbvguupghdk5zgus13d2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>pqwgecpnizccbvguupghdk5zgus13d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000344</id>
      <parentid>2000343</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19547" sha1="d8r9f4h5s7a7ul5bk60d2nl3px7s7mr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>d8r9f4h5s7a7ul5bk60d2nl3px7s7mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000346</id>
      <parentid>2000344</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19582" sha1="iv6lz69h1p2pwqq7exojpkyodkivwps" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>iv6lz69h1p2pwqq7exojpkyodkivwps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000347</id>
      <parentid>2000346</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19583" sha1="aff2n1ij2goq9ic4gd9w28c5tfuzbk2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>aff2n1ij2goq9ic4gd9w28c5tfuzbk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000348</id>
      <parentid>2000347</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19616" sha1="l5a3kg2fowtld6y4akyt52q1jz7vex6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>l5a3kg2fowtld6y4akyt52q1jz7vex6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000349</id>
      <parentid>2000348</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19682" sha1="nrzo2ddyfwqes15szxiv41m69yf2m7i" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>nrzo2ddyfwqes15szxiv41m69yf2m7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000350</id>
      <parentid>2000349</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19766" sha1="s9qm8zjwny3z2eztg0udazk188fjyu1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
* [[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
* [[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
* [[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
* [[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
* [[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
* [[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>s9qm8zjwny3z2eztg0udazk188fjyu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000351</id>
      <parentid>2000350</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19754" sha1="ejlpn84f3e24t6l73ptfaxmhyuisev1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
[[Dergehê Rojihelatê]] bi [[dergehê Zêbarê]] dihête niyasîn li sala 1938'an a zayînê di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
[[Dergehê Rojava]]: Dibêjnê [[dergehê Mîsil]], [[dergehê Sipneyî]] û Seqafa çiwar wêne li ser hene ji mirovê siruştî biçûktirîn behira pêtir ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148'an a berî bunê heta sala 226'an a zayînê, dihêt hizirkirin ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
[[Minara mizgefta Amêdiyê]]: Bilindahiya wê digehîje 30 [[m]] û ji 102 dereçka pêk dihêt ku digehine bilindahiya minarê lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê [[Siltan Hisên Welî]] di navbera salên 940-981 mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
[[Cihê Mîrgehê]]: Dikevîte layê joriyê rojihelata bajêrî bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk dihêt lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê lisere ku [[balindê Enqa]]yî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
[[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
[[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ejlpn84f3e24t6l73ptfaxmhyuisev1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000352</id>
      <parentid>2000351</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19687" sha1="lt660d60ovvl78dyl6sn8j3fzanbpdo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
[[Gurstana Mîra]]: Dikevîte layê rojihelata bajêrî û gurên hemî [[mîrên Amêdiyê]] li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê Sultan Hisên Welî ye dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û [[Adil Sultan Hisên Beg]] li meha [[Şeiban]]a sala 981 mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê [[Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî]] hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
[[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lt660d60ovvl78dyl6sn8j3fzanbpdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000354</id>
      <parentid>2000352</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19674" sha1="1z3ei9hov4wpl8b96sptrs4605tt0nk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; sultanê mezin û Adil Sultan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
[[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1z3ei9hov4wpl8b96sptrs4605tt0nk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000355</id>
      <parentid>2000354</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19675" sha1="oki18t313dso2xrra5u9ux72icm75fm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
[[Xwandingeha Qubehan]], yan jî [[Dibistana Qubehan]]: Dikevîte rûbarê Amêdiyê bixwe, xwandingeheka ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pertûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pertûkxaneka dêrîn û navdar li cîhana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên kulturî û şînwara weku [[Sêrîc]], [[Îç Qela]], [[Pira Îsê Dela]] li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>oki18t313dso2xrra5u9ux72icm75fm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000356</id>
      <parentid>2000355</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19620" sha1="jov4017zv74xix7rppsqqsp2afhz70y" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

&lt;big&gt;'''[[Shiladzy|Nahiya Şêladizê]]'''&lt;/big&gt;
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

'''[[Shiladzy|Şêladizê(شێلادزێ)]]''' Li Destpêkê ''Gundekbo'' Biser '''''Hoza [[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' jorîve'' Ku Dewruberên Sedê Hejdê Lê Akincî Bibon, Navê Wê Ji Cugrafîya Wê Hatîye ''Şêl-a-do-zê'' u Hatye Sivikirin bu '''''Şêladizê''''' Ku '''''Herdo Zêyen''''' '''[[Avaşîn (Rubar)|Avaşîn]]''' Ji Bakurve u '''[[Zêyê Mezin]]''' Ji Rojava ve Dihên Digehine Êk u Derbazdibin Bu Rojhelata '''Şêladizê''', Piştî '''[[Kuça 1988]]''' ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber ('''[[Doskî (eşîr)|Doskî]]''' , Rêkan , nêrwe) Berev '''Şêladizê''' ve Hatin u Lê Akincî bon , Li 2012 ê '''Şêladizê''' Wek '''Nah'îyek''' Biser '''[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]''' Hate Danan , u '''Gundê Şêladizê''' Nuke Wek '''Taxekê''' Mezinê Şînwarî Li Navenda '''Nah'îya Şêladizê''' Maye Bi Navê '''Şêladiza Kevn''' , u Hijmara Akincîyên '''Şêladizê''' Bi nêzîkî '''50,000''' Kesan Dihête Xemlandin , '''Şêladizê''' Bi Kelturekê Taybetê '''Kurdî''' bxuve Dewlemendî u Canîya Civak u '''Kelturê Kurdî''' Dîyardket u Herwesa ''Zaravekê Taybet Bixuve Jî heye Ku Ji Malbata '''[[Badînî (devok)|Zaravê Badînî/Kurmancî]]''''' ye, u Gelek Kesatyên Şareza u Navdar Di Bwarên Cuda Da Jê Raboyne Ku Xizmeta Civak u Keltur u Ziman u Xelkê '''[[Kurdistan]]ê''' Kirîne.

=== Nahiya Sersinkê ===
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji ''sîngê çiya'' hatiye ji ber ku di kevîte sîngê [[Çiyayê Gare]]y dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku [[serê Sinkî]] ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.

Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku [[genim]], [[ceh]], [[nok|nuk]], [[nîsk]] û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku [[birinc]], [[bacanik]] û [[kesikatî]] û [[pîvaz]] û [[tutin]] ku devera [[Berêgare]]y ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku [[sêv]] û [[Xox (riwek)|xux]] û [[hurmîk]] û [[hulîk]] û mêwên [[tirî]] lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û [[spîndar] û [[mazî]] û [[guhîşik]], ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan [[çiyayê Metîna]] ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya [[Kanî Masê]] û ji giringtirîn rûbarên wê [[rûbarê Sipney]] yê rojava ewê ji gundê [[Eredina]] dizêt û diçîte [[Berbankê]] û [[Dawdiyê]] û [[Hemza]] û [[Dukerê]] heta digehîte [[Xabîr]]î.

Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan [[Kelha Aşewa]] ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên [[Amêdîka Xirab]].

Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, [[Siyaretîka]], [[Aşewa]], [[Geregu]], zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera [[Berê Garey]] ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.

Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê [[rejîma beis]] ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.

Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa [[enfal|enfalên reş]] hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha [[Qedş]]ê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş [[Serhildana pîroz]] û damezirandina [[Hikûmeta Herêmê]] pêtiriya gundên wê hatine avakirin.

=== Nahiya Kanî Masê ===

Senterê wê li bajêrkê Kanî Masê ye mirov dişêt bi rêka Zaxo deşta Sindiya û Bêguva ra diçîte Kanî Masê, dîsan rêka duyê ji Bamerinê bu Kanî Belavê û nêzîk gundê Birîfka digehîte rêka ji zaxove dihêt dîsan nuke rêkeka dî ji serê Amêdiyê buserê Amêdiyê û hêsê ji layê Hikumeta Herêmê ve hatiye vekirin, ramana navê wê ji (Kaniya Masiya) hatiye, jiyar û jiyana xelkê deverê li ser çandina Sêvaye ku ji baştirîn curên Sêvên cîhanê livê deverê dihête çandin, lê li hewên Enfalên reş hemî bîstanên wê digel gunda hatibune sutin û bi kerestê Kîmyawî hatibu reşandin û hemî hişik bibun, paş damezirandina Hikumeta Herêmê careka dî xelkê deverê bîstanên xwe yên Sêva şîn kirin ve, herwesa çendîn derametên dî yên havînî dihêne çandin weku Birinc-Bacanik-Maş-Pîvaz-Lubîk û hemî curên Kesikatiyê û dihêne avdan bi ava Kaniya û rubarên biçuk weku:
# Rubarkê Ure–Bêduhê–Mayê–Kanî Masê–Yatê–Tirwaniş–Baluka–Ziyê mezin.
# Rubarkê Sereru–Bêqulkê–Cidîdkê-ٍSeferiya–Nihnîk-Xabîr .
# Ruîbarkê gabnêrk–Şîlaza-Xankê–Girêsur–Mîska–Nihnîk–Xabîr

Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê , Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.

Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.

==== Lîstê Gundên Nahiya Kanî Masê ====
* [[Ure]]

=== Nahiya Dêreluk ===
{{Gotara bingehîn|Dêrelûk}}
[[Wêne:Geliyê Rişave by Mhêl Rişaveiy .jpg|thumb|250px|Bajarê Dêrelûk]]
Li demê damezirandinê senterê nahiyê li gundê (Bêbu) bu lê hate veguhastin bu Kumelgeha Dêrelukê li devera [[Nihêlê]] ewa bixurtî xelkê deverê lê hatiye xirivekirin piştî hewiyên kavil kirin û wîçirankirina deverê, nahiya Dêreluk dikevîte Bikurê Rojihelatê parêzgehê, cihê wê yê kure û pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê nîne ji bilî rêka Amêdiyê–Dêreluk–Şêladzê–Balnda-Çem cî, piştî Serhldana pîroz û damezirandina [[Hikumeta Herêma Kurdistanê]] pêtiriya gundên wê rêka Tirumbêlê bu hatiye vekirin, jiyan û jiyara xelkê vê deverê li ser çindina herdu rengên derametê havînê û zivistanê ye weku Genim û Ceh û Gars û Birinc û Kesikatî bu avdana van derameta mifa ji ava Kaniya û Rubarên biçuk dihête wergirtin dîsa li devera nahiya Dêreluk gelek Giwîz û Bahîv û Mazî û Kezan û Kengiruk hene, ji rubarên deverê:

# Rubarkê Ava Mark ku ji van jêderan dihêt: Kiniyaniş–Zêwa sîtuy-Xarî –Gamêşka–Dukera Mazî –Çem Cî – Pêperxa–Geliyê Balinda –Ruyêşîn — Şiruk–Ariş-keliyankê-Geliyê Rişave–Ure .
# Rubarkê Bêbu ku ji dw ta pêk dihêt: Bêbu–Spiyê–Serinê –Şîviyê–Zere–Zêy -Zêwa Serî ––Başê.
# Dutaza-Nêrwa Jêrî–Kanî Sarkê- Kare–Zêy.

Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.

Heta nuke ji ruyê [[şînwarave]] çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.

Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.

=== Nahiya Bamerinê ===
{{Gotara bingehîn|Bamernê}}
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.

=== Nahiya Çemankê ===

Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jov4017zv74xix7rppsqqsp2afhz70y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000357</id>
      <parentid>2000356</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nahiyeyên wê */</comment>
      <origin>2000357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8453" sha1="7zhp5r67ucaf5ipn7z3ejfqy9peerc3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
[[Wêne:Şêladizê,_Zêyê_Mezin.jpg|thumb|rast|alt=Great Zab , Sheladize in Winter|Zêyê Mezin Di Werzê Zivistanê da Li Şêladizê]]

* [[Amêdî]] (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>7zhp5r67ucaf5ipn7z3ejfqy9peerc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000358</id>
      <parentid>2000357</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8309" sha1="ti1hwlbxi6k023kyk2s2akeje3n9u48" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye.
* [[Helal berçi]] bi gotena stranan u heyranokan bi nav u dengî li devera nihêlî
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[omer axayê nihêlî]] li sala [[1681]] nave wi di salnameyên dêwlîta usmaniyan da hateyê axayê Nihêlîyan u devera amêdîyê bo
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
* [[Xelîl Qedişî Nihêlî]] , Akterekî komêdîye
* [[Jelal Butî Nihêlî]] ,
Akterekî komêdîye naseyaeî bi jelo Qedişî
* [[Gulizar Reşaveyî Nihêlî]] stanbêj
* [[Zehra Berçi Nihêlî]] stranbêj
* [[mohemmed muhsîm amêdî]]
berniyasê deverê
* [[muhsen Kurkoyî Nihêlî]]
stranbêj
* [[salih Sergelî Nihêlî]] stranbêj

== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ti1hwlbxi6k023kyk2s2akeje3n9u48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000359</id>
      <parentid>2000358</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7739" sha1="92m20cem6pwbv195tlawvuwjyx9ogqp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>92m20cem6pwbv195tlawvuwjyx9ogqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000360</id>
      <parentid>2000359</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7789" sha1="0cy3y5x2tgref29epu59px0su03rxj5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], Helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], Helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Ehmedê Nalbend]], Helbestvan
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>0cy3y5x2tgref29epu59px0su03rxj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000361</id>
      <parentid>2000360</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7789" sha1="jz2kvc7sviyyeh6uctt0yg2t9nlcp79" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]], helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]], helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jz2kvc7sviyyeh6uctt0yg2t9nlcp79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000362</id>
      <parentid>2000361</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7805" sha1="qc6pvx5t9hvg0ijk64ehleo3lgsm6qj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]], helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qc6pvx5t9hvg0ijk64ehleo3lgsm6qj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000363</id>
      <parentid>2000362</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7821" sha1="ivq59obvurgs1rwjr0kgl89bi1h5xuf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ivq59obvurgs1rwjr0kgl89bi1h5xuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000364</id>
      <parentid>2000363</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7866" sha1="bzznumzmw8ikf1b9ta9zx8fn80wl2rk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>bzznumzmw8ikf1b9ta9zx8fn80wl2rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000365</id>
      <parentid>2000364</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7909" sha1="ls4vs0q2fo88igrwgzs7q330ot4f4u1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ls4vs0q2fo88igrwgzs7q330ot4f4u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000366</id>
      <parentid>2000365</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7987" sha1="ga950o0j3upwem19hlfrvcfrsqn1omf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
* [[Sadiq Behaedîn Amêdî]], Nivîskar
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ga950o0j3upwem19hlfrvcfrsqn1omf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000367</id>
      <parentid>2000366</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8001" sha1="46pcrju8pmnmltgfexjz3u41errrxas" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]], helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>46pcrju8pmnmltgfexjz3u41errrxas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000368</id>
      <parentid>2000367</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8013" sha1="9fd9b5k0dhrw7i8idfbeumiicrw7aqw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]], Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9fd9b5k0dhrw7i8idfbeumiicrw7aqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000369</id>
      <parentid>2000368</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8025" sha1="nxjigzflg9i72iujyw07ayjqidz6evv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), Stranbêj û gotinnivîsekî îsraîlî, ku malbata xwe ji Amêdî ye
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>nxjigzflg9i72iujyw07ayjqidz6evv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000370</id>
      <parentid>2000369</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7976" sha1="7vmp78m3gta9g4ecf6zanzr7xuiu671" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs
== Wênedank ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Dîmenek ji Amêdiya evro (2009)
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>7vmp78m3gta9g4ecf6zanzr7xuiu671</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000371</id>
      <parentid>2000370</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8297" sha1="qpbmnkblhdidu664dnofegytdbaet8q" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdarên Bajêr ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs
== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Behdînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Behdînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qpbmnkblhdidu664dnofegytdbaet8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000372</id>
      <parentid>2000371</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8288" sha1="lu6za5qo1o6csewxqj6hd4gmsyr0ibo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Behdînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Behdînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&amp;c=sbsPopulationLabor&amp;id=474 |date=2011-07-23 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lu6za5qo1o6csewxqj6hd4gmsyr0ibo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000373</id>
      <parentid>2000372</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8034" sha1="oo0sb5iiseo2ehm1wrq70j2a4cdi684" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Behdînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Behdînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>oo0sb5iiseo2ehm1wrq70j2a4cdi684</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000374</id>
      <parentid>2000373</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8049" sha1="ow2pekjnxryxnelt2na5y3yt41wmtp9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Behdînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Behdînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ow2pekjnxryxnelt2na5y3yt41wmtp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000375</id>
      <parentid>2000374</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8076" sha1="1l1tggdjx53cy8k7v4l9lbg6l1vxwdd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Behdînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Behdînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1l1tggdjx53cy8k7v4l9lbg6l1vxwdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000376</id>
      <parentid>2000375</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8074" sha1="6nygmg476qx77dmlnddiedc6qg7pe8d" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî, 2012
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>6nygmg476qx77dmlnddiedc6qg7pe8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000377</id>
      <parentid>2000376</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8075" sha1="02wg54zdosszfcbkaolat0lw45ihojx" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>02wg54zdosszfcbkaolat0lw45ihojx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000378</id>
      <parentid>2000377</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8121" sha1="0o7k19of51admdgmry9nufnyifzf2e7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>0o7k19of51admdgmry9nufnyifzf2e7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000379</id>
      <parentid>2000378</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8165" sha1="jswq0frm2qmsjm3r7ai39kxch1jbua7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jswq0frm2qmsjm3r7ai39kxch1jbua7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000380</id>
      <parentid>2000379</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8333" sha1="qalu3djmhjc1zh1b0nen93ftkr5365b" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qalu3djmhjc1zh1b0nen93ftkr5365b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000382</id>
      <parentid>2000380</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8335" sha1="ctm5qkwm6g4r6llbfji9yed0cch1586" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ctm5qkwm6g4r6llbfji9yed0cch1586</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000384</id>
      <parentid>2000382</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8381" sha1="psh7v9tihb2z4tabajz7x6uytdn54ma" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]] 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>psh7v9tihb2z4tabajz7x6uytdn54ma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000385</id>
      <parentid>2000384</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8452" sha1="maxff32szmpi6jhmjyvrfu3qm3e80rq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>maxff32szmpi6jhmjyvrfu3qm3e80rq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000386</id>
      <parentid>2000385</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8606" sha1="q69dctmermio9qvh4uv7ppu6dspqoto" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>q69dctmermio9qvh4uv7ppu6dspqoto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000388</id>
      <parentid>2000386</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8724" sha1="100k4fytbehrrdmeqwmstsxst42vvow" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya med]] 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>100k4fytbehrrdmeqwmstsxst42vvow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000390</id>
      <parentid>2000388</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8729" sha1="3gw3fuyom7hrclqnpjwmvxoydbjexta" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>3gw3fuyom7hrclqnpjwmvxoydbjexta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000392</id>
      <parentid>2000390</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8801" sha1="jcy8469avk6z88a3gj47rmbwzsuzstc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jcy8469avk6z88a3gj47rmbwzsuzstc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000393</id>
      <parentid>2000392</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8943" sha1="bcsb9r6ic991hpnoipbx5d0ynoma8uo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>bcsb9r6ic991hpnoipbx5d0ynoma8uo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000395</id>
      <parentid>2000393</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9054" sha1="9qzwi4336wtx41z16xgqfkvnynsc8n3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê Medya-Magna tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9qzwi4336wtx41z16xgqfkvnynsc8n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000396</id>
      <parentid>2000395</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9058" sha1="73cdge325cbr8dkdf72hikwxuwyntkf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>73cdge325cbr8dkdf72hikwxuwyntkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000398</id>
      <parentid>2000396</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9201" sha1="s33p91lm0wxrip5ta9ddkra9gwgwksd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûyd. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>s33p91lm0wxrip5ta9ddkra9gwgwksd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000400</id>
      <parentid>2000398</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9201" sha1="3xv9fygfsucab15h7lttub02ih9ua21" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema [[Împeratoriya Eşkanî|eşkaniyan]] li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>3xv9fygfsucab15h7lttub02ih9ua21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000402</id>
      <parentid>2000400</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9174" sha1="37yao44tmypsldm2lf1ick35m7cvtxy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>37yao44tmypsldm2lf1ick35m7cvtxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000406</id>
      <parentid>2000402</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9469" sha1="dc96f9u9sr95xk1zdr2t9entewhwnqn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>dc96f9u9sr95xk1zdr2t9entewhwnqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000409</id>
      <parentid>2000406</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9489" sha1="qnw30cyn9g13fttps5qdqjmivx2m7bc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de


Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qnw30cyn9g13fttps5qdqjmivx2m7bc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000410</id>
      <parentid>2000409</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9488" sha1="2zvg1bccr32brix83m44t7qy4n4tcvd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>2zvg1bccr32brix83m44t7qy4n4tcvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000411</id>
      <parentid>2000410</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9621" sha1="sb8g3s566ifm0wjkqpbaedysabvuhpx" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>sb8g3s566ifm0wjkqpbaedysabvuhpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000413</id>
      <parentid>2000411</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9920" sha1="8pdrc73n75mal78oz8a123kz598z7rc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn. Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>8pdrc73n75mal78oz8a123kz598z7rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000416</id>
      <parentid>2000413</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10211" sha1="dmf2biih5q1y05htyh3h56uqqq7p2x0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû. 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>dmf2biih5q1y05htyh3h56uqqq7p2x0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000417</id>
      <parentid>2000416</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10540" sha1="8egsb07foaiwifgd9rdheu10bgkfrm1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>8egsb07foaiwifgd9rdheu10bgkfrm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000418</id>
      <parentid>2000417</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10868" sha1="2qecm24y2862ul48dall33wwbn8i7zq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye. Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>2qecm24y2862ul48dall33wwbn8i7zq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000419</id>
      <parentid>2000418</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11119" sha1="61dbrim921b2tjucv53w1bpk3zvi2mb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin. 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>61dbrim921b2tjucv53w1bpk3zvi2mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000420</id>
      <parentid>2000419</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11370" sha1="pjcr9987my5ukkexts8gmuok8d0exjc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |last=Houtsma |first=M. Th |publisher=BRILL |date=1993 |pages=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136}}&lt;/ref&gt; 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn. Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>pjcr9987my5ukkexts8gmuok8d0exjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000422</id>
      <parentid>2000420</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11919" sha1="mh39dzc1nbl7ngb4yvez5ipcy9olyfy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |last=Houtsma |first=M. Th |publisher=BRILL |date=1993 |pages=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136}}&lt;/ref&gt; 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine. Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>mh39dzc1nbl7ngb4yvez5ipcy9olyfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000423</id>
      <parentid>2000422</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12176" sha1="huj5j5kbjs1ni0n65h5mckhbrpb8wmb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |last=Houtsma |first=M. Th |publisher=BRILL |date=1993 |pages=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136}}&lt;/ref&gt; 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |title=The Church in Iraq |last=Filoni |first=Fernando |publisher=CUA Press |date=2017 |pages=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64}}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>huj5j5kbjs1ni0n65h5mckhbrpb8wmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000424</id>
      <parentid>2000423</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12193" sha1="acb9kt3qeg05jbgy7v4n5zfo5loaw7u" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |last=Houtsma |first=M. Th |publisher=BRILL |date=1993 |pages=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136}}&lt;/ref&gt; 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |title=The Church in Iraq |last=Filoni |first=Fernando |publisher=CUA Press |date=2017 |pages=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64}}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>acb9kt3qeg05jbgy7v4n5zfo5loaw7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000425</id>
      <parentid>2000424</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12211" sha1="99nsyxiwa3l54z1f07lf82u1mbspgnr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |last=Houtsma |first=M. Th |publisher=BRILL |date=1993 |pages=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136}}&lt;/ref&gt; 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |title=The Church in Iraq |last=Filoni |first=Fernando |publisher=CUA Press |date=2017 |pages=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64}}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>99nsyxiwa3l54z1f07lf82u1mbspgnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000426</id>
      <parentid>2000425</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12247" sha1="1969br9ymt4wrksf96ludsjsgjxmsmz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
| dewlet              = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta            = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê      = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman,

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[Subarto|subartoyan]] pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=King Hammurabi of Babylon: A Biography |last=Mieroop |first=Marc Van De |publisher=John Wiley &amp; Sons |date=2008 |page=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |last=Luckenbill |first=Daniel David |publisher=Histories &amp; Mysteries of Man |date=1989 |pages=140, 141, 184 |language=en |quote= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ}}&lt;/ref&gt; 

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |last=Joseph |first=John |publisher=BRILL |date=2000 |pages=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Boundaries of Modern Iran |last=Mclachlan |first=Keith |publisher=Routledge |date=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83}}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan|Hezewanê]], heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr|Şehrezûrê]] têk birin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |last=Houtsma |first=M. Th |publisher=BRILL |date=1993 |pages=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136}}&lt;/ref&gt; 

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan|Kurdistanê]] li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |title=The Church in Iraq |last=Filoni |first=Fernando |publisher=CUA Press |date=2017 |pages=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64}}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1969br9ymt4wrksf96ludsjsgjxmsmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000427</id>
      <parentid>2000426</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2000427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12283" sha1="m0nx0ljrldcgp3mrr314ot1edsvws69" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman,

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>m0nx0ljrldcgp3mrr314ot1edsvws69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000428</id>
      <parentid>2000427</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12348" sha1="5ow0wfb5qqzezypxm4cammc0835itgo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[Ûrartû|ûrartûyî]] ye.

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>5ow0wfb5qqzezypxm4cammc0835itgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000429</id>
      <parentid>2000428</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12664" sha1="6w5cs7239niwm4tsp4juuzoydf2iroq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[Ûrartû|ûrartûyî]] ye.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>6w5cs7239niwm4tsp4juuzoydf2iroq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000430</id>
      <parentid>2000429</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12654" sha1="omb3mlge5lil3crtnwpgdlsl48ig2le" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[Ûrartû|ûrartûyî]] ye.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

== Nahiyeyên wê ==
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>omb3mlge5lil3crtnwpgdlsl48ig2le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000431</id>
      <parentid>2000430</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12656" sha1="qh1nwtpbts30w4j0ggdl6fif8dwl36j" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[Ûrartû|ûrartûyî]] ye.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qh1nwtpbts30w4j0ggdl6fif8dwl36j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000433</id>
      <parentid>2000431</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2000433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12647" sha1="tcxhe57krfrwc8lef1l3lyki5l7587t" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] di [[Herêma Kurdistanê]] de ye. Ew li ser girêkê rêk bi ser [[Zêyê Mezin]] hatiye damezrandin

Amêdî bajarokekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa ve bajarokê derûdora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextê wê mîrektiyê bû. Li vir peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên rex û durên wê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin, lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>tcxhe57krfrwc8lef1l3lyki5l7587t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000435</id>
      <parentid>2000433</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Sererastkirineke hevoksazî</comment>
      <origin>2000435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12659" sha1="h5uzxuhmwmyuz3hhx77mpse22oppw7l" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku vedigere heta sala 3000ê {{Bz}}, lê ti kolandin an lekolînên sîstematîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka wê bi temanî naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>h5uzxuhmwmyuz3hhx77mpse22oppw7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000436</id>
      <parentid>2000435</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12667" sha1="pzh05b4uhfolt395h2argrgg3wlps4j" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hem jî hatine wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta herêmê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>pzh05b4uhfolt395h2argrgg3wlps4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000437</id>
      <parentid>2000436</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12677" sha1="nzmydnh7taua4eidlz6xzkwj0vdqza4" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[Kurda]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yan pêk dihat, yên ku ne bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] axivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{Bz}} ji aliyê Aşûrnasirpal I ya [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve hatiye îşxal kirin, piştî ku wî kampanyayekê li dijî împeratoriya mîtaniyan destpê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>nzmydnh7taua4eidlz6xzkwj0vdqza4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000438</id>
      <parentid>2000437</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12677" sha1="e99bjmbrpndoa514b19cwbz0qs5e4v3" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdaan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirkirina axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4an {{Bz}} derbasiya wê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' bi raport kiriye û herêma kêm-niştecihî wekî &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>e99bjmbrpndoa514b19cwbz0qs5e4v3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000439</id>
      <parentid>2000438</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12675" sha1="7100n0itdtwjbnsv1ajdi0q79xeybd7" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdaan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirkirina axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>7100n0itdtwjbnsv1ajdi0q79xeybd7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000440</id>
      <parentid>2000439</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12674" sha1="c8ru97p8cd5qhgk8eletg01adjwbovk" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirkirina axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>c8ru97p8cd5qhgk8eletg01adjwbovk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000441</id>
      <parentid>2000440</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12671" sha1="qh1tk8kttwpt50cz1mp0dynktjjazo8" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirina axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên wê wekî ''medî'' rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qh1tk8kttwpt50cz1mp0dynktjjazo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000442</id>
      <parentid>2000441</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12691" sha1="9jiq8txiano9nwrnshjroqtimtqojp7" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirina axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên ''medî'' rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9jiq8txiano9nwrnshjroqtimtqojp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000443</id>
      <parentid>2000442</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12693" sha1="lg9n8tm8u9vpxp2ogaqvpkhej6gefub" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], bajarokê Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirina axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûrî, herêma Amediyê ketiye bin destê [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]]. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên ''medî'' rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lg9n8tm8u9vpxp2ogaqvpkhej6gefub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000444</id>
      <parentid>2000443</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12846" sha1="hhcqisjtv0ct6a38f1034z9199pfznp" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên ''medî'' rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev herêm heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ji aliyê asûran ve hatine wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>hhcqisjtv0ct6a38f1034z9199pfznp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000445</id>
      <parentid>2000444</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12863" sha1="efr4l580kambmhh3e8yu8gtx84lkmif" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, ew bû beşekê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] di bin desthildariya [[Hezewan]]ê, heta ku di salên 640î de, bajarok ji aliyê misilmanan ve hatiye îşxal kirin, piştî ku kurdan li [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Şehrezûr]]ê têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>efr4l580kambmhh3e8yu8gtx84lkmif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000446</id>
      <parentid>2000445</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12812" sha1="i5kdv9a7ep5c19iu760voit3w7vw1p5" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]], di bin desthildariya [[Hezewan]]ê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>i5kdv9a7ep5c19iu760voit3w7vw1p5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000447</id>
      <parentid>2000446</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12821" sha1="9rir7j6ist1ftvckx5grhpiw9llabrc" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |last=Szuchman |first=Jeffrey |date=2009-11-01 |title=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |journal=Syria. Archéologie, art et histoire |language=en |issue=86 |pages=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |url-access=subscription |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>9rir7j6ist1ftvckx5grhpiw9llabrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000448</id>
      <parentid>2000447</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2000448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12831" sha1="gyd404udkm05iwxa4l64brryrmevjcb" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szuchman |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009-11-01 |sernav=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |kovar=Syria. Archéologie, art et histoire |ziman=en |hejmar=86 |rr=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |gihiştina-urlyê=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarokê kelehekê kevnar e ku li gorî [[Elî îbn Elesîr]] jê re ''Aşîp'' gotîbûn. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane; dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{Bz}} heta sedsala 2an {{Pz}} ye. Gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ji sedsalên 5 û 6an jî hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê îşxal kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatin çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekî ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekî ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn ya [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]], ji sedsala 13an de ye. Geştyarê cihû, Benjamin yê Tudela, di sala 1170ê de serdana vê bajarokê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyanan û cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] axivtin, û bi 2000 kesan mezintirîn civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>gyd404udkm05iwxa4l64brryrmevjcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000449</id>
      <parentid>2000448</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12872" sha1="7bslnj189724dj9k4o1hkn04izzquyv" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szuchman |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009-11-01 |sernav=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |kovar=Syria. Archéologie, art et histoire |ziman=en |hejmar=86 |rr=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |gihiştina-urlyê=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda navçeyê kelehekê kevnar e ku [[Elî îbn Elesîr]] navçeyê wekê ''Aşîp'' binav kiriye. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane ku dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{bz}} heta sedsala 2ê {{pz}} ye. Li navçeyê korên [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] ku dîroka wan ji sedsalên 5 û 6an e, hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê dagir kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatine çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekê ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekê ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn a [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]] e ku di sedsala 13an e hatiye çêkirin. Geştyarê cihû, Benjamin ê Tudela, di sala 1170ê de serdana navçeyê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyan û ji cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamin, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] diaxivtin û zêdetirê 2000 kesan civaka cihûyî a herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>7bslnj189724dj9k4o1hkn04izzquyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000450</id>
      <parentid>2000449</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12882" sha1="6j1dlqfyz5o2rxe6439881zbxop20cn" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szuchman |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009-11-01 |sernav=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |kovar=Syria. Archéologie, art et histoire |ziman=en |hejmar=86 |rr=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |gihiştina-urlyê=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda navçeyê kelehekê kevnar e ku [[Elî îbn Elesîr]] navçeyê wekê ''Aşîp'' binav kiriye. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane ku dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{bz}} heta sedsala 2ê {{pz}} ye. Li navçeyê korên [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] ku dîroka wan ji sedsalên 5 û 6an e, hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê dagir kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatine çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekê ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekê ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn a [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]] e ku di sedsala 13an e hatiye çêkirin. Geştyarê cihû, Benjamin ê Tudela, di sala 1170ê de serdana navçeyê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyan û ji cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamîn, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] diaxivin û zêdetirê 2000 kes ên cihû civaka cihûyên li herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya 4,600 peyvan nivîsandiye. Ferheng xebatek girîng e ji ber ku ew lêkolîna yekem a li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] temsîl dike; ji ber vê sedemê, Garzoni pir caran wekî &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], bajarok bû beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa wê bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê di sala 1948an de, ji dest dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>6j1dlqfyz5o2rxe6439881zbxop20cn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000451</id>
      <parentid>2000450</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12924" sha1="r8qhas2mcya5q7inyjjl6vyvd1i9uh3" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szuchman |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009-11-01 |sernav=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |kovar=Syria. Archéologie, art et histoire |ziman=en |hejmar=86 |rr=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |gihiştina-urlyê=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda navçeyê kelehekê kevnar e ku [[Elî îbn Elesîr]] navçeyê wekê ''Aşîp'' binav kiriye. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane ku dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{bz}} heta sedsala 2ê {{pz}} ye. Li navçeyê korên [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] ku dîroka wan ji sedsalên 5 û 6an e, hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê dagir kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatine çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekê ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekê ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn a [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]] e ku di sedsala 13an e hatiye çêkirin. Geştyarê cihû, Benjamin ê Tudela, di sala 1170ê de serdana navçeyê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyan û ji cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamîn, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] diaxivin û zêdetirê 2000 kes ên cihû civaka cihûyên li herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya ku ji 4.600 peyvan pêk hatiye nivîsandiye. Ji ber ku ew lêkolîn nûnertiya yekem ê li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] dike ev ferheng xebatek girîng e. Ji ber vê sedemê Garzoni pir caran wekê &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] navçe bûye beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa navçe bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî li navçeyê hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê, di sala 1948an de, ji ber dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>r8qhas2mcya5q7inyjjl6vyvd1i9uh3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000452</id>
      <parentid>2000451</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12924" sha1="bxvwtlxqfcng3l3onyoe8awe8jx7ol7" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
| dewlet             = [[Herêma Kurdistanê]]
| paytexta           = Navçeya Amêdiyê
| dema_avakirinê     = Sala 3000ê {{Bz}}
}}
'''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin

Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye.

Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin.

== Bêjenasî ==
Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szuchman |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009-11-01 |sernav=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |kovar=Syria. Archéologie, art et histoire |ziman=en |hejmar=86 |rr=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |gihiştina-urlyê=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=keep+subartu+under+your+control&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories &amp; Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê &quot;bajarên medyayî yên wêranbûyî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&amp;pg=PA8 }}&lt;/ref&gt; Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&amp;q=parthian+empire+barchan&amp;pg=PT83 }}&lt;/ref&gt; Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA1136 }}&lt;/ref&gt;

Navenda navçeyê kelehekê kevnar e ku [[Elî îbn Elesîr]] navçeyê wekê ''Aşîp'' binav kiriye. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.&lt;/ref&gt; Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane ku dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{bz}} heta sedsala 2ê {{pz}} ye. Li navçeyê gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] ku dîroka wan ji sedsalên 5 û 6an e, hatine belgekirin.

Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê dagir kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatine çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekê ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekê ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn a [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]] e ku di sedsala 13an e hatiye çêkirin. Geştyarê cihû, Benjamin ê Tudela, di sala 1170ê de serdana navçeyê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyan û ji cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamîn, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] diaxivin û zêdetirê 2000 kes ên cihû civaka cihûyên li herêmê pêk dianîn.

Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&amp;q=Italian-Kurdish+dictionary&amp;pg=PA64 }}&lt;/ref&gt; Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya ku ji 4.600 peyvan pêk hatiye nivîsandiye. Ji ber ku ew lêkolîn nûnertiya yekem ê li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] dike ev ferheng xebatek girîng e. Ji ber vê sedemê Garzoni pir caran wekê &quot;bavê [[kurdolojî]]&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Filoni2017&quot; /&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] navçe bûye beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin.

Îro nifûsa navçe bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî li navçeyê hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê, di sala 1948an de, ji ber dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne.

== Avûhewa ==
Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Şûnwar ==
=== Dergehê Rojhilatê ===
Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin.

=== Dergehê Rojavayê ===
Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin.

=== Minareya mizgefta Amêdiyê ===
Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin.

=== Cihê Mîrgehê ===
Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe.

=== Goristana Mîran ===
Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye &quot;''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''&quot; siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye &quot;Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê&quot;.

=== Dibistana Qubehan ===
Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî.

==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ====
&lt;gallery&gt;
Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012)
Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan
Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê
Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê
Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran
Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan
&lt;/gallery&gt;

=== Nahiyeyên wê ===
* Amêdî (navend)
* [[Bamernê]]
* [[Çemankê]]
* [[Dêrelûk]]
* [[Kanî Masî]]
* [[Sersing]]
* [[shiladzy|Șêladizê]]

== Navdar ==
* [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû
* [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan
* [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan
* [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan
* [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar
* [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj
* [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar
* [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-)
* [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs

== Wênedank ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê
Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî
Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê
File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê
Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê
Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî
Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012)
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mîrektiya Badînan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar û gundên Amêdiyê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Amêdî| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>bxvwtlxqfcng3l3onyoe8awe8jx7ol7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akrê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8221</id>
    <revision>
      <id>2000453</id>
      <parentid>1980946</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2580" sha1="8pues655o1988yxvr57z9gqbk1d5lfa" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala [[Çiyayê Akrê]] ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê [[Ereb]]an Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê [[Îslam]]ê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya [[civak]]î ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên [[eşîret]]î ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[Mîrgeha Behdînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>8pues655o1988yxvr57z9gqbk1d5lfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000454</id>
      <parentid>2000453</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="lx7ukpst9bwy7rgbusan7tny56mam14" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala [[Çiyayê Akrê]] ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê [[Ereb]]an Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê [[Îslam]]ê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya [[civak]]î ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên [[eşîret]]î ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[Mîrgeha Behdînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>lx7ukpst9bwy7rgbusan7tny56mam14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000455</id>
      <parentid>2000454</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2591" sha1="84ed7lk732t9wqtejakizq25hsqcrt4" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala [[Çiyayê Akrê]] ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê [[Ereb]]an Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê [[Îslam]]ê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya [[civak]]î ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên [[eşîret]]î ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[Mîrgeha Behdînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>84ed7lk732t9wqtejakizq25hsqcrt4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000456</id>
      <parentid>2000455</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="kbz22irex19s15pzbpwjrv7xrxjon2w" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala [[Çiyayê Akrê]] ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê [[Ereb]]an Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê [[Îslam]]ê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya [[civak]]î ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên [[eşîret]]î ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[Mîrgeha Behdînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>kbz22irex19s15pzbpwjrv7xrxjon2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000457</id>
      <parentid>2000456</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="t86ew5m0kespop3n1bqtsqf7shmmshe" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê [[Ereb]]an Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê [[Îslam]]ê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya [[civak]]î ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên [[eşîret]]î ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[Mîrgeha Behdînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>t86ew5m0kespop3n1bqtsqf7shmmshe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000458</id>
      <parentid>2000457</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2242" sha1="5d05p3lh2z9fd0dmduikwm02qfzcttc" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya [[civak]]î ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên [[eşîret]]î ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[Mîrgeha Behdînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>5d05p3lh2z9fd0dmduikwm02qfzcttc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000459</id>
      <parentid>2000458</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="0nd8wwmzka0589z4jd2sx7cag8wq02a" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û [[Surçi]]  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>0nd8wwmzka0589z4jd2sx7cag8wq02a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000460</id>
      <parentid>2000459</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2220" sha1="soq0x2zv38dp4cmrqm646wa22wt868t" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê [[Şoş]]ê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>soq0x2zv38dp4cmrqm646wa22wt868t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000461</id>
      <parentid>2000460</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="fyald8mdeacwjcftsiosg3jbpgpyxn2" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>fyald8mdeacwjcftsiosg3jbpgpyxn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000462</id>
      <parentid>2000461</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2192" sha1="b5pfw7x84fagi0o66wu6x60uoa9i74t" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>b5pfw7x84fagi0o66wu6x60uoa9i74t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000463</id>
      <parentid>2000462</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2237" sha1="cwnklwx1vzgem8iq1p63mn1dah2k7bv" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>cwnklwx1vzgem8iq1p63mn1dah2k7bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000464</id>
      <parentid>2000463</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2324" sha1="nn7o4tglt7zt1b1slklea1y3j5lu7ts" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>nn7o4tglt7zt1b1slklea1y3j5lu7ts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000466</id>
      <parentid>2000464</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2468" sha1="rb8v73xea0zih6fbfp4v9lm7j4jvz7v" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>rb8v73xea0zih6fbfp4v9lm7j4jvz7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000475</id>
      <parentid>2000466</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2527" sha1="hzlfrmplebk0ytwnl4pjwsanneft7xp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>hzlfrmplebk0ytwnl4pjwsanneft7xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000476</id>
      <parentid>2000475</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="kowu0t8xd8zxdh60lgtupj7xrm5ldsl" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>kowu0t8xd8zxdh60lgtupj7xrm5ldsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000477</id>
      <parentid>2000476</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2654" sha1="j1767iaz9te6bxcpmx7v6uya8drm150" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]]

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>j1767iaz9te6bxcpmx7v6uya8drm150</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000478</id>
      <parentid>2000477</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2793" sha1="kc6nsh1pu8jo5oy1rhy0s5w69omwaso" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>kc6nsh1pu8jo5oy1rhy0s5w69omwaso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000479</id>
      <parentid>2000478</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2880" sha1="fd0scsd4fcggqxz31mvswjsown1ixka" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>fd0scsd4fcggqxz31mvswjsown1ixka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000480</id>
      <parentid>2000479</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2892" sha1="8re0gnpylasydl09h7hgcwt2vxuscyy" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa,

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>8re0gnpylasydl09h7hgcwt2vxuscyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000481</id>
      <parentid>2000480</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="2elx042kqew4t0y2hbzfoizyx46t8sx" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye çêkirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî lê hatiye niştecihkirin. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>2elx042kqew4t0y2hbzfoizyx46t8sx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000482</id>
      <parentid>2000481</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="azafzop9w0xn0xjh9v5r8r8txvbx4gt" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>azafzop9w0xn0xjh9v5r8r8txvbx4gt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000485</id>
      <parentid>2000482</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3141" sha1="pat0ey6p3cujbj3402g3sdqmugu5xfr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>pat0ey6p3cujbj3402g3sdqmugu5xfr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000488</id>
      <parentid>2000485</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3264" sha1="j4t4msdbddcogq0bv61hyrpvlkzamo6" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>j4t4msdbddcogq0bv61hyrpvlkzamo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000489</id>
      <parentid>2000488</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="ivj10qy1mohf2ss6ybvlkyzwu38pp42" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]]

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>ivj10qy1mohf2ss6ybvlkyzwu38pp42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000493</id>
      <parentid>2000489</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3427" sha1="r5l2i8o6fhz5xwjna5ryvelnff4yfai" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>r5l2i8o6fhz5xwjna5ryvelnff4yfai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000494</id>
      <parentid>2000493</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3594" sha1="3g4z9xv9pu5xiuqzler0p2gwmtayenc" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>3g4z9xv9pu5xiuqzler0p2gwmtayenc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000495</id>
      <parentid>2000494</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3607" sha1="jc5t26lfij0l7vj8mp00s628wsb4ze7" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekê [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>jc5t26lfij0l7vj8mp00s628wsb4ze7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000496</id>
      <parentid>2000495</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3607" sha1="97svvfbt02fouwzue7m8r10tzmiln7t" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>97svvfbt02fouwzue7m8r10tzmiln7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000499</id>
      <parentid>2000496</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3636" sha1="7w22kpxfe9rmdb1unvs1a0vd4tmqdwq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>7w22kpxfe9rmdb1unvs1a0vd4tmqdwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000500</id>
      <parentid>2000499</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3726" sha1="p6hve4meta8p9enql10n9qbufhmkvao" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>p6hve4meta8p9enql10n9qbufhmkvao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000502</id>
      <parentid>2000500</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3885" sha1="psbew6o0mr8fcm6qgxmcw3pm1xd0v4m" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>psbew6o0mr8fcm6qgxmcw3pm1xd0v4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000503</id>
      <parentid>2000502</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="oqnbgnlwo5horwd2z6uexv07db3wix1" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>oqnbgnlwo5horwd2z6uexv07db3wix1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000504</id>
      <parentid>2000503</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="cf2xtoubxcb12kgcr7mnd1v20t9qixp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>cf2xtoubxcb12kgcr7mnd1v20t9qixp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000506</id>
      <parentid>2000504</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4123" sha1="otvbn03lrhq1t5b56p2oorvkl8kgcpf" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>otvbn03lrhq1t5b56p2oorvkl8kgcpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000509</id>
      <parentid>2000506</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="4fp8jl6ldntq50l1tifw6gpykyfni7v" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>4fp8jl6ldntq50l1tifw6gpykyfni7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000510</id>
      <parentid>2000509</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4330" sha1="r4hxvvrovf8dq99wwxo4lsax0qmxie4" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>r4hxvvrovf8dq99wwxo4lsax0qmxie4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000512</id>
      <parentid>2000510</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4441" sha1="efe0fnic2wfl1wa3n39hspan3015np5" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>efe0fnic2wfl1wa3n39hspan3015np5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000514</id>
      <parentid>2000512</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="627kihmiklny4ij2ah31r9cclw8e3s7" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da. Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>627kihmiklny4ij2ah31r9cclw8e3s7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000515</id>
      <parentid>2000514</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4493" sha1="fleh6ounkkkxumjqvofx0847ai7xnr9" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye. Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>fleh6ounkkkxumjqvofx0847ai7xnr9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000516</id>
      <parentid>2000515</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="sfwqr5m9726c1by2tq48p55esarvadx" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>sfwqr5m9726c1by2tq48p55esarvadx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000517</id>
      <parentid>2000516</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4546" sha1="1khripajx8lxybfxj5w5s54g1ry6fjm" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>1khripajx8lxybfxj5w5s54g1ry6fjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000518</id>
      <parentid>2000517</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="moi9kpxzhaqtydoddj2r7fuhtkcbefk" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>moi9kpxzhaqtydoddj2r7fuhtkcbefk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000519</id>
      <parentid>2000518</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4876" sha1="nbuwvrcvx13hni4cdgzvwsole5luz4a" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |author1=C. J. Edmonds |publisher=Oxford University Press |date=1957 |page=439 |isbn= |location= |url=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ |access-date=17 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://www.silav.net/wene/bk/akre.html Wêne Akrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223124746/http://www.silav.net/wene/bk/akre.html |date=2007-12-23 }}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Akrê| ]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]</text>
      <sha1>nbuwvrcvx13hni4cdgzvwsole5luz4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000520</id>
      <parentid>2000519</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4611" sha1="rmvut9dma6dnq77swrfaeb8a50xie25" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |author1=C. J. Edmonds |publisher=Oxford University Press |date=1957 |page=439 |isbn= |location= |url=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ |access-date=17 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}</text>
      <sha1>rmvut9dma6dnq77swrfaeb8a50xie25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000522</id>
      <parentid>2000520</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4613" sha1="9d0pev8ao33k2ovsxqgv8w8a8jombtf" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |author1=C. J. Edmonds |publisher=Oxford University Press |date=1957 |page=439 |isbn= |location= |url=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ |access-date=17 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}</text>
      <sha1>9d0pev8ao33k2ovsxqgv8w8a8jombtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000523</id>
      <parentid>2000522</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4602" sha1="hq4bcvgprl4babuz5tin1ak71k5zdr4" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |author1=C. J. Edmonds |publisher=Oxford University Press |date=1957 |page=439 |isbn= |location= |url=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ |access-date=17 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}</text>
      <sha1>hq4bcvgprl4babuz5tin1ak71k5zdr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000524</id>
      <parentid>2000523</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4656" sha1="l301ue5jldlnbgzsol6oy4jr3no1egg" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Navçe
| welat               = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet              = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê   = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe. 

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi  û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medê]] ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[Zerdeşt|zerdeştî]], Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[Mîrektiya Badînan|mîrektiya Badînanê]] ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |author1=C. J. Edmonds |publisher=Oxford University Press |date=1957 |page=439 |isbn= |location= |url=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ |access-date=17 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>l301ue5jldlnbgzsol6oy4jr3no1egg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000530</id>
      <parentid>2000524</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2000530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="p36cfdybp3rmikppz9tmxf2z1j3lu9l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Navçe
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
| nexşeya_reptiyeyê  = Başûrê Kurdistanê
}}
'''Akrê''' bajarok û navçeyekî [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajarê kevin li pala çiyayê Akrêyê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa malekê din ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibe.

Pêkhateya civakî ya bajêr tevlihevekî ji jiyanên bajarî û eşîretî ye. Akrê wekî bajarî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya [[mîrektiya Badînan]] in, lê eşîretên mîna [[Zêbarî]], [[Herkî]] û Surçi û Akrêyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka wê bajarê de lîstine.

Paytexta mîrektiya Badînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2017-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171005051000/https://www.osar.ch/assets/herkunftslaender/mittlerer-osten-zentralasien/irak/irak-quelles-menaces-pour-les-anciens-collaborateurs-en-kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Bajar di sedsala 7an {{Bz}} hatiye avakirin û yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye warê mirovî. [[Împeratoriya Med]]ê ji salên 612 heta 550an {{Bz}} ve bajarê hikûm kiriye. Ew serdem wekî serdema zêrîn tê nasîn. Mîrê [[zerdeşt]]î, Zend, mîrê bajêr bûye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}}

Di sala 115an {{Pz}} de, bajarok di bin fermandariya [[Trajanus]] ketiye kontrola [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romê]] û peykerekê serketinê li bajêr çêkiriye. Lêbelê piştî demekê kurt de, xelkê Akrêyê serhîldan kirin û peyker dîsa rakirin.

Ji sedsala 10an vir ve, navenda îdarî ya eşîreta [[Hevêdî|hevêdiyan]] bûye û wekî wisa, [[Yaqût Hemawî]] destnîşan kiriye ku navê bajarok wekî 'Aqr el-Humaydiye' (Şûna Hevêdiyan) jî dihatiye nasîn. Di sala 1133an de, bajarok ji aliyê [[Îmadedîn Zengî]] ve hatiye îşxal kirin ku diwarê parastinê ya bajarokê hilweşandî da.{{sfnp|Ismail|2015|p=116}} Şîbab el-Umarî yê sedsala 14an de jî hebûna eşîra [[Dasnî]] ya kurdên [[Êzdîtî|êzîdî]] destnîşan kiriye.{{sfnp|Ismail|2015|p=115}} Hilweşandina [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] rê da [[mîrektiya Badînan]]ê ku Akrê û derûdorê wê bin destê xwe bigire. Hikûmdariya wan li ser wê bajarokê heta sala 1833an didomîne, heta ku [[Mîr Muhemmed Paşa]] yê [[mîrektiya Soran]]ê wê herêmê dagir dike.{{sfnp|Eppel|2018|p=40-42}}

Berî windakirina bajarokê, di serdema badîniyan de pêşketin û avahiyên aborî û çandî yê girîng çêbûn. Lêbelê bajarok di sedsala 19an de bû qurbanê gelek kampanyayên leşkerî di navbera [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û mîrektiya Soranê. Bajarok di sala 1852an de ji ber cihê xwe yê stratejîk dîsa ketiye di bin dagirkeriya osmaniyan û heta sala 1918an ve ji aliyê wan hatiye hikûm kirin. Di vê serdemê de, bajarok û derûdora wê beşek ji wîlayeta Mûsilê bû.{{sfnp|Ismail|2015|pp=116–117}}

Di sala 1924an de, %90.4ê nifûsê kurd bûn, lê ev hejmar di sala 1931an de ji ber binpêkirina mafên kurdan li Iraqê daketiye %64.7. Di sala 1947an de, %90ê nifûsê dîsa kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |nivîskar1=C. J. Edmonds |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1957 |rûpel=439 |isbn= |cih= |url=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Avûhewa ==
Li Akrêyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare.

== Tax ==
* Akrê
* [[Bicîl]]
* [[Dînarte]]
* [[Girdesîn]]
 
== Cihên turîstîk ==
* [[Kelha Akrê]]
* [[Sûlava Akrê]]
* [[Kanî Zerik]]
* [[Mezar Evdilezîz]]

&lt;gallery&gt;
Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê

&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|44|N|43|54|E|type:city(23088)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]</text>
      <sha1>p36cfdybp3rmikppz9tmxf2z1j3lu9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tabû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9897</id>
    <revision>
      <id>2000289</id>
      <parentid>1898593</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="0lf9s2hcrxxf7zicjprq69h3teotys4" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
{{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}
Peyva '''Tabû''' ji zimanên [[tongayî]] derbasê hemî zimanan bûye. Di zimanên tongayî de wateya wê; tiştê ku qet nikare were birîndarkirin, dest lê dayîn, tiştê qedexe, tiştê pîroz, tiştê pirr veşartî ye.

Tabû di hemî beşên zanîstiyê de tê bikaranîn, lewra her mirov, her ber an kom, gel, çîn. ol hwd tabûyeke xwe hene. [[Sigmund Freud]] di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de ciheke girîng daye tabûyan. Tabûyên olan pirr in. Bo mînak mirov nikare nîqaşa hebûna Xwedê bike, lewra ev tabûyek e. Dîsa di hemî çandan de tabû hene. Mirov nikare rût û tazî di stasyona trênê de bigere. Di dadmendiyê de tabû hene. Bo mînak mirov nikare xalên bingehîn ên destûrên bingehîn bi hêsanî guftûgo bike.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Antropolojiya çandî]]
[[Kategorî:Derûnnasiya exlaqê]]
[[Kategorî:Psîkoanalîz]]</text>
      <sha1>0lf9s2hcrxxf7zicjprq69h3teotys4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nermalav</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13654</id>
    <revision>
      <id>2000074</id>
      <parentid>1816087</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="3zau1cydmyou5a57cj4lt388aewdkhd" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>3zau1cydmyou5a57cj4lt388aewdkhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000075</id>
      <parentid>2000074</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="n92sagn03fy4fyo0puo5wuvh0093nk5" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>n92sagn03fy4fyo0puo5wuvh0093nk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000076</id>
      <parentid>2000075</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="ov0w2vlzzwey735p8794k8uniia1u6k" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>ov0w2vlzzwey735p8794k8uniia1u6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000077</id>
      <parentid>2000076</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="1vtv29h6y8v9gn5oow4dro6zuhvawpw" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî,

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>1vtv29h6y8v9gn5oow4dro6zuhvawpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000078</id>
      <parentid>2000077</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="obal2jl7t6zwebdu93g2o48zd9l0xfw" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>obal2jl7t6zwebdu93g2o48zd9l0xfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000079</id>
      <parentid>2000078</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="qczo3fpmducz2ts3q2dgbl7l8s5q8k9" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>qczo3fpmducz2ts3q2dgbl7l8s5q8k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000080</id>
      <parentid>2000079</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310" sha1="t99wrgz49unqlrdj5m5lsg3mk19z5uy" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>t99wrgz49unqlrdj5m5lsg3mk19z5uy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000081</id>
      <parentid>2000080</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="7kplrc46qdx6akuy6khb6sx99lutc2w" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>7kplrc46qdx6akuy6khb6sx99lutc2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000082</id>
      <parentid>2000081</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331" sha1="govrl87gg685z3oyznaerknxdmnqrmy" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>govrl87gg685z3oyznaerknxdmnqrmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000083</id>
      <parentid>2000082</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="pdlvg8gx3b1ffbnspl2f2qzq16jxt6d" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>pdlvg8gx3b1ffbnspl2f2qzq16jxt6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000084</id>
      <parentid>2000083</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="sog1bgfjuxnxn24z70zfi94p1yg6hcr" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>sog1bgfjuxnxn24z70zfi94p1yg6hcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000085</id>
      <parentid>2000084</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="411" sha1="nxc61p9szk3lqydbjwxu3k81qxxi562" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>nxc61p9szk3lqydbjwxu3k81qxxi562</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000086</id>
      <parentid>2000085</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="lb5bs57esbqqt41oo7j61gu8emlh269" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>lb5bs57esbqqt41oo7j61gu8emlh269</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000087</id>
      <parentid>2000086</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="469" sha1="f54mmpt8ot0gutf14te1oxlyrfknr23" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>f54mmpt8ot0gutf14te1oxlyrfknr23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000088</id>
      <parentid>2000087</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="518" sha1="ivvs1sqwvgtbs6jnja6hjo7txctd1il" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>ivvs1sqwvgtbs6jnja6hjo7txctd1il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000089</id>
      <parentid>2000088</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="519" sha1="pqn7tk6bzx24471fqso0svvtl7xrjrw" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>pqn7tk6bzx24471fqso0svvtl7xrjrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000090</id>
      <parentid>2000089</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="566" sha1="lkbf01yl8sb6cahvfes9la7jqqyv6xq" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>lkbf01yl8sb6cahvfes9la7jqqyv6xq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000091</id>
      <parentid>2000090</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="hcn9yitbactedhmyra6geqosviehbx6" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>hcn9yitbactedhmyra6geqosviehbx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000092</id>
      <parentid>2000091</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="602" sha1="5pt1hgfmam1jxvxgtugjnf7eik9bkyn" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>5pt1hgfmam1jxvxgtugjnf7eik9bkyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000093</id>
      <parentid>2000092</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="623" sha1="lv1yy6zw4nzbiwcr50ylir9ynunzqrk" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>lv1yy6zw4nzbiwcr50ylir9ynunzqrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000094</id>
      <parentid>2000093</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="qvcgzuyx84qex187gpypi7dmcdnqcrq" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>qvcgzuyx84qex187gpypi7dmcdnqcrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000095</id>
      <parentid>2000094</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="1x3e3v77rakdqi046ohhddufthdb2w3" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>1x3e3v77rakdqi046ohhddufthdb2w3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000096</id>
      <parentid>2000095</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="70kuhrcmbsc5g1xto2aju7qtn5dvlfp" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>70kuhrcmbsc5g1xto2aju7qtn5dvlfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000097</id>
      <parentid>2000096</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="1p18iefii41xph7ef1rizjnrnxbntwe" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>1p18iefii41xph7ef1rizjnrnxbntwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000098</id>
      <parentid>2000097</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="839" sha1="abmsvruqsu5h7bqxahs3r271xhuahr3" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>abmsvruqsu5h7bqxahs3r271xhuahr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000099</id>
      <parentid>2000098</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="840" sha1="9117k8124i3oynrbsjugjltshf7c4j5" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin,

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>9117k8124i3oynrbsjugjltshf7c4j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000100</id>
      <parentid>2000099</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="orcm6r8iw5x78qa9q3slyh0mxaz7s3d" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>orcm6r8iw5x78qa9q3slyh0mxaz7s3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000101</id>
      <parentid>2000100</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="s6hww5ems3uix88cffsf0hp592zrh38" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>s6hww5ems3uix88cffsf0hp592zrh38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000102</id>
      <parentid>2000101</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="900" sha1="p2pp1ww7y91mq5z4qwoaa1x8h68oyfp" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>p2pp1ww7y91mq5z4qwoaa1x8h68oyfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000103</id>
      <parentid>2000102</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="h7cpfwnx7l9zdwc5wwtp060nobm4y4w" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re,

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>h7cpfwnx7l9zdwc5wwtp060nobm4y4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000104</id>
      <parentid>2000103</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="lnchl4a5i5bqqgruzuj1tjcs22zfd6c" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>lnchl4a5i5bqqgruzuj1tjcs22zfd6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000105</id>
      <parentid>2000104</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="934" sha1="dcjnudvvx9fnxjr4w1bbclbjtal6izn" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>dcjnudvvx9fnxjr4w1bbclbjtal6izn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000106</id>
      <parentid>2000105</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="959" sha1="8wldo1vswms5a8ygq4zow5wg6kgy1n9" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>8wldo1vswms5a8ygq4zow5wg6kgy1n9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000107</id>
      <parentid>2000106</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="960" sha1="ggwa57sfzvrxw14xqi5nuk9tji4wlus" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]],

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>ggwa57sfzvrxw14xqi5nuk9tji4wlus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000108</id>
      <parentid>2000107</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1008" sha1="2qavdmwvja24h0wjt4k7qznjdevj1c7" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>2qavdmwvja24h0wjt4k7qznjdevj1c7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000109</id>
      <parentid>2000108</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="g034v6t8y288xsg5yq68y7t2o3uusl2" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]],

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>g034v6t8y288xsg5yq68y7t2o3uusl2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000110</id>
      <parentid>2000109</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1053" sha1="phz890fg05g0kv9kvgthn5n1ljfrj5p" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>phz890fg05g0kv9kvgthn5n1ljfrj5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000111</id>
      <parentid>2000110</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1111" sha1="6n994yotot662g4w6u7050fnpd09tnd" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>6n994yotot662g4w6u7050fnpd09tnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000112</id>
      <parentid>2000111</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1138" sha1="r492myh38n4phdhw4i9afp12k2yi47v" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

* Pergalên xebitandinê:

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>r492myh38n4phdhw4i9afp12k2yi47v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000113</id>
      <parentid>2000112</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="l9jtjym15wuv644rm4pn1bcli42a2tr" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan:

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>l9jtjym15wuv644rm4pn1bcli42a2tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000114</id>
      <parentid>2000113</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1286" sha1="5ox0voco6n6obqnnq47ojd9ucaotd5g" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>5ox0voco6n6obqnnq47ojd9ucaotd5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000115</id>
      <parentid>2000114</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1309" sha1="1mfnwbibsav3evxomgm291bdk0zcdah" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>1mfnwbibsav3evxomgm291bdk0zcdah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000116</id>
      <parentid>2000115</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="32lrrrptexh6jvcmw9a9qyxh6bd718x" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>32lrrrptexh6jvcmw9a9qyxh6bd718x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000117</id>
      <parentid>2000116</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="l3kxdwgecsugztrgusgygifb68i33rw" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>l3kxdwgecsugztrgusgygifb68i33rw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000118</id>
      <parentid>2000117</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1371" sha1="rfzemnkzb3ucmdkywd3hhdh75zncxau" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>rfzemnkzb3ucmdkywd3hhdh75zncxau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000119</id>
      <parentid>2000118</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1398" sha1="g30coegombtssv3p77eue7e020xlqwu" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>g30coegombtssv3p77eue7e020xlqwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000120</id>
      <parentid>2000119</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1399" sha1="ajpxppmsij2q6ts1qtw6xuvtrs0hq0e" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar,

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>ajpxppmsij2q6ts1qtw6xuvtrs0hq0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000121</id>
      <parentid>2000120</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1406" sha1="jqtn5zlacdofmwc7hvvoi0kzk7iz2kw" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS),

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>jqtn5zlacdofmwc7hvvoi0kzk7iz2kw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000122</id>
      <parentid>2000121</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="llzgm8f36pcb1b7c8z883fsg609wm0c" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>llzgm8f36pcb1b7c8z883fsg609wm0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000123</id>
      <parentid>2000122</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1425" sha1="evjst5a4pk4ceo4seh79lxrg9dxr08z" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>evjst5a4pk4ceo4seh79lxrg9dxr08z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000124</id>
      <parentid>2000123</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1438" sha1="nq90fibl7e2zo516wblfu5wf74iv0h1" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>nq90fibl7e2zo516wblfu5wf74iv0h1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000125</id>
      <parentid>2000124</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1439" sha1="pyfxrvmmg9hbo99uatx2hd93iwykct6" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de,

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>pyfxrvmmg9hbo99uatx2hd93iwykct6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000126</id>
      <parentid>2000125</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="d37djwoyy1x5cuxfqhkc9odlqusnny2" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>d37djwoyy1x5cuxfqhkc9odlqusnny2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000127</id>
      <parentid>2000126</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="tdp3hc3subvv7oda78tuaraiabzovcm" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>tdp3hc3subvv7oda78tuaraiabzovcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000128</id>
      <parentid>2000127</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1546" sha1="filub2w0hwl2fluqb1nbqfec0biyu0b" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>filub2w0hwl2fluqb1nbqfec0biyu0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000129</id>
      <parentid>2000128</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1606" sha1="mox6v57md3znbc57izwen1yft0ildp2" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>mox6v57md3znbc57izwen1yft0ildp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000130</id>
      <parentid>2000129</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1695" sha1="rz5bjs1l8v0u9g5pakaxm8s6kh2tvsp" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>rz5bjs1l8v0u9g5pakaxm8s6kh2tvsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000131</id>
      <parentid>2000130</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1904" sha1="a2bzdmsodmdyvkr6rntyynj1k52gnp8" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>a2bzdmsodmdyvkr6rntyynj1k52gnp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000132</id>
      <parentid>2000131</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2067" sha1="8sqf9ouvbozhpao39esd4lcm919gvtk" xml:space="preserve">{{yekkirin|[[nivîsbarî]]}}{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>8sqf9ouvbozhpao39esd4lcm919gvtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000134</id>
      <parentid>2000132</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2039" sha1="nnxrmqow5q6acacy4ieblhnwp5yoigc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>nnxrmqow5q6acacy4ieblhnwp5yoigc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000135</id>
      <parentid>2000134</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="g9le0r84hpt7hta5ctl0vpt98gm8ujf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png]]
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>g9le0r84hpt7hta5ctl0vpt98gm8ujf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000136</id>
      <parentid>2000135</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2075" sha1="mkty48fng2d8z7mlq2d8o5pyr5r4p1z" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb]]
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>mkty48fng2d8z7mlq2d8o5pyr5r4p1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000137</id>
      <parentid>2000136</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2136" sha1="580cdr9bvacclxkrzigdf6vqimkcuy1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>580cdr9bvacclxkrzigdf6vqimkcuy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000138</id>
      <parentid>2000137</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2219" sha1="aaiqk5tg1fmunsqteoy36dc7a6xsq8e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
Nermalav an jî nivîsbarî, ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin. Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>aaiqk5tg1fmunsqteoy36dc7a6xsq8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000139</id>
      <parentid>2000138</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2231" sha1="gd6xjjpx2vzzkdh0nz8fpmpr1178hml" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin. Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>gd6xjjpx2vzzkdh0nz8fpmpr1178hml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000140</id>
      <parentid>2000139</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2255" sha1="m7n65fihf875wkovidc26vojaefwjwm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin. Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>m7n65fihf875wkovidc26vojaefwjwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000141</id>
      <parentid>2000140</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2276" sha1="rtfp5351vw2a6xs445gtbcjz5mx9wax" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin. Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>rtfp5351vw2a6xs445gtbcjz5mx9wax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000142</id>
      <parentid>2000141</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2253" sha1="n5748y6jpzpvzd5ozvgpaj8bzrrck3k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin. Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>n5748y6jpzpvzd5ozvgpaj8bzrrck3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000143</id>
      <parentid>2000142</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2443" sha1="7a3ibya6a6yzt193ryhqt7j0nrr0ncp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.&lt;ref name=&quot;pis-p16&quot;&gt;{{cite book |title=Principles of Information Systems, Sixth Edition |last=Stair |first=Ralph M. |publisher=Thomson |year=2003 |page=16 |isbn=0-619-06489-7 |quote=}}&lt;/ref&gt; Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>7a3ibya6a6yzt193ryhqt7j0nrr0ncp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000144</id>
      <parentid>2000143</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2433" sha1="hn6zgyjj6w3oc19gsqh9i4ntymfx0lh" xml:space="preserve">[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[Komputer|komputerê]] didin.&lt;ref name=&quot;pis-p16&quot;&gt;{{cite book |title=Principles of Information Systems, Sixth Edition |last=Stair |first=Ralph M. |publisher=Thomson |year=2003 |page=16 |isbn=0-619-06489-7 |quote=}}&lt;/ref&gt; Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[Hişkalav|hişkalavê]] hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[Danegeh|danegehan]] de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[Înternet|înternetê]] têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>hn6zgyjj6w3oc19gsqh9i4ntymfx0lh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000183</id>
      <parentid>2000144</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2000183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="35urwbt2b0ayclznf3v1jkyyasuc7ue" xml:space="preserve">[[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]]
'''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[komputer]]ê didin.&lt;ref name=&quot;pis-p16&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Principles of Information Systems, Sixth Edition |paşnav=Stair |pêşnav=Ralph M. |weşanger=Thomson |sal=2003 |rûpel=16 |isbn=0-619-06489-7 |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne.

Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[hişkalav]]ê hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[danegeh]]an de tevlihev bûye.

Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin:

# pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin
# nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne
Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[înternet]]ê têne gihîştin.

Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komputer]]
[[Kategorî:Nermalav| ]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]</text>
      <sha1>35urwbt2b0ayclznf3v1jkyyasuc7ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galîçî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20957</id>
    <revision>
      <id>2000470</id>
      <parentid>1840535</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="ju1hi39p71meimpt82vu8ljtsxba5xq" xml:space="preserve">'''Galîçî''', navçeya Galîçî an '''Galîçiya''', herêmeke dîrokî ya di navbera [[Polonya]] û [[Ûkrayna|Úkraynayê]] de ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên Ewropayê]]</text>
      <sha1>ju1hi39p71meimpt82vu8ljtsxba5xq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000471</id>
      <parentid>2000470</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="2ypc15htfazrxnhz46iy8vpnsnvvws3" xml:space="preserve">'''Galîçî''', navçeya Galîçî an '''Galîçiya''', herêmeke dîrokî ya di navbera [[Polonya]] û [[Ûkrayna|Ûkraynayê]] de ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên Ewropayê]]</text>
      <sha1>2ypc15htfazrxnhz46iy8vpnsnvvws3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000472</id>
      <parentid>2000471</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="1e2bcskup37ccshar8xibc863y1slka" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Galîçî''', navçeya Galîçî an '''Galîçiya''', herêmeke dîrokî ya di navbera [[Polonya]] û [[Ûkrayna|Ûkraynayê]] de ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên Ewropayê]]</text>
      <sha1>1e2bcskup37ccshar8xibc863y1slka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000551</id>
      <parentid>2000472</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2000551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="c54rwgpzif6w70x3906dcv5et6q7dhe" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Galîçî''', navçeya Galîçî an '''Galîçiya''', herêmeke dîrokî ya di navbera [[Polonya]] û [[Ûkrayna]]yê de ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên Ewropayê]]</text>
      <sha1>c54rwgpzif6w70x3906dcv5et6q7dhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gurr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28223</id>
    <revision>
      <id>2000276</id>
      <parentid>1865810</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331" sha1="52bzeslr74c52xiwea2bvhqirghown0" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[îngilîzî]] scabies) nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[ajal]] û [[mirov]]an peyda dibî ye. Ev nexweşi ji [[kurm]]ekî bi navî ''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>52bzeslr74c52xiwea2bvhqirghown0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000277</id>
      <parentid>2000276</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331" sha1="5m33vl7gfvy9nomfbc8hc35tx0rp456" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[îngilîzî]] scabies) nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[ajal]] û [[mirov]]an peyda dibî ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>5m33vl7gfvy9nomfbc8hc35tx0rp456</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000278</id>
      <parentid>2000277</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332" sha1="c6bjomxaj9g3g5kgmap5x1lvyog576s" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[îngilîzî]] scabies) nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>c6bjomxaj9g3g5kgmap5x1lvyog576s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000279</id>
      <parentid>2000278</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="0uj1xh7afmu2w2bgwikh9fa3z1y9zr2" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] scabies) nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>0uj1xh7afmu2w2bgwikh9fa3z1y9zr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000280</id>
      <parentid>2000279</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="fg9in1lis76xpc8axwh2wbr418ytg9w" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: scabies) nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>fg9in1lis76xpc8axwh2wbr418ytg9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000281</id>
      <parentid>2000280</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="65i5gy5xy0oy99de9fczbmt6jjy3m2k" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''scabies'') nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>65i5gy5xy0oy99de9fczbmt6jjy3m2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000282</id>
      <parentid>2000281</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="377" sha1="kgx52ccoliv0y8hm9ktqk836fwm6zf6" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''scabies'') nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

== Girêdanên derve ==
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>kgx52ccoliv0y8hm9ktqk836fwm6zf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000283</id>
      <parentid>2000282</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="5u3c5l8tzb0cihut0shm5siyd0z1c9k" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''scabies'') nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>5u3c5l8tzb0cihut0shm5siyd0z1c9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000284</id>
      <parentid>2000283</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="fyahyugyda9e49r6omnfwu0k610ub17" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''scabies'') nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê ''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>fyahyugyda9e49r6omnfwu0k610ub17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000285</id>
      <parentid>2000284</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T04:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="93czf5gpi95ayladipcuotftbp48zq3" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Gurr''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''scabies'') nexweşiyekê ku li [[çerm]]ê [[heywan]] û [[mirov]]an peyda dibe ye. Ev nexweşî ji [[kurm]]ekî bi navê ''[[Sarcoptes scabiei]]'' çêdibe.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nexweşiyên ajalan]]
[[Kategorî:Nexweşî]]</text>
      <sha1>93czf5gpi95ayladipcuotftbp48zq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Norşîncix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37676</id>
    <revision>
      <id>2000215</id>
      <parentid>1960809</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T16:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22532-14</username>
        <id>147777</id>
      </contributor>
      <comment>Min agahî lê zêde kir</comment>
      <origin>2000215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="63n1epsucmj6d02x983sapv81j66l97" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Norşîncix
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Harmantepe
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]]
| navçe              = [[Elcewaz]]
| nahiye             = Elcewaz (navend)
| hejmara_mezrayan   = 2
| mezra1             = Mam
| mezra2             = Kaxetkêl
| mezra3             = 
| mezra4             = 
| demonîm            = 
| nifûs              = 623&lt;ref&gt;[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&amp;p_il1=13&amp;p_yil=2012&amp;p_dil=1&amp;desformat=html tuik 2012]&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2012]]
| eşîr               = Şêxhesenî, Marxurî, Kurhesinî, Hemdikî, Şemsikî
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 2.160
| koda_postayê       = 13500
| koda_telefonê      = (+90) 434
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|38|52|0|N|42|46|16|E|display=inline, title}}
}}
'''Norşîncix''' ({{1946|Norşincik}}; {{bi-tr|Harmantepe}}), gundekî ku bi ser navçeya [[Elcewaz]]a [[Bidlîs]]ê ve ye. Li quntara Çiyayê Sîpan û li bakurê Gola Wanê ye. Zozanekî wê yê bi navê Sûtê heye. Tevahiya gundiyan Kurd in.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelent, Harmantepe |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=239058 |roja-gihiştinê=2014-06-02 |roja-arşîvê=2014-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140715141000/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=239058 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2012]]
|623
|-
|[[2000]]
|620
|-
|[[1990]]
|680
|-
|[[1985]]
|614
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Elcewazê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|38|52|00|N|42|46|16|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Elcewazê]]</text>
      <sha1>63n1epsucmj6d02x983sapv81j66l97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kondansator</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47858</id>
    <revision>
      <id>2000267</id>
      <parentid>1910960</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="5cfv9gqhs78okuoe0zryno5pf5xum4z" xml:space="preserve">[[Wêne:Kondansator (3).jpg|thumb|200px|Kondansatorên elektrolîtîk&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.&lt;/small&gt;]]

'''Kondansator''' ([[înglîzî]]: ''capacitor'') hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên [[neragihbar]] û du heb [[ragihbar]](iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê ''C'' va tên nîşandan.

== Agahiyên Teknîk ==
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.&lt;ref&gt;Serway, R. A. &amp; Beichner, R. J., ''Phiysics For Scientists and Engineers with Modern Physics'', rûpel:819, Saunders College Publishing, 2000.&lt;/ref&gt;
kondansatör aliye teknikida pır aliyada te bı kar anın hunduren sistemada encamen pır grıng dıxe hole minak: kondansatoreki jı tıjibun u valabuna wi tu dıkarı bı karbini ve demeda tu kari dem çebıki yani her alida aliye devreyen elektroniki da weki parazita jı hole rakırıne jıu ayne demeda enerjıye ka dengeliji kari çebıki
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=3| '''Agahîyên Teknîk ê Madeyên Neragihbar'''
|-
! scope=&quot;col&quot; | '''Made'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Neragihbarî, (K)'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Berxwedana Voltajî, (V/m)'''
|-
| Hewa (hişk)|| 1,00059 || &lt;math&gt;{3*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Bakalît]] || 4,9 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kuarz]] || 3,78 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Lastîk]] || 6,7 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| Lek([[Naylon]]) || 3,4 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kaxiz]] || 3,7 || &lt;math&gt;{16*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîstren]] || 2,56 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Ferfûr]] || 6 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîvînîl Klorûr]] || 3,4 || &lt;math&gt;{40*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Cam]] || 5,6 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Rûnê Sîlîkon]] || 2,5 || &lt;math&gt;{15*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Sitrozîyûm Tîtanat]] || 233 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Teflon]] || 2,1 || &lt;math&gt;{60*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Valahî]] || 1 || -
|-
| [[Av]] || 80 || -
|}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://electronics.howstuffworks.com/capacitor.htm How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).]
* [http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf How Capacitors Work(''PDF'' û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114113837/http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf |date=2012-01-14 }}
Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Depokirina enerjiyê]]
[[Kategorî:Hêmana elektronîk]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>5cfv9gqhs78okuoe0zryno5pf5xum4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000268</id>
      <parentid>2000267</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="6bkp6fqg1u05po6re6zxt8owrsh0hmx" xml:space="preserve">[[Wêne:Kondansator (3).jpg|thumb|200px|Kondansatorên elektrolîtîk&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.&lt;/small&gt;]]

'''Kondansator''' ([[înglîzî]]: ''capacitor'') hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên [[neragihbar]] û du heb [[ragihbar]](iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê ''C'' va tên nîşandan.

== Agahiyên Teknîk ==
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.&lt;ref&gt;Serway, R. A. &amp; Beichner, R. J., ''Phiysics For Scientists and Engineers with Modern Physics'', rûpel:819, Saunders College Publishing, 2000.&lt;/ref&gt;
kondansatör aliye teknikida pır aliyada te bı kar anın hunduren sistemada encamen pır grıng dıxe hole minak: kondansatoreki jı tıjibun u valabuna wi tu dıkarı bı karbini ve demeda tu kari dem çebıki yani her alida aliye devreyen elektroniki da weki parazita jı hole rakırıne jıu ayne demeda enerjıye ka dengeliji kari çebıki
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=3| '''Agahîyên Teknîk ê Madeyên Neragihbar'''
|-
! scope=&quot;col&quot; | '''Made'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Neragihbarî, (K)'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Berxwedana Voltajî, (V/m)'''
|-
| Hewa (hişk)|| 1,00059 || &lt;math&gt;{3*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Bakalît]] || 4,9 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kuarz]] || 3,78 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Lastîk]] || 6,7 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| Lek([[Naylon]]) || 3,4 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kaxiz]] || 3,7 || &lt;math&gt;{16*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîstren]] || 2,56 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Ferfûr]] || 6 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîvînîl Klorûr]] || 3,4 || &lt;math&gt;{40*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Cam]] || 5,6 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Rûnê Sîlîkon]] || 2,5 || &lt;math&gt;{15*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Sitrozîyûm Tîtanat]] || 233 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Teflon]] || 2,1 || &lt;math&gt;{60*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Valahî]] || 1 || -
|-
| [[Av]] || 80 || -
|}
Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://electronics.howstuffworks.com/capacitor.htm How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).]
* [http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf How Capacitors Work(''PDF'' û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114113837/http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf |date=2012-01-14 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Depokirina enerjiyê]]
[[Kategorî:Hêmana elektronîk]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>6bkp6fqg1u05po6re6zxt8owrsh0hmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000269</id>
      <parentid>2000268</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Hevokên ne zelal</comment>
      <origin>2000269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3247" sha1="6tz55ixrajvbxgfdeld7oyzycvvr14r" xml:space="preserve">[[Wêne:Kondansator (3).jpg|thumb|200px|Kondansatorên elektrolîtîk&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.&lt;/small&gt;]]

'''Kondansator''' ([[înglîzî]]: ''capacitor'') hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên [[neragihbar]] û du heb [[ragihbar]](iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê ''C'' va tên nîşandan.

== Agahiyên Teknîk ==
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.&lt;ref&gt;Serway, R. A. &amp; Beichner, R. J., ''Phiysics For Scientists and Engineers with Modern Physics'', rûpel:819, Saunders College Publishing, 2000.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=3| '''Agahîyên Teknîk ê Madeyên Neragihbar'''
|-
! scope=&quot;col&quot; | '''Made'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Neragihbarî, (K)'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Berxwedana Voltajî, (V/m)'''
|-
| Hewa (hişk)|| 1,00059 || &lt;math&gt;{3*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Bakalît]] || 4,9 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kuarz]] || 3,78 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Lastîk]] || 6,7 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| Lek([[Naylon]]) || 3,4 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kaxiz]] || 3,7 || &lt;math&gt;{16*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîstren]] || 2,56 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Ferfûr]] || 6 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîvînîl Klorûr]] || 3,4 || &lt;math&gt;{40*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Cam]] || 5,6 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Rûnê Sîlîkon]] || 2,5 || &lt;math&gt;{15*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Sitrozîyûm Tîtanat]] || 233 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Teflon]] || 2,1 || &lt;math&gt;{60*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Valahî]] || 1 || -
|-
| [[Av]] || 80 || -
|}
Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://electronics.howstuffworks.com/capacitor.htm How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).]
* [http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf How Capacitors Work(''PDF'' û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114113837/http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf |date=2012-01-14 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Depokirina enerjiyê]]
[[Kategorî:Hêmana elektronîk]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>6tz55ixrajvbxgfdeld7oyzycvvr14r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000270</id>
      <parentid>2000269</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="0kx7twxlcytfe8iem5djzy1o66suiay" xml:space="preserve">[[Wêne:Kondansator (3).jpg|thumb|200px|Kondansatorên elektrolîtîk&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.&lt;/small&gt;]]

'''Kondansator''' ([[înglîzî]]: ''capacitor'') hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên [[neragihbar]] û du heb [[ragihbar]](iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê ''C'' va tên nîşandan.

== Agahiyên Teknîk ==
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.&lt;ref&gt;Serway, R. A. &amp; Beichner, R. J., ''Phiysics For Scientists and Engineers with Modern Physics'', rûpel:819, Saunders College Publishing, 2000.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=3| '''Agahîyên Teknîk ê Madeyên Neragihbar'''
|-
! scope=&quot;col&quot; | '''Made'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Neragihbarî, (K)'''
! scope=&quot;col&quot; | '''Hejmara Berxwedana Voltajî, (V/m)'''
|-
| Hewa (hişk)|| 1,00059 || &lt;math&gt;{3*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Bakalît]] || 4,9 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kuarz]] || 3,78 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Lastîk]] || 6,7 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| Lek([[Naylon]]) || 3,4 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Kaxiz]] || 3,7 || &lt;math&gt;{16*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîstren]] || 2,56 || &lt;math&gt;{24*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Ferfûr]] || 6 || &lt;math&gt;{12*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Polîvînîl Klorûr]] || 3,4 || &lt;math&gt;{40*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Cam]] || 5,6 || &lt;math&gt;{14*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Rûnê Sîlîkon]] || 2,5 || &lt;math&gt;{15*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Sitrozîyûm Tîtanat]] || 233 || &lt;math&gt;{8*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Teflon]] || 2,1 || &lt;math&gt;{60*10^6}&lt;/math&gt;
|-
| [[Valahî]] || 1 || -
|-
| [[Av]] || 80 || -
|}
Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* [http://electronics.howstuffworks.com/capacitor.htm How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).]
* [http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf How Capacitors Work(''PDF'' û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114113837/http://class.phys.psu.edu/212Labs/05_Capacitance/How_Capacitors_Work.pdf |date=2012-01-14 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Depokirina enerjiyê]]
[[Kategorî:Hêmana elektronîk]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>0kx7twxlcytfe8iem5djzy1o66suiay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Axîleûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85629</id>
    <revision>
      <id>2000264</id>
      <parentid>2000038</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted 3 edits by [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|talk]]): Sansûr  ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]])</comment>
      <origin>2000264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="oosvh8hkylgdas1heuw1jkk8lpczby2" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank xwedawend
| sernavê_wêne       = {{Unbulleted list|''{{ziman|fr|La Colère d'Achille}}'', 1847|({{Girêdan|François-Léon Benouville|fr||en}})}}
}}
'''Axîleûs''' an jî '''Aşîl''' (bi yewnaniya kevin: Ἀχιλλεύς, [a.kʰilˈleu̯s] ''Achilleus'') di [[mîtolojiya yewnanî]] de lehengê [[Şerê Troyayê]], şervanê herî mezin ê şervanên yewnanî û lehengê sereke yê [[Îlyada]]ya [[Homer]]ê ye. Kurê [[Tetîs]] û [[Pêleûs]]ê qiralê [[Ftia]]yê ye.

{{Jêgirtin| Xwedawenda ling zîv Têtîs jî 
Ji Pêleûsê dûcan bûyîna xwe 

Axîleûsa dil şêr anî dinê.

Leşkerê ku hêzan belav dike

(1005)|çavkanî= [[Teogonîa]]- [[Hêsîodos]]	}}
Axîleûs ji hêla [[Xeîron]] ve hate  perwerde kirin. Ew herî zêde bi kuştina [[Hektor]]ê prensê Troyayê tê naskirin. Di dema Şerê Troyayê de li ber deriyên sûrên Troyayê ji bo tola hevalê xwe [[Patroklos]] hilîne bi Hektor re şer dike û di dueloyê de Hektor dikuje. 
[[Wêne:Achilles_fighting_against_Memnon_Leiden_Rijksmuseum_voor_Oudheden.jpg|thumb|Axîleûs di dema Şerê Troyayê de]]
Her çiqas mirina Axîleûs li Îlyadayê nehatibe qalkirin jî li gorî hinek çavkaniyên din, di dawiya Şerê Troyayê de ji aliyê Parîs ve tê kuştin. Parîs bi avêtina tîrekî li [[pehniya Axîleûs]], ew dikuje.

Li gorî hinek efsane û çîrokan, Aşîl tenê di pehniya xwe de nemir nîn e ji ber ku diya wî Tetîs bi girtina pehniya wî ew xistiye di nav ava nemiriyê ([[Çemê Stîxê]]) de. Ji ber wê yekê pehniya Axîleûs ango [[tendona Axîleûs]] wek zeîfbûn û kelsbûna yekî pênase dike û herwiha ev têgeh di warê tibê de jî tê bikaranîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Axîleûs| ]]
[[Kategorî:Kesên Şerê Troyayê]]
[[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Mêdeia]]
[[Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
[[Kategorî:Prensên di mîtolojiya yewnanî de]]</text>
      <sha1>oosvh8hkylgdas1heuw1jkk8lpczby2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfredê Mezin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86820</id>
    <revision>
      <id>2000265</id>
      <parentid>1975402</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bt. Sansûr  ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]])</comment>
      <origin>2000265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="b529k5ghtlv5awv1b4nfubq33rm1zdq" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Alfredê Mezin''' (Bi Îngilîziya Kevn: Ælfrēd, Ælfrǣd, 'şîretkara qut' an 'zaneyê qut';di navbera salên 847 û 849 – 26a çiriya pêşîn 899an) sala 871ê heta 886an şahê Wessexê bû û sala 886an heta sala 899an şahê anglosaksonan bû. Xorttirîn kurê [[Æthelwulf şahê Wessexê]] bû. Piştî mirina bavê xwe beriya Alfred ê her sê birayên wî Æthelbold, Æthelberht û Æthelred bidorî serweriya keyaniyê kirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 9an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 840î]]
[[Kategorî:Key]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 899]]</text>
      <sha1>b529k5ghtlv5awv1b4nfubq33rm1zdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qesra Şîrîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88934</id>
    <revision>
      <id>2000213</id>
      <parentid>1844948</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T16:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="532" sha1="t8aayqpud3ro45cva2qnf8thho32ejr" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}

'''Qesra Şîrîn''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. Bi [[kurdiya jêrîn]] diaxivin lê piranîya gel bi Soranî jî dizanin.

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>t8aayqpud3ro45cva2qnf8thho32ejr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000214</id>
      <parentid>2000213</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T16:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="531" sha1="3hn027yr5wo43jqylf9xk9kuirneibq" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. Bi [[kurdiya jêrîn]] diaxivin lê piranîya gel bi Soranî jî dizanin.

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>3hn027yr5wo43jqylf9xk9kuirneibq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000229</id>
      <parentid>2000214</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="540" sha1="4r9fm9h6m1a5skn96dxl9b6877wrq9x" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. Bi [[kurdiya jêrîn]] diaxivin lê piranîya gel bi Soranî jî dizanin.

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>4r9fm9h6m1a5skn96dxl9b6877wrq9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000230</id>
      <parentid>2000229</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="an3e0hv3i5mtu5xn44kz4owx4h65fga" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>an3e0hv3i5mtu5xn44kz4owx4h65fga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000231</id>
      <parentid>2000230</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="2bs6ub9rxusujgmm9dwmn2kc3r0t8wl" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajarekî [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>2bs6ub9rxusujgmm9dwmn2kc3r0t8wl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000232</id>
      <parentid>2000231</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="jbm69hzlhgkkr8o4g0f5spivsx7p1k3" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajarekî [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>jbm69hzlhgkkr8o4g0f5spivsx7p1k3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000233</id>
      <parentid>2000232</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="423" sha1="iahl0lw92v3exjj5xgge2un95rs7nwt" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajarekî [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>iahl0lw92v3exjj5xgge2un95rs7nwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000234</id>
      <parentid>2000233</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="458" sha1="bg9d0057c9cjkoipjvz8cc3o2uk41pg" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajarekî [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] di [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>bg9d0057c9cjkoipjvz8cc3o2uk41pg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000235</id>
      <parentid>2000234</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="459" sha1="ac78zuqtc5hdd0dci1lxrwdq5f6q2vu" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajarekî [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] di [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>ac78zuqtc5hdd0dci1lxrwdq5f6q2vu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000236</id>
      <parentid>2000235</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="476" sha1="2otpptuomte6ebwpr0nsyotzbuid3ft" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] di [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>2otpptuomte6ebwpr0nsyotzbuid3ft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000237</id>
      <parentid>2000236</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="477" sha1="e8zf7tm2g6eg9ui59uvjgip3mt5xm1w" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>e8zf7tm2g6eg9ui59uvjgip3mt5xm1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000238</id>
      <parentid>2000237</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="euuod7gus2qy7wyxx7tnqety3bjfh17" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>euuod7gus2qy7wyxx7tnqety3bjfh17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000239</id>
      <parentid>2000238</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="538" sha1="qviuqqt2st0iomiciahhdvcmw1od95t" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>qviuqqt2st0iomiciahhdvcmw1od95t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000240</id>
      <parentid>2000239</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="41erzs8mwbdzaa7j5hrn6qy7gfti75c" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Çavkanî ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>41erzs8mwbdzaa7j5hrn6qy7gfti75c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000241</id>
      <parentid>2000240</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="640" sha1="ngsyhmvwkpiajdx3ycnzne6tujjo9ql" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>ngsyhmvwkpiajdx3ycnzne6tujjo9ql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000242</id>
      <parentid>2000241</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="642" sha1="g04e6hmhi7x34fptjh3y4w1i7s8h0yh" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>g04e6hmhi7x34fptjh3y4w1i7s8h0yh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000243</id>
      <parentid>2000242</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="667" sha1="fewfk2ztwdx9fdirpjwwv6kxvhrubyu" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>fewfk2ztwdx9fdirpjwwv6kxvhrubyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000244</id>
      <parentid>2000243</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="e34u07fb2sixugdjdzpnax31tsc26rt" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>e34u07fb2sixugdjdzpnax31tsc26rt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000245</id>
      <parentid>2000244</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="701" sha1="9ts5sbqre039b2qd18p1li15ire7jj8" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Nifûs ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>9ts5sbqre039b2qd18p1li15ire7jj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000246</id>
      <parentid>2000245</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="e34u07fb2sixugdjdzpnax31tsc26rt" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin. 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>e34u07fb2sixugdjdzpnax31tsc26rt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000247</id>
      <parentid>2000246</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="892" sha1="15w9raturmzwtjb2p7kqm4orsd8o31x" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kermanshah# |title=Language distribution: Kermanshah Province |website=Iran Atlas |access-date=27 March 2021}}&lt;/ref&gt; 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>15w9raturmzwtjb2p7kqm4orsd8o31x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000248</id>
      <parentid>2000247</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="882" sha1="ewlnv4jv5lxayev094zk5p0n2jttobi" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| herêm               = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kermanshah# |title=Language distribution: Kermanshah Province |website=Iran Atlas |access-date=27 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>ewlnv4jv5lxayev094zk5p0n2jttobi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000262</id>
      <parentid>2000248</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>2000262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="889" sha1="eklh45s2iqtm8xt9zzmiutzexzn3wsk" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajar
| nexşeya_reptiyeyê  = Rojhilata Kurdistanê
| herêm              = [[Rojhilata Kurdistanê]]
}}
'''Qesra Şîrîn''' bajar û navenda îdarî a [[Qesra Şîrîn (navçe)|navçeya Qesra Şîrînê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] yê [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Nifûsa wê di sala 2016an de bi 18.473 hatiye texmînkirin. Bajar di herêmekê bê gûmrûkê cih digire û ji aliyê kurdan ve tê niştecih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kermanshah# |sernav=Language distribution: Kermanshah Province |malper=Iran Atlas |roja-gihiştinê=27 adar 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Şablon:Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]</text>
      <sha1>eklh45s2iqtm8xt9zzmiutzexzn3wsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gwendoline Christie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90710</id>
    <revision>
      <id>2000173</id>
      <parentid>1845709</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4061" sha1="ghzvk68qzdtd97ijcclzbmsp6jlq9zd" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| bejn               = 191 cm (6 ft 3 in)
| wêne               = Gwendoline christie by sachyn mital (cropped2).jpg
| mezinahiya_wêne    = 180px
| sernavê_wêne       = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| perwerde           = 
| pîşe               = 
| salên_çalak        = 2006 – heta îro
| cîwar              = 
| cihê_goristanê     = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
}}
'''Gwendoline Tracey Philippa Christie''' (jdb. [[28ê çiriya pêşîn]] [[1978]]) [[lîstikvan]] û [[model]]eke [[Îngilîz]] ye. Navdarbûna wê dinav temşevana de bi role wê ya di filmê ''[[Star Wars: The Last Jedi]] û [[Game of Thrones]]'' de bû. Her wesa gelek xelat am hatîye xelatkirin wek {{girêdan|Primetime Emmy|en|Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Drama Series}} .

== Jiyana kesane ==
Christie yek ji aktrîsên herî dirêj e ku bejna wê 1.91m ye.&lt;ref name=&quot;Vogue Interview&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.com/article/gwendoline-christie-game-of-thrones-interview |sernav=She Slays! |tarîx=9 nîsan 2015 |malper=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belfast Telegraph Interview&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/fashion-beauty/gwendoline-christie-games-of-thrones-helped-me-overcome-body-issues-35923375.html |sernav=Gwendoline Christie: 'Games of Thrones helped me overcome body issues' |tarîx=12 tîrmeh 2017 |malper=[[Belfast Telegraph]] |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=6 adar 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180306142237/https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/fashion-beauty/gwendoline-christie-games-of-thrones-helped-me-overcome-body-issues-35923375.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sydney Morning Interview&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/warrior-woman-how-gwendoline-christie-escaped-the-pressure-to-fit-in-20171123-gzre1j.html |sernav=Warrior woman: How Gwendoline Christie escaped the pressure to fit in |tarîx=24 çiriya paşîn 2017 |malper=[[The Sydney Morning Herald]] |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2018 }}&lt;/ref&gt; Ew ji destpêka sala 2013 were bi Giles Deacon re di nav têkiliyê hejêkirinê de ne.&lt;ref name=&quot;Deacon&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.popsugar.com/celebrity/Who-Gwendoline-Christie-Dating-43832093 |sernav=Yes, Gwendoline Christie Is in a Relationship – and Her Man Has Royal Connections |paşnav=Stephens |pêşnav=Brittney |tarîx=31 tebax 2017 |malper=[[PopSugar]] |weşanger=[[PopSugar]] |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/people/game-of-thrones-actress-gwendoline-christie-talks-working-with-p/ |sernav=Game of Thrones actress Gwendoline Christie talks working with partner Giles Deacon: 'I wear armour and I wear couture – both fascinate me' |paşnav=Cronin |pêşnav=Emily |tarîx=6 tebax 2016 |via=www.telegraph.co.uk |tarîxa-gihiştinê=14 îlon 2017 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlm ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav
!Rol
|-
|2009
|''The Imaginarium of Doctor Parnassus''
|Classy Shopper 2
|-
|2013
|''The Zero Theorem''
|Woman in Commercial
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''The Hunger Games: Mockingjay – Part 2''
|Commander Lyme
|-
|''Star Wars: The Force Awakens''
|Captain Phasma
|-
|2016
|''Absolutely Fabulous: The Movie''
|Herself
|-
|2017
|''[[Star Wars: The Last Jedi]]''
|Captain Phasma
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2018
|''The Darkest Minds''
|Lady Jane
|-
|''In Fabric''
|Gwen
|-
|''Welcome to Marwen''
|Anna
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|''The Personal History of David Copperfield''
|Jane Murdstone
|-
|''Our Friend''
|Teresa
|-
|}

== Çavkaniyên Gotarê ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên brîtanî]]
[[Kategorî:Aktrîsên îngilîz]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz]]</text>
      <sha1>ghzvk68qzdtd97ijcclzbmsp6jlq9zd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000184</id>
      <parentid>2000173</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="drvfpxlox3tnkz6l4co8stpkl0ol4fm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| bejn               = 191 cm (6 ft 3 in)
| wêne               = Gwendoline christie by sachyn mital (cropped2).jpg
| mezinahiya_wêne    = 180px
| sernavê_wêne       = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| perwerde           = 
| pîşe               = 
| salên_çalak        = 2006 – heta îro
| cîwar              = 
| cihê_goristanê     = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
}}
'''Gwendoline Tracey Philippa Christie''' (jdb. [[28ê çiriya pêşîn]] [[1978]]) [[lîstikvan]] û [[model]]eke [[Îngilîz]] ye. Navdarbûna wê dinav temşevana de bi role wê ya di filmê ''[[Star Wars: The Last Jedi]] û [[Game of Thrones]]'' de bû. Her wesa gelek xelat am hatîye xelatkirin wek {{girêdan|Primetime Emmy|en|Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Drama Series}} .

== Jiyana kesane ==
Christie yek ji aktrîsên herî dirêj e ku bejna wê 1.91m ye.&lt;ref name=&quot;Vogue Interview&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.com/article/gwendoline-christie-game-of-thrones-interview |sernav=She Slays! |tarîx=9 nîsan 2015 |malper=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belfast Telegraph Interview&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/fashion-beauty/gwendoline-christie-games-of-thrones-helped-me-overcome-body-issues-35923375.html |sernav=Gwendoline Christie: 'Games of Thrones helped me overcome body issues' |tarîx=12 tîrmeh 2017 |malper=[[Belfast Telegraph]] |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=6 adar 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180306142237/https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/fashion-beauty/gwendoline-christie-games-of-thrones-helped-me-overcome-body-issues-35923375.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sydney Morning Interview&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/warrior-woman-how-gwendoline-christie-escaped-the-pressure-to-fit-in-20171123-gzre1j.html |sernav=Warrior woman: How Gwendoline Christie escaped the pressure to fit in |tarîx=24 çiriya paşîn 2017 |malper=[[The Sydney Morning Herald]] |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2018 }}&lt;/ref&gt; Ew ji destpêka sala 2013 were bi Giles Deacon re di nav têkiliyê hejêkirinê de ne.&lt;ref name=&quot;Deacon&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.popsugar.com/celebrity/Who-Gwendoline-Christie-Dating-43832093 |sernav=Yes, Gwendoline Christie Is in a Relationship – and Her Man Has Royal Connections |paşnav=Stephens |pêşnav=Brittney |tarîx=31 tebax 2017 |malper=[[PopSugar]] |weşanger=[[PopSugar]] |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/people/game-of-thrones-actress-gwendoline-christie-talks-working-with-p/ |sernav=Game of Thrones actress Gwendoline Christie talks working with partner Giles Deacon: 'I wear armour and I wear couture – both fascinate me' |paşnav=Cronin |pêşnav=Emily |tarîx=6 tebax 2016 |via=www.telegraph.co.uk |tarîxa-gihiştinê=14 îlon 2017 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlm ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav
!Rol
|-
|2009
|''The Imaginarium of Doctor Parnassus''
|Classy Shopper 2
|-
|2013
|''The Zero Theorem''
|Woman in Commercial
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''The Hunger Games: Mockingjay – Part 2''
|Commander Lyme
|-
|''Star Wars: The Force Awakens''
|Captain Phasma
|-
|2016
|''Absolutely Fabulous: The Movie''
|Herself
|-
|2017
|''[[Star Wars: The Last Jedi]]''
|Captain Phasma
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2018
|''The Darkest Minds''
|Lady Jane
|-
|''In Fabric''
|Gwen
|-
|''Welcome to Marwen''
|Anna
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|''The Personal History of David Copperfield''
|Jane Murdstone
|-
|''Our Friend''
|Teresa
|-
|}

== Çavkaniyên Gotarê ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên brîtanî]]
[[Kategorî:Aktrîsên îngilîz]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz ên jin]]</text>
      <sha1>drvfpxlox3tnkz6l4co8stpkl0ol4fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Başûrê Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101678</id>
    <revision>
      <id>2000220</id>
      <parentid>1999197</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40515" sha1="hcez4cqheiixwynm6pat5i1prtbofpe" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Duhok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hatiye texmîn kirin ku koka navê [[Kurd]] ji peyva sumerî ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Paşgira -stan peyveke îranî ya herêmê ye. Wateyê navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''istan'' pêk tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya Safewiyên Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>hcez4cqheiixwynm6pat5i1prtbofpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000221</id>
      <parentid>2000220</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40537" sha1="f33679j2t7jyykhv4ccm4zrd8315a7d" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Duhok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hatiye texmîn kirin ku koka navê [[Kurd]] ji peyva sumerî ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Paşgira -stan peyveke îranî ya herêmê ye. Wateyê navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''istan'' pêk tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>f33679j2t7jyykhv4ccm4zrd8315a7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000223</id>
      <parentid>2000221</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40655" sha1="7ob3otrucm34v60fu4pvki9bv8rq9gy" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Duhok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa gelek çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva sumerî ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Paşgira -stan peyveke îranî ya herêmê ye. Wateyê navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''istan'' pêk tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>7ob3otrucm34v60fu4pvki9bv8rq9gy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000224</id>
      <parentid>2000223</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40760" sha1="jmzm459xmy05fr7vqlwpwp7i5pv2cc0" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Duhok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' ji paşgira -''stan'' ku peyveke îranî ya hatiye ku Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' welatek destnîşan dike derketiye holê ku tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>jmzm459xmy05fr7vqlwpwp7i5pv2cc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000225</id>
      <parentid>2000224</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40755" sha1="q8v5ltttzjc4ckv0942qp6jhflo7nrv" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Duhok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>q8v5ltttzjc4ckv0942qp6jhflo7nrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000227</id>
      <parentid>2000225</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40755" sha1="ddp6uezyqsmkc0oa3chw3qikgfbbrt0" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]]
[[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]]
'''Başûrê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو &quot;وارماوا&quot; لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&amp;smap=010000&amp;p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye.

Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya &quot;Welatê Kurdan&quot;.

Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]]
[[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]]
Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.

Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin.

== Avhewa ==
Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye.

Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&amp;nbsp;°C heya 40&amp;nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&amp;nbsp;°C heya 24&amp;nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&amp;nbsp;°C û 11&amp;nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&amp;nbsp;°C heya −2&amp;nbsp;°C ê dadikeve.

Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&amp;nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&amp;nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}}
=== Serdema kevnare ===
Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye.

Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&amp;q=naram+sin+subartu }}&lt;/ref&gt; Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&amp;q=Kurda+Naram-Sin&amp;pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&amp;q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&amp;q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&amp;q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}&lt;/ref&gt; di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&amp;q=major+kingdoms }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&amp;q=astour++Eblaitica&amp;pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}&lt;/ref&gt; Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&amp;q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&amp;q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}&lt;/ref&gt; Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&amp;q=Kurda+dominik&amp;pg=PA74 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&amp;q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî.

Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin.

Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}&lt;/ref&gt; Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin.

=== Serdema nûjen ===
Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye.

Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin.

Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin.

Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike.

Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}&lt;/ref&gt;
==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ====
[[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]]
Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire.

Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike.

Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî.

[[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn.

Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike.

Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin.

==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ====
Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe.

Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.&lt;ref name=&quot;Harris1977&quot;/&gt; Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ====
Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}&lt;/ref&gt;

Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}&lt;/ref&gt; Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê &quot;kolonyalîzma navxweyî&quot; hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek &quot;Erebkirina Kolonyal&quot; hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}&lt;/ref&gt;

==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ====
[[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]]
Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye.

Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema xweseriyê 1970 ====
Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}&lt;/ref&gt; Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin.

Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}&lt;/ref&gt;

Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}&lt;/ref&gt; Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt;
==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ====
[[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]]
Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e.

Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye.

Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]].

Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
* [[Herêma Kurdistanê]]
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}}

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>ddp6uezyqsmkc0oa3chw3qikgfbbrt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donetsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124438</id>
    <revision>
      <id>2000465</id>
      <parentid>1651567</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rastnivîs</comment>
      <origin>2000465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6101" sha1="13nhlm8utl7qb9etj4bhhzexu19n48b" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh
| nav                = Donetsk
| q3                 = [[Rayona Kalinîn, Donetsk|Rayona Kalinîn]]
| bilindahî_m        = 169
| gelhe              = 905364
| sala_nifûsê        = 2021
| berbelaviya_nifûsê_km2 = auto
| nifûsa_bajarî      = 2,009,700
| cureyê_koda_postayê = Kodên postayê
| koda_postayê       = 83000 — 83497
| koda_telefonê      = +380 622, 623
| q2                 = [[Rayona Voroşîlovê]]
| q4                 = [[Rayona Kîevê]]
| navê_serok         = Şaredar (Holova)
| q5                 = [[Rayona Kirov, Donetsk|Rayona Kirov]]
| q6                 = [[Rayona Kuybîşev]]
| q7                 = [[Rayona Lenîn, Donetsk|Rayona Lenîn]]
| q8                 = [[Rayona Petrovskyi]]
| q9                 = [[Rayona Proleterya]]
| dem1_havîn         = EET
| dem1_havîn         = EEST
| hejmara_utc1_havîn = +2
| hejmara_utc1_havîn = +3
| temamiya_qadê_km2  = 358
| qism               = Lîsteya 9'an
| navê_fermî         = {{bi-uk|Донецьк}}
| navê_binebeşê1     = {{ala|Komara Gel a Donetsk}}
| navê_din           = {{bi-ru|Донецк}}
| wêneyê_asoyê       = {{Photomontage
 | photo1a = Самый большой храм Донецка. - panoramio.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Донбас палас.jpg{{!}}
 | photo2b = Площадь Ленина 052.jpg{{!}}
 | photo3a = Памятник Ленину (пл. им. Ленина, Донецк).jpg{{!}}
 | photo3b = Театр оперы и балета им. Анатолия Соловьяненко, Донецк-2017 г.jpg{{!}}
 | photo4a = Bridge on Ilicha Prospect in Donetsk, 2008.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
| sernavê_wêne       = Ji jor heta jêrê, çep-rast: Veguherîna Katedrala Îsa (wêneya mezin), [[Qesra Donbassê]],  [[Şanoya Muzîk û Drama ya Neteweyî ya Ukraynî ya Donetsk|Şanoya Drama]], Meydana Lenîn, [[Opera Akademîk a Dewletê ya Donetsk û Şanoya Baletê ya bi navê A. Solovyanenko|Şanoya Opera]], pira li ser Ilicha Prospect
| wêneyê_alayê       = Flag of Donetsk.svg
| wêneyê_nîşanê      = Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg
| mezinahiya_nîşanê  = 110px
| koordînat          = {{Koord|48|00|10|N|37|48|19|E|region:UA|display= inline,title}}
| navê_binebeşê      = {{Ala|Ukrayna}}
| etîketa_binebeşê   = [[Naskirina navneteweyî ya Donetsk û Luhansk|Welat (de facto)]]
| etîketa_binebeşê1  = [[Dabeşên îdarî yên Ukraynayê|Oblast]]
| q1                 = [[Rayona Budionny]]
| navê_binebeşê2     = {{ala|Donetsk Oblast}}
| navê_binebeşê3     = [[Wêne:Flag of Donetsk.svg|22px|border]] Bajarê Donetsk
| etîketa_binebeşê2  = [[Bajarê girîng ê herêmî (Ukrayna)|Şaredarî]]
| etîketa_avakirinê  = Avakirin
| dema_avakirinê     = 1869
| etîketa_avakirinê1 = Mafên bajêr
| dema_avakirinê1    = 1917
| etîketa_avakirinê2 = Paytexta Komara Gel a Donetskê
| dema_avakirinê2    = 2014
| stîla_qism         = [[#Parçeyên Hikûmetê û îdarî|Rayon]]
| malper             = [http://gorod-donetsk.com/ gorod-donetsk.com]
}}
'''Donetsk''' ({{Bi-uk|Донецьк|IPA=doˈnɛt͡sʲk}}; {{Bi-ru|Донецк|IPA=dɐˈnʲetsk}}) bajarekî li rojhilatê [[Ûkrayna|Ûkraynayê]] ye, ku navenda qada komirê ya [[Donbass]]ê ye û beriya dewleta Ûkraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.

Donetsk paytexta herêma [[Oblast Donetsk]] e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr '''Stalino''' bû. Berî wê jî navê wî '''Jusowka''' bû, ku navê damezrînerê brîtanî [[John Hughes]] bû.

== Dîrok ==
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.

Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê Welşî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji [[Wales]], nemaze ji bajarokê [[Merthyr Tydfil]] wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.

Dema ku [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê]] dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji [[Komara Sovyetê ya Donetskê]] ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna [[Komara Sovyetê ya Ukraynayê]] hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.

Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Erdnîgariya Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>13nhlm8utl7qb9etj4bhhzexu19n48b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000467</id>
      <parentid>2000465</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rastnivîs</comment>
      <origin>2000467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6093" sha1="hz62hpf18yeozcgbaw7yw3933fxl8gs" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh
| nav                 = Donetsk
| q3                  = [[Rayona Kalinîn, Donetsk|Rayona Kalinîn]]
| bilindahî_m         = 169
| gelhe               = 905364
| sala_nifûsê         = 2021
| berbelaviya_nifûsê_km2 = auto
| nifûsa_bajarî       = 2,009,700
| cureyê_koda_postayê = Kodên postayê
| koda_postayê        = 83000 — 83497
| koda_telefonê       = +380 622, 623
| q2                  = [[Rayona Voroşîlovê]]
| q4                  = [[Rayona Kîevê]]
| navê_serok          = Şaredar (Holova)
| q5                  = [[Rayona Kirov, Donetsk|Rayona Kirov]]
| q6                  = [[Rayona Kuybîşev]]
| q7                  = [[Rayona Lenîn, Donetsk|Rayona Lenîn]]
| q8                  = [[Rayona Petrovskyi]]
| q9                  = [[Rayona Proleterya]]
| dem1_havîn          = EEST
| hejmara_utc1_havîn  = +3
| temamiya_qadê_km2   = 358
| qism                = Lîsteya 9'an
| navê_fermî          = {{bi-uk|Донецьк}}
| navê_binebeşê1      = {{ala|Komara Gel a Donetsk}}
| navê_din            = {{bi-ru|Донецк}}
| wêneyê_asoyê        = {{Photomontage
 | photo1a = Самый большой храм Донецка. - panoramio.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Донбас палас.jpg{{!}}
 | photo2b = Площадь Ленина 052.jpg{{!}}
 | photo3a = Памятник Ленину (пл. им. Ленина, Донецк).jpg{{!}}
 | photo3b = Театр оперы и балета им. Анатолия Соловьяненко, Донецк-2017 г.jpg{{!}}
 | photo4a = Bridge on Ilicha Prospect in Donetsk, 2008.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
| sernavê_wêne        = Ji jor heta jêrê, çep-rast: Veguherîna Katedrala Îsa (wêneya mezin), [[Qesra Donbassê]],  [[Şanoya Muzîk û Drama ya Neteweyî ya Ukraynî ya Donetsk|Şanoya Drama]], Meydana Lenîn, [[Opera Akademîk a Dewletê ya Donetsk û Şanoya Baletê ya bi navê A. Solovyanenko|Şanoya Opera]], pira li ser Ilicha Prospect
| wêneyê_alayê        = Flag of Donetsk.svg
| wêneyê_nîşanê       = Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg
| mezinahiya_nîşanê   = 110px
| koordînat           = {{Koord|48|00|10|N|37|48|19|E|region:UA|display= inline,title}}
| navê_binebeşê       = {{Ala|Ûkrayna}}
| etîketa_binebeşê    = [[Naskirina navneteweyî ya Donetsk û Luhansk|Welat (de facto)]]
| etîketa_binebeşê1   = [[Dabeşên îdarî yên Ûkraynayê|Oblast]]
| q1                  = [[Rayona Budionny]]
| navê_binebeşê2      = {{ala|Donetsk Oblast}}
| navê_binebeşê3      = [[Wêne:Flag of Donetsk.svg|22px|border]] Bajarê Donetsk
| etîketa_binebeşê2   = [[Bajarê girîng ê herêmî (Ûkrayna)|Şaredarî]]
| etîketa_avakirinê   = Avakirin
| dema_avakirinê      = 1869
| etîketa_avakirinê1  = Mafên bajêr
| dema_avakirinê1     = 1917
| etîketa_avakirinê2  = Paytexta Komara Gel a Donetskê
| dema_avakirinê2     = 2014
| stîla_qism          = [[#Parçeyên Hikûmetê û îdarî|Rayon]]
| malper              = [http://gorod-donetsk.com/ gorod-donetsk.com]
}}
'''Donetsk''' ({{Bi-uk|Донецьк|IPA=doˈnɛt͡sʲk}}; {{Bi-ru|Донецк|IPA=dɐˈnʲetsk}}) bajarekî li rojhilatê [[Ûkrayna|Ûkraynayê]] ye, ku navenda qada komirê ya [[Donbass]]ê ye û beriya dewleta Ûkraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.

Donetsk paytexta herêma [[Oblast Donetsk]] e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr '''Stalino''' bû. Berî wê jî navê wî '''Jusowka''' bû, ku navê damezrînerê brîtanî [[John Hughes]] bû.

== Dîrok ==
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.

Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê Welşî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji [[Wales]], nemaze ji bajarokê [[Merthyr Tydfil]] wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.

Dema ku [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê]] dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji [[Komara Sovyetê ya Donetskê]] ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna [[Komara Sovyetê ya Ukraynayê]] hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.

Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Erdnîgariya Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>hz62hpf18yeozcgbaw7yw3933fxl8gs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000468</id>
      <parentid>2000467</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rastnivîs</comment>
      <origin>2000468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6093" sha1="g2q29ispbkze373deo45y8qhfe441rh" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh
| nav                 = Donetsk
| q3                  = [[Rayona Kalinîn, Donetsk|Rayona Kalinîn]]
| bilindahî_m         = 169
| gelhe               = 905364
| sala_nifûsê         = 2021
| berbelaviya_nifûsê_km2 = auto
| nifûsa_bajarî       = 2,009,700
| cureyê_koda_postayê = Kodên postayê
| koda_postayê        = 83000 — 83497
| koda_telefonê       = +380 622, 623
| q2                  = [[Rayona Voroşîlovê]]
| q4                  = [[Rayona Kîevê]]
| navê_serok          = Şaredar (Holova)
| q5                  = [[Rayona Kirov, Donetsk|Rayona Kirov]]
| q6                  = [[Rayona Kuybîşev]]
| q7                  = [[Rayona Lenîn, Donetsk|Rayona Lenîn]]
| q8                  = [[Rayona Petrovskyi]]
| q9                  = [[Rayona Proleterya]]
| dem1_havîn          = EEST
| hejmara_utc1_havîn  = +3
| temamiya_qadê_km2   = 358
| qism                = Lîsteya 9'an
| navê_fermî          = {{bi-uk|Донецьк}}
| navê_binebeşê1      = {{ala|Komara Gel a Donetsk}}
| navê_din            = {{bi-ru|Донецк}}
| wêneyê_asoyê        = {{Photomontage
 | photo1a = Самый большой храм Донецка. - panoramio.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Донбас палас.jpg{{!}}
 | photo2b = Площадь Ленина 052.jpg{{!}}
 | photo3a = Памятник Ленину (пл. им. Ленина, Донецк).jpg{{!}}
 | photo3b = Театр оперы и балета им. Анатолия Соловьяненко, Донецк-2017 г.jpg{{!}}
 | photo4a = Bridge on Ilicha Prospect in Donetsk, 2008.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
| sernavê_wêne        = Ji jor heta jêrê, çep-rast: Veguherîna Katedrala Îsa (wêneya mezin), [[Qesra Donbassê]],  [[Şanoya Muzîk û Drama ya Neteweyî ya Ukraynî ya Donetsk|Şanoya Drama]], Meydana Lenîn, [[Opera Akademîk a Dewletê ya Donetsk û Şanoya Baletê ya bi navê A. Solovyanenko|Şanoya Opera]], pira li ser Ilicha Prospect
| wêneyê_alayê        = Flag of Donetsk.svg
| wêneyê_nîşanê       = Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg
| mezinahiya_nîşanê   = 110px
| koordînat           = {{Koord|48|00|10|N|37|48|19|E|region:UA|display= inline,title}}
| navê_binebeşê       = {{Ala|Ûkrayna}}
| etîketa_binebeşê    = [[Naskirina navneteweyî ya Donetsk û Luhansk|Welat (de facto)]]
| etîketa_binebeşê1   = [[Dabeşên îdarî yên Ûkraynayê|Oblast]]
| q1                  = [[Rayona Budionny]]
| navê_binebeşê2      = {{ala|Donetsk Oblast}}
| navê_binebeşê3      = [[Wêne:Flag of Donetsk.svg|22px|border]] Bajarê Donetsk
| etîketa_binebeşê2   = [[Bajarê girîng ê herêmî (Ûkrayna)|Şaredarî]]
| etîketa_avakirinê   = Avakirin
| dema_avakirinê      = 1869
| etîketa_avakirinê1  = Mafên bajêr
| dema_avakirinê1     = 1917
| etîketa_avakirinê2  = Paytexta Komara Gel a Donetskê
| dema_avakirinê2     = 2014
| stîla_qism          = [[#Parçeyên Hikûmetê û îdarî|Rayon]]
| malper              = [http://gorod-donetsk.com/ gorod-donetsk.com]
}}
'''Donetsk''' ({{Bi-uk|Донецьк|IPA=doˈnɛt͡sʲk}}; {{Bi-ru|Донецк|IPA=dɐˈnʲetsk}}) bajarekî li rojhilatê [[Ûkrayna|Ûkraynayê]] ye, ku navenda qada komirê ya [[Donbass]]ê ye û beriya dewleta Ûkraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.

Donetsk paytexta herêma [[Oblast Donetsk]] e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr '''Stalino''' bû. Berî wê jî navê wî '''Jusowka''' bû, ku navê damezrînerê brîtanî [[John Hughes]] bû.

== Dîrok ==
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.

Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê wêlsî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji [[Wêls]], nemaze ji bajarokê [[Merthyr Tydfil]] wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.

Dema ku [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê]] dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji [[Komara Sovyetê ya Donetskê]] ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna [[Komara Sovyetê ya Ukraynayê]] hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.

Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Erdnîgariya Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>g2q29ispbkze373deo45y8qhfe441rh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000553</id>
      <parentid>2000468</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>2000553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6041" sha1="2r8vbhbmpsn6uhztpvp6ao7ic4gf78v" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh
| nav                = Donetsk
| q3                 = [[Rayona Kalinîn, Donetsk|Rayona Kalinîn]]
| bilindahî_m        = 169
| gelhe              = 905364
| sala_nifûsê        = 2021
| berbelaviya_nifûsê_km2 = auto
| nifûsa_bajarî      = 2,009,700
| cureyê_koda_postayê = Kodên postayê
| koda_postayê       = 83000 — 83497
| koda_telefonê      = +380 622, 623
| q2                 = [[Rayona Voroşîlovê]]
| q4                 = [[Rayona Kîevê]]
| navê_serok         = Şaredar (Holova)
| q5                 = [[Rayona Kirov, Donetsk|Rayona Kirov]]
| q6                 = [[Rayona Kuybîşev]]
| q7                 = [[Rayona Lenîn, Donetsk|Rayona Lenîn]]
| q8                 = [[Rayona Petrovskyi]]
| q9                 = [[Rayona Proleterya]]
| dem1_havîn         = EEST
| hejmara_utc1_havîn = +3
| temamiya_qadê_km2  = 358
| qism               = Lîsteya 9'an
| navê_fermî         = {{bi-uk|Донецьк}}
| navê_binebeşê1     = {{ala|Komara Gel a Donetsk}}
| navê_din           = {{bi-ru|Донецк}}
| wêneyê_asoyê       = {{Photomontage
 | photo1a = Самый большой храм Донецка. - panoramio.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Донбас палас.jpg{{!}}
 | photo2b = Площадь Ленина 052.jpg{{!}}
 | photo3a = Памятник Ленину (пл. им. Ленина, Донецк).jpg{{!}}
 | photo3b = Театр оперы и балета им. Анатолия Соловьяненко, Донецк-2017 г.jpg{{!}}
 | photo4a = Bridge on Ilicha Prospect in Donetsk, 2008.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
| sernavê_wêne       = Ji jor heta jêrê, çep-rast: Veguherîna Katedrala Îsa (wêneya mezin), [[Qesra Donbassê]],  [[Şanoya Muzîk û Drama ya Neteweyî ya Ukraynî ya Donetsk|Şanoya Drama]], Meydana Lenîn, [[Opera Akademîk a Dewletê ya Donetsk û Şanoya Baletê ya bi navê A. Solovyanenko|Şanoya Opera]], pira li ser Ilicha Prospect
| wêneyê_alayê       = Flag of Donetsk.svg
| wêneyê_nîşanê      = Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg
| mezinahiya_nîşanê  = 110px
| koordînat          = {{Koord|48|00|10|N|37|48|19|E|region:UA|display= inline,title}}
| navê_binebeşê      = {{Ala|Ûkrayna}}
| etîketa_binebeşê   = [[Naskirina navneteweyî ya Donetsk û Luhansk|Welat (de facto)]]
| etîketa_binebeşê1  = [[Dabeşên îdarî yên Ûkraynayê|Oblast]]
| q1                 = [[Rayona Budionny]]
| navê_binebeşê2     = {{ala|Donetsk Oblast}}
| navê_binebeşê3     = [[Wêne:Flag of Donetsk.svg|22px|border]] Bajarê Donetsk
| etîketa_binebeşê2  = [[Bajarê girîng ê herêmî (Ûkrayna)|Şaredarî]]
| etîketa_avakirinê  = Avakirin
| dema_avakirinê     = 1869
| etîketa_avakirinê1 = Mafên bajêr
| dema_avakirinê1    = 1917
| etîketa_avakirinê2 = Paytexta Komara Gel a Donetskê
| dema_avakirinê2    = 2014
| stîla_qism         = [[#Parçeyên Hikûmetê û îdarî|Rayon]]
| malper             = [http://gorod-donetsk.com/ gorod-donetsk.com]
}}
'''Donetsk''' ({{Bi-uk|Донецьк|IPA=doˈnɛt͡sʲk}}; {{Bi-ru|Донецк|IPA=dɐˈnʲetsk}}) bajarekî li rojhilatê [[Ûkrayna]]yê ye, ku navenda qada komirê ya [[Donbass]]ê ye û beriya dewleta Ûkraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.

Donetsk paytexta herêma [[Oblast Donetsk]] e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr '''Stalino''' bû. Berî wê jî navê wî '''Jusowka''' bû, ku navê damezrînerê brîtanî [[John Hughes]] bû.

== Dîrok ==
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.

Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê wêlsî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji [[Wêls]], nemaze ji bajarokê [[Merthyr Tydfil]] wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.

Dema ku [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê]] dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji [[Komara Sovyetê ya Donetskê]] ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna [[Komara Sovyetê ya Ukraynayê]] hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.

Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Erdnîgariya Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>2r8vbhbmpsn6uhztpvp6ao7ic4gf78v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oblasta Donetskê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124510</id>
    <revision>
      <id>2000473</id>
      <parentid>1834100</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23139" sha1="7z7bscu5l8tp3g8p8c8py9zt1xxjnts" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh
| nav                = Oblasta Donetskê
| beş1_etîketa_vala3 = [[Lîsteya niştecihên bajarên Ukraynayê li gorî dabeşkirina#Oblasta Donetskê|{{Nowrap|Bajarvanî}}]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = auto
| cureyê_demografiyê = Demografîk
| 1etîketa_demografiyê1 = {{Nowrap|[[Zimanê fermî]]}}
| 1agahiya_demografiyê1 = [[Zimanê ukraynî|Ukraynî]]
| beş1_etîketa_vala  = [[Rayonên Ukraynayê|Rayon]]
| beş1_agahiya_vala  = 18
| beş1_etîketa_vala1 = [[Lîsteya bajarên Ukraynayê li gor dabeşkirinê#Oblasta Donetskê|Bajar]] &lt;small&gt;(giştî)&lt;/small&gt;
| beş1_agahiya_vala1 = 52
| beş1_etîketa_vala2 = [[Bajarê girîngiya herêmî (Ukrayna)|Bajarên herêmî]]
| beş1_agahiya_vala2 = 28
| beş1_agahiya_vala3 = 131
| rêza_nifûsê        = [[Lîsteya navçe û oblastên Ukraynayê li gorî nifûsê|1emîn]]
| beş1_etîketa_vala4 = Gund
| beş1_agahiya_vala4 = 1124
| dem1               = EET
| hejmara_utc1       = +2
| dem1_havîn         = EEST
| hejmara_utc1_havîn = +3
| cureyê_koda_postayê = Koda postayê
| koda_postayê       = 83000–87999
| cureyê_koda_telefonê = Koda telefonê
| koda_telefonê      = +380-62
| koda_îsoyê         = [[ISO 3166-2:UA|UA-14]]
| sala_nifûsê        = &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt;
| gelhe              = {{Kêmbûn}} 4100280
| navê_rastî         = Донецька область
| stîla_qism         = [[Lîsteya bajarên Ukraynayê li gorî nifûsê|Bajarên herî mezin]]
| zimanê_navê_rastî  = uk
| navê_fermî         = Donetska oblast&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Syvak |pêşnav1=Nina |paşnav2=Ponomarenko |pêşnav2=Valerii |paşnav3=Khodzinska |pêşnav3=Olha |paşnav4=Lakeichuk |pêşnav4=Iryna |tarîx=2011 |paşnavê-edîtor=Veklych |pêşnavê-edîtor=Lesia |kesên-din=scientific consultant Iryna Rudenko; reviewed by Nataliia Kizilowa; translated by Olha Khodzinska |sernav=Toponymic Guidelines for Map and Other Editors for International Use |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/Toponymic%20guidelines%20PDF/Ukraine/Verstka.pdf |rûpel=20 |roja-gihiştinê=2020-10-06 |malper=[[United Nations Statistics Division]] |weşanger=DerzhHeoKadastr and Kartographia |cih=Kyiv |isbn=978-966-475-839-7 }}&lt;/ref&gt;
| navê_din           = {{bi-uk|Донеччина}} ({{Transl|uk|Donechchyna}})
| statû              = [[Oblastên Ukraynayê|Oblast]]
| wêneyê_alayê       = Flag_of_Donetsk_Oblast.svg
| wêneyê_nîşanê      = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg
| wêneyê_nexşeyê     = Donetsk in Ukraine (claims hatched).svg
| mezinahiya_nexşeyê = 280px
| koordînat          = {{Koord|48.14|37.74|type:adm1st_region:UA|display=inline,title}}
| navê_binebeşê      = {{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Ukrayna]]
| etîketa_binebeşê   = [[Lîsteya dewletên serwer|Welat]]
| stîla_qism         = para
| rêza_qada_rûerdê   = [[Lîsteya navçe û oblastên Ukraynayê li gorî herêmê|11emîn]]
| etîketa_avakirinê  = Avakirin
| dema_avakirinê     = 3'ê Pûşper 1938
| etîketa_merkeza_îdarî = [[Navenda îdarî]]
| merkeza_îdarî      = [[Donetsk]] ''(de jure)''&lt;br/&gt;[[Kramatorsk]] ''(de facto, sedema [[Şerê Donbasê]])''
| etîketa_serok      = [[Parêzgarê Oblasta Donetskê|Walî]]
| navê_serok         = [[Pavlo Kyrylenko]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.president.gov.ua/en/news/yakisna-infrastruktura-ta-svoyechasna-viplata-zarplat-i-pens-56213 |sernav=High-quality infrastructure and timely payment of salaries and pensions: President set tasks for newly appointed Donetsk RSA Head Pavlo Kyrylenko |xebat=[[Office of the President of Ukraine|president.gov.ua]] |tarîx=5 tîrmeh 2019 |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2019 }}&lt;/ref&gt;
| etîketa_serok1     = [[Meclîsa Oblasta Donetskê|Meclîs]]
| navê_serok1        = 150 rûniştek
| etîketa_serok2     = Hevserok
| navê_serok2        = [[Andriy Fedoruk]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk&quot;&gt;[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/110070/ Donetsk Regional Council elects new chairman], [[Kyiv Post]] (August 4, 2011)&lt;/ref&gt; (PR&lt;ref name=&quot;Fedoruk&quot;/&gt;)
| temamiya_qadê_km2  = 26517
| malper             = [http://dn.gov.ua/ dn.gov.ua]
}}
'''Oblasta Donetskê''' an jî '''Donetsk Oblast''' ({{bi-uk|Доне́цька о́бласть|Donetska oblast}}, {{IPA-uk|doˈnɛtsʲkɐ ˈɔblɐsʲtʲ|IPA}}), jî wekî '''Doneççina''' ({{bi-uk|Доне́ччина|Donechchyna}}), [[Oblastên Ukraynayê|oblastekî]] li rojhilatê [[Ukrayna|Ûkraynayê]] ye. Navçeya herî qelebalix e, ku derdora wê bi qasî 4.1 mîlyon niştecîhan e. Ew [[Bajarê paytext|navenda îdarî]] ya bajarê [[Donetsk]]ê ye; lê belê rêveberiya herêmî ya wê bi awayekî demkî ji aliyê [[Kramatorsk]] hate veguheztin, ku ji ber krîza li Donetskê berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |roja-gihiştinê=2022-02-20 |roja-arşîvê=2017-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019083422/http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di dîrokê de, herêm buye beşeke girîng a herêma [[Donbas]]ê. Heta sala mijdara 1961'an, navê ''Oblasta Stalino'' ya berê wekî &quot;Stalino&quot; ya Donetska îro bi rûmeta [[Joseph Stalin]] hate binavkirin. Di çarçoveya pêvajoya hilweşandina [[Stalînîzm]]ê navê wê ji aliyê [[Siversky Donets]] wekî navenda îdarî hate guhertin. Nifûs wekî tê texmîn kirin {{Ua-pop-est2021|4,100,280}} mîlyon nîştecîhan e.

Navçe bi [[berbelavbûna bajarî]] [[Donetsk]]-[[Makiivka]] û [[Horlivka]]-[[Yenakiieve]] ya xwe tê zanîn û ew pir caran bi pîşesaziya kana komirê re têkildar e.

Di 7'ê Nîsana 2014'an de, piştî çekdarên alîgirên Rûsyayê [[Pêvekirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê|pêvekirina Krîmê]] bi dagirkirina avahiya îdarî ya Oblasta Donetskê, [[Komara Gel a Donetskê|serxwebûna]] xwe ji Ûkraynayê ragihandibûn û di 11'ê Gulana 2014'an de referandumeke nenaskirî li ser cudabûna ji Ûkraynayê li dar xistibûn. Piştî van bûyeran pevçûnên [[Şerê Donbasê]] destpêkir. Dema ku Donetsk ketiye destê serhildêran, rêveberiya Oblasta Donetskê ji bo [[Mariupol]] û paşê jî ji bo [[Kramatorsk]] veguhestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |sernav=Kikhtenko to move Donetsk administration to Kramatorsk and to leave power structures in Mariupol |malper=[[Dzerkalo Tyzhnia]] |ziman=ru |roja-gihiştinê=3 çiriya paşîn 2014 |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019083422/http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Beriya avakirina oblasta Donetskan, sê navçe ([[Okruhaya Ukraynaya Sovyetî|okruha]]) li ser xaka wê ji sala 1923 heta 1930 hebûn. [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê]] oblasta Donetsîyayê di 2'ê tîrmeh 1932'an ji [[Oblasta Xarkivê]], [[Oblasta Dnipropetrovsk]] û hejmarek ji herêmên di bin rêveberiya rasterast [[Xarkiv]]ê de bûn hate damezrandin. Heta 16'ê tîrmeh 1932'an Artemivsk (îro [[Bakhmut]]) bi qasî du heftan wek navenda îdarî ya herêmê kar kiriye, dema ku bajarê Stalino (îro [[Donetsk]]) rol girt ser xwe. Heta sala 1938'an, herêma Donetskîyan oblasta Donetskê û [[Oblasta Luhanskê]] dihewand. Di pûşpera 1938'an de ew di nav Oblasta Stalino (Oblasta Donetska nûjen) û Oblasta Voroşîlovhradê (Oblasta Luhanskê nûjen) hate dabeş kirin.

Di dema [[Reichskommissariat Ukrayna|Dagiriya Almaniya Nazî]] ji payîza 1941 heta payîza 1943'an, Oblasta Donetskê wekî Oblasta Yuzivka (li dû navê orîjînal [[Donetsk]]) dihat zanîn.

Di sala 1961'an de, Stalino û Oblasta Stalino wek Donetsk û Oblasta Donetskê hatin guhertin.

Di sala [[1991 referanduma serxwebûna Ukraynayê|1991]]'an de, dema ku [[hilweşandina Yekîtîya Sovyetê]] despêkir, % 83,9 dengdêrên li oblasta Donetskê ragihandina serxwebûna Ukraynayê ji [[Rûsya]]yê pejirandin.&lt;ref name=&quot;UKrW812991&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml |sernav=Independence – over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine] |tarîx=8 kanûna pêşîn 1991 |xebat=[[The Ukrainian Weekly]] |roja-gihiştinê=20 sibat 2022 |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di nîvên salên 1990'an de, herêm bi çalakiya xwe ya sûcdar a zêde di nav de kuştina karsazên payebilind ên wekî [[Akhat Bragin]] û [[Yevhen Shcherban]] hate naskirin. Oblasta Donetskê di heman demê de bingehek ji fraksîyona siyasiya sereke ya Ûkraynayê ya alîgirê Rûsyayê, [[Partiya Herêman]] bû, ku di sala 2002'an de beşek ji hikûmeta Ûkraynayê buye û rê li ber siyaseta Ûkraynayê ji bo &quot;klana siyasî ya Donetskê&quot; vekir.

Di sala 1994'an de, referandûmek li oblasta Donetskê û [[Oblasta Luhanskê]] pêk hat, ku dora 90% piştgiriya [[Zimanê rûsî]] li kêleka zimanê [[Zimanê ukraynî|Ukranî]] da û di asta herêmî de ji bo statuya zimanê fermî ya zimanê rûsî bi dest xist; lê belê referandûm ji aliyê hikûmeta [[Kîev]]ê ve hate betalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://thekievtimes.ua/society/372400-donbass-zabytyj-referendum-1994.html |roja-gihiştinê=2022-02-20 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205101718/http://thekievtimes.ua/society/372400-donbass-zabytyj-referendum-1994.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nakanune.ru/articles/18807/ |sernav=Киев уже 20 лет обманывает Донбасс: Донецкая и Луганская области еще в 1994 году проголосовали за федерализацию, русский язык и евразийскую интеграцию }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Oblasta Donetskê li başûrê rojhilatê Ukraynayê ye. Rûbera herêmê (26,517 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), ji %4,4 rûbera giştî ya welêt pêk tê. Herêm li başûrrojava bi [[Oblasta Dnîpropetrovsk|Dnîpropetrovsk]] û [[Oblasta Zaporîjya]], li bakur [[Oblasta Xarkivê]], li bakur [[Oblasta Luhanskê]], li bakurrojhilat [[Oblasta Rostovê]] ya li Rûsyayê û bi [[Behra Azov]] li başûr dikeve.

Dirêjahiya wê ji bakur ber bi başûr 270 km, ji rojhilat ber bi rojava 190 km e. Xalên giran ên sînorên herêmê ev in: ''Bilosarayska Kosa'' ([[Tû (forma erdî)|tîf]] li başûr Shevchenko ya Rayona Velykonovosilkivskyi, li rojava Rayona ''Verkhnyi Kut ya'' Shakhtarskyi, li ser rojhilat ''Lozove'' ya [[Rayona Limanê, Oblasta Donetskê|Rayona Limanê]].

Parastina dîrokî-mîmarî ya dewletê ya li nêzî bajarê [[Sviatohirsk]] bi [[Sviatohirsk Lavra]] ji bo [[Heft ecêbên Ukraynayê]] bû berbijar.

[[Wêne:Donetsk_oblast_detail_map.png|thumb|248x248px|Oblasta Donetskê ya Danekirî]]
[[Wêne:Regions_of_Donetsk_Oblast.png|thumb|300x300px|Herêmên Oblasta Donetskê piştî Şerê Debaltseve (zivistana 2015)]]

== Dabeşên îdarî ==
{{Gotara bingehîn|Dabeşên îdarî yên Ukraynayê}}Parêzgeh di serî de ji 18 ''[[rayon]]'' (navçe) û 28 şaredarî ya statûya wekhev tê dabeş kirin (22 ''miskradas'' û 6 ''mistos'' – bajarên girîngiya herêmê), navenda îdarî ya parêzgehê [[Donetsk]] e. Ev li jêr bi navçe û nifûsa xwe ve hatine rêz kirin.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;State Statistics Committee of Ukraine, Kiev.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Nav
!Navê Ukraynî
!Rûerd 
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Gelhe
giştejimar 2001
!Gelhe
texmînkirin&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;
1 Berf. 2012
!Navenda îdarî
|-
|[[Avdiivka]]
|Авдіївка (місто)
| align=&quot;right&quot; |29
| align=&quot;right&quot; |37,237
| align=&quot;right&quot; |35,257
|—
|-
|[[Bakhmut]]
|Бахмут (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |74
| align=&quot;right&quot; |113,785
| align=&quot;right&quot; |104,631
|Bakhmut
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Debaltseve]]
|Дебальцеве (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |38
| align=&quot;right&quot; |53,412
| align=&quot;right&quot; |46,302
|Debaltseve
|-
|[[Dobropillia]]
|Добропілля (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |119
| align=&quot;right&quot; |72,817
| align=&quot;right&quot; |63,938
|Dobropillia
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Dokuchaievsk]]
|Докучаївськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |47
| align=&quot;right&quot; |25,024
| align=&quot;right&quot; |24,506
|Dokuchaevsk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Donetsk]]
|Донецьк (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |571
| align=&quot;right&quot; |1,024,678
| align=&quot;right&quot; |971,096
|Donetsk
|-
|[[Druzhkivka]]
|Дружківка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |23
| align=&quot;right&quot; |75,006
| align=&quot;right&quot; |70,126
|Druzhkivka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Horlivka]]
|Горлівка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |422
| align=&quot;right&quot; |312,284
| align=&quot;right&quot; |279,500
|Horlivka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Khartsyzk]]
|Харцизьк (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |207
| align=&quot;right&quot; |113,685
| align=&quot;right&quot; |105,104
|Khartsyzk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Kirovske, Oblasta Donetskê|Kirovske]] &lt;small&gt;(''Krestivka'')&lt;/small&gt;
|Кіровське (місто)
| align=&quot;right&quot; |7
| align=&quot;right&quot; |31,041
| align=&quot;right&quot; |28,470
|—
|-
|[[Kostiantynivka]]
|Костянтинівка (місто)
| align=&quot;right&quot; |66
| align=&quot;right&quot; |94,886
| align=&quot;right&quot; |78,114
|—
|-
|[[Kramatorsk]]
|Краматорськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |356
| align=&quot;right&quot; |215,729
| align=&quot;right&quot; |199,020
|Kramatorsk
|-
|[[Lyman, Ukrayna|Lyman]]
|Лиман (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |192
| align=&quot;right&quot; |28,996
| align=&quot;right&quot; |23,740
|Lyman
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Makiivka]]
|Макіївка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |426
| align=&quot;right&quot; |431,023
| align=&quot;right&quot; |394,604
|Makiivka
|-
|[[Mariupol]]
|Маріуполь (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |244
| align=&quot;right&quot; |510,835
| align=&quot;right&quot; |486,320
|Mariupol
|-
|[[Myrnohrad]]
|Мирноград (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |20
| align=&quot;right&quot; |56,702
| align=&quot;right&quot; |50,995
|Myrnohrad
|-
|[[Novohrodivka]]
|Новогродівка (місто)
| align=&quot;right&quot; |6
| align=&quot;right&quot; |17,559
| align=&quot;right&quot; |15,560
|—
|-
|[[Pokrovsk, Ukrayna|Pokrovsk]]
|Покровськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |39
| align=&quot;right&quot; |82,830
| align=&quot;right&quot; |77,891
|Pokrovsk
|-
|[[Selydove]]
|Селидове (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |108
| align=&quot;right&quot; |62,819
| align=&quot;right&quot; |54,626
|Selydove
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Shakhtarsk]]
|Шахтарськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |51
| align=&quot;right&quot; |72,711
| align=&quot;right&quot; |61,234
|Shakhtarsk
|-
|[[Sloviansk]]
|Слов'янськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |74
| align=&quot;right&quot; |142,873
| align=&quot;right&quot; |138,450
|Sloviansk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Snizhne]]
|Сніжне (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |189
| align=&quot;right&quot; |83,046
| align=&quot;right&quot; |71,277
|Snizhne
|-
|[[Toretsk]]
|Торецьк (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |62
| align=&quot;right&quot; |86,281
| align=&quot;right&quot; |74,435
|Toretsk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Torez]]
|Торез (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |105
| align=&quot;right&quot; |96,026
| align=&quot;right&quot; |81,761
|Torez
|-
|[[Vuhledar]]
|Вугледар (місто)
| align=&quot;right&quot; |5
| align=&quot;right&quot; |17,518
| align=&quot;right&quot; |15,477
|—
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Yasynuvata]]
|Яcинувата (місто)
| align=&quot;right&quot; |19
| align=&quot;right&quot; |36,903
| align=&quot;right&quot; |35,843
|—
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Yenakiieve]]
|Єнакієве (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |425
| align=&quot;right&quot; |162,778
| align=&quot;right&quot; |132,110
|Yenakiieve
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Zhdanivka]]
|Жданівка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |14,375
| align=&quot;right&quot; |13,377
|Zhdanivka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Amvrosiivka|Amvrosiivsky]] (rayon)
|Амвросіївський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,455
| align=&quot;right&quot; |54,939
| align=&quot;right&quot; |46,081
|Amvrosiivsk
|-
|[[Rayona Bakhmut|Bakhmutsky]] (rayon)
|Бахмутський  (район)
| align=&quot;right&quot; |1,687
| align=&quot;right&quot; |54,065
| align=&quot;right&quot; |45,367
|Bakhmut
|-
|[[Rayona Dobropillia|Dobropilsky]] (rayon)
|Добропільський (район)
| align=&quot;right&quot; |949
| align=&quot;right&quot; |20,659
| align=&quot;right&quot; |16,980
|Dobropillia
|-
|[[Rayona Kostiantynivka|Kostyantynivsky]] (rayon)
|Костянтинівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,172
| align=&quot;right&quot; |21,132
| align=&quot;right&quot; |19,256
|Kostiantynivka
|-
|[[Rayona Limanê, Oblasta Donetskê|Lymansky]] (rayon)
|Лиманський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,018
| align=&quot;right&quot; |24,974
| align=&quot;right&quot; |22,136
|Lyman
|-
|[[Rayona Marinka|Marynsky]] (rayon)
|Мар'їнський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,350
| align=&quot;right&quot; |90,045
| align=&quot;right&quot; |84,571
|Marïnka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Novoazovsk|Novoazovsky]] (rayon)
|Новоазовський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,000
| align=&quot;right&quot; |38,902
| align=&quot;right&quot; |36,066
|Novoazovsk
|-
|[[Rayona Oleksandrivka, Oblasta Donetskê|Oleksandrivsky]] (rayon)
|Олександрівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,010
| align=&quot;right&quot; |23,036
| align=&quot;right&quot; |19,804
|Oleksandrivka
|-
|[[Rayona Pershotravnevyi|Pershotravnevy]] (rayon)
|Першотравневий (район)
| align=&quot;right&quot; |792
| align=&quot;right&quot; |29,312
| align=&quot;right&quot; |27,325
|Manhush
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Shakhtarsk|Shakhtarsky]] (rayon)
|Шахтарський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,194
| align=&quot;right&quot; |24,262
| align=&quot;right&quot; |19,974
|Shakhtarsk
|-
|[[Rayona Pokrovsk|Pokrovsk]]  (rayon)
|Покровський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,316
| align=&quot;right&quot; |37,567
| align=&quot;right&quot; |32,439
|Pokrovsk
|-
|[[Rayona Sloviansk|Slovyansky]] (rayon)
|Слов'янський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,274
| align=&quot;right&quot; |39,188
| align=&quot;right&quot; |34,334
|Sloviansk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Starobesheve|Starobeshivsky]] (rayon)
|Старобешівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,255
| align=&quot;right&quot; |55,952
| align=&quot;right&quot; |51,068
|Starobesheve
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Telmanove|Telmanivsky]] (rayon)
|Тельманівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,340
| align=&quot;right&quot; |35,365
| align=&quot;right&quot; |29,965
|Telmanove
|-
|[[Rayona Velyka Novosilka|Velikonovosilkivsky]] (rayon)
|Великоновосілівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,901
| align=&quot;right&quot; |49,323
| align=&quot;right&quot; |41,943
|Velyka Novosilka
|-
|[[Rayona Volnovakha|Volnovasky]] (rayon)
|Волноваський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,848
| align=&quot;right&quot; |92,489
| align=&quot;right&quot; |84,579
|Volnovakha
|-
|[[Rayona Volodarske|Volodarsky]] (rayon)
|Володарський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,221
| align=&quot;right&quot; |31,168
| align=&quot;right&quot; |29,472
|Volodarske
|-
|[[Rayona Yasynuvata|Yasynuvatsky]] (rayon)
|Ясинуватський (район)
| align=&quot;right&quot; |809
| align=&quot;right&quot; |30,326
| align=&quot;right&quot; |16,980
|Yasynuvata
|-
|'''''Oblasta tevahî'''''
|Донецька (Область)
| align=&quot;right&quot; |26,517
| align=&quot;right&quot; |4,825,563
| align=&quot;right&quot; |4,403,178
|Donetsk
|}

=== Bajar ===
{{Bajarên mezin
| welat        = Oblasta Donetskê
| list_by_pop  = 
| div_name     = 
| div_link     = Rayonên Ukraynayê{{!}}Rayon

| city_1 = Donetsk{{!}}Donetsk
| div_1 = Şaredariya Donetskê{{!}}Donetsk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_1 = 975,959
| img_1 = Donezk Zentrum Oper.JPG

| city_2 = Mariupol{{!}}Mariupol
| div_2 = Şaredariya Mariupolê{{!}}Mariupol&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_2 = 461,810
| img_2 = Mariupol 2007 (30).jpg

| city_3 = Makiivka{{!}}Makiivka
| div_3 = Şaredariya Makiivka{{!}}Makiivka&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_3 = 353,918
| img_3 = Panoramio - V&amp;A Dudush - 3 июня 2010.jpg

| city_4 = Horlivka{{!}}Horlivka
| div_4 = Şaredariya Horlivkayê{{!}}Horlivka&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_4 = 256,714
| img_4 = Дом культуры пр. Ленина 1 г. Горловка.jpg

| city_5 = Kramatorsk{{!}}Kramatorsk
| div_5 = Şaredariya Kramatorskê{{!}}Kramatorsk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_5 = 164,283

| city_6 = Sloviansk{{!}}Sloviansk
| div_6 = Şaredariya Slovianskê{{!}}Sloviansk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_6 = 117,445

| city_7 = Yenakiieve{{!}}Yenakiieve
| div_7 = Şaredariya Yenakiieveyê{{!}}Yenakiieve&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_7 = 82,629

| city_8 = Bakhmut{{!}}Bakhmut
| div_8 = Şaredariya Bakhmutê{{!}}Bakhmut&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_8 = 77,620

| city_9 = Kostiantynivka{{!}}Kostiantynivka
| div_9 = Şaredariya Kostiantynivkayê{{!}}Kostiantynivka&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_9 = 77,066

| city_10 = Pokrovsk, Ukraine{{!}}Pokrovsk
| div_10 = Şaredariya Pokrovskê{{!}}Pokrovsk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_10 = 64,895

}}

== Demografî ==
{| width=&quot;45%&quot; class=&quot;wikitable center&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
! Sal !! Zayokî !! Zayîn || Sal !! Zayokî !! Zayîn || Sal !! Zayokî !! Zayîn
|-
|1990 || 1,6 || 58 050 || 2000 || 0,9 || 30 042 || 2010 || 1,2 || 41 258
|-
|1991 || 1,5 || 54 466 || 2001 || 0,9 || 29 931 || 2011 || 1,3 || 41 720
|-
|1992 || 1,4 || 50 258 || 2002 || 0,9 || 31 216 || 2012 || 1,3 || 42 839
|-
|1993 || 1,3 || 46 344 || 2003 || 0,9 || 33 433
|-
|1994 || 1,2 || 43 195 || 2004 || 1,0 || 35 526
|-
|1995 || 1,1 || 38 808 || 2005 || 1,0 || 35 883
|-
|1996 || 1,1 || 36 349 || 2006 || 1,1 || 39 327
|-
|1997 || 1,0 || 34 347 || 2007 || 1,2 || 40 560
|-
|1998 || 1,0 || 33 518 || 2008 || 1,3 || 44 394
|-
|1999 || 0,9 || 30 503 || 2009 || 1,3 || 43 373
|}

=== Avahiya Temenê ===
: ''0–14 temen:'' 12.6% {{Zêdebûn}} (mêr 283,584/jin 266,977)
: ''15–64 temen:'' 70.4% {{Kêmbûn}} (mêr 1,453,273/jin 1,619,241)
: ''65 temen û mezintirîn:'' 17.0% {{Neguhertî}} (mêr 243,048/jin 496,434) (2013 fermî)

=== Temenê navîn ===
: ''giştî:'' 41.9 temen {{Zêdebûn}}
: ''mêr:'' 38.0 temen {{Zêdebûn}}
: ''jin:'' 45.8 temen {{Zêdebûn}} (2013 fermî)

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=124489&amp;cat_id=32596 Karta Agahdariya Herêmê] – Malpera fermî ya Kabîneya Wezîrên Ukraynayê
* [https://web.archive.org/web/20090709062122/http://www.citylife.donetsk.ua/ www.citylife.donetsk.ua] – Rêbernameya fermî ya bajarê Donetskê - Îngilîzî
* [https://web.archive.org/web/20060524112529/http://www.donoda.gov.ua/m1/uk/ donoda.gov.ua] – Malpera fermî ya Rêveberiya Oblasta Donetskê
* [https://web.archive.org/web/20090220151418/http://www.catalogue.biz.ua/eng/guides/guide_index/1/6/ catalogue.biz.ua] – Pelrêça kodên postayê ya Oblasta Donetskê
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oblasta Donetskê}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Dabeşên îdarî yên Ukraynayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1938an li Ûkraynayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1938an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Donbas]]
[[Kategorî:Oblasta Donetskê| ]]
[[Kategorî:Oblastên Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>7z7bscu5l8tp3g8p8c8py9zt1xxjnts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000474</id>
      <parentid>2000473</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23165" sha1="14ykrs7gcfsdlw53mn2mn0x9yryakf3" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh
| nav                = Oblasta Donetskê
| beş1_etîketa_vala3 = [[Lîsteya niştecihên bajarên Ukraynayê li gorî dabeşkirina#Oblasta Donetskê|{{Nowrap|Bajarvanî}}]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = auto
| cureyê_demografiyê = Demografîk
| 1etîketa_demografiyê1 = {{Nowrap|[[Zimanê fermî]]}}
| 1agahiya_demografiyê1 = [[Zimanê ukraynî|Ukraynî]]
| beş1_etîketa_vala  = [[Rayonên Ukraynayê|Rayon]]
| beş1_agahiya_vala  = 18
| beş1_etîketa_vala1 = [[Lîsteya bajarên Ukraynayê li gor dabeşkirinê#Oblasta Donetskê|Bajar]] &lt;small&gt;(giştî)&lt;/small&gt;
| beş1_agahiya_vala1 = 52
| beş1_etîketa_vala2 = [[Bajarê girîngiya herêmî (Ukrayna)|Bajarên herêmî]]
| beş1_agahiya_vala2 = 28
| beş1_agahiya_vala3 = 131
| rêza_nifûsê        = [[Lîsteya navçe û oblastên Ukraynayê li gorî nifûsê|1emîn]]
| beş1_etîketa_vala4 = Gund
| beş1_agahiya_vala4 = 1124
| dem1               = EET
| hejmara_utc1       = +2
| dem1_havîn         = EEST
| hejmara_utc1_havîn = +3
| cureyê_koda_postayê = Koda postayê
| koda_postayê       = 83000–87999
| cureyê_koda_telefonê = Koda telefonê
| koda_telefonê      = +380-62
| koda_îsoyê         = [[ISO 3166-2:UA|UA-14]]
| sala_nifûsê        = &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt;
| gelhe              = {{Kêmbûn}} 4100280
| navê_rastî         = Донецька область
| stîla_qism         = [[Lîsteya bajarên Ukraynayê li gorî nifûsê|Bajarên herî mezin]]
| zimanê_navê_rastî  = uk
| navê_fermî         = Donetska oblast&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Syvak |pêşnav1=Nina |paşnav2=Ponomarenko |pêşnav2=Valerii |paşnav3=Khodzinska |pêşnav3=Olha |paşnav4=Lakeichuk |pêşnav4=Iryna |tarîx=2011 |paşnavê-edîtor=Veklych |pêşnavê-edîtor=Lesia |kesên-din=scientific consultant Iryna Rudenko; reviewed by Nataliia Kizilowa; translated by Olha Khodzinska |sernav=Toponymic Guidelines for Map and Other Editors for International Use |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/Toponymic%20guidelines%20PDF/Ukraine/Verstka.pdf |rûpel=20 |roja-gihiştinê=2020-10-06 |malper=[[United Nations Statistics Division]] |weşanger=DerzhHeoKadastr and Kartographia |cih=Kyiv |isbn=978-966-475-839-7 }}&lt;/ref&gt;
| navê_din           = {{bi-uk|Донеччина}} ({{Transl|uk|Donechchyna}})
| statû              = [[Oblastên Ukraynayê|Oblast]]
| wêneyê_alayê       = Flag_of_Donetsk_Oblast.svg
| wêneyê_nîşanê      = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg
| wêneyê_nexşeyê     = Donetsk in Ukraine (claims hatched).svg
| mezinahiya_nexşeyê = 280px
| koordînat          = {{Koord|48.14|37.74|type:adm1st_region:UA|display=inline,title}}
| navê_binebeşê      = {{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Ukrayna]]
| etîketa_binebeşê   = [[Lîsteya dewletên serwer|Welat]]
| stîla_qism         = para
| rêza_qada_rûerdê   = [[Lîsteya navçe û oblastên Ukraynayê li gorî herêmê|11emîn]]
| etîketa_avakirinê  = Avakirin
| dema_avakirinê     = 3'ê Pûşper 1938
| etîketa_merkeza_îdarî = [[Navenda îdarî]]
| merkeza_îdarî      = [[Donetsk]] ''(de jure)''&lt;br/&gt;[[Kramatorsk]] ''(de facto, sedema [[Şerê Donbasê]])''
| etîketa_serok      = [[Parêzgarê Oblasta Donetskê|Walî]]
| navê_serok         = [[Pavlo Kyrylenko]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.president.gov.ua/en/news/yakisna-infrastruktura-ta-svoyechasna-viplata-zarplat-i-pens-56213 |sernav=High-quality infrastructure and timely payment of salaries and pensions: President set tasks for newly appointed Donetsk RSA Head Pavlo Kyrylenko |xebat=[[Office of the President of Ukraine|president.gov.ua]] |tarîx=5 tîrmeh 2019 |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2019 }}&lt;/ref&gt;
| etîketa_serok1     = [[Meclîsa Oblasta Donetskê|Meclîs]]
| navê_serok1        = 150 rûniştek
| etîketa_serok2     = Hevserok
| navê_serok2        = [[Andriy Fedoruk]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk&quot;&gt;[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/110070/ Donetsk Regional Council elects new chairman], [[Kyiv Post]] (August 4, 2011)&lt;/ref&gt; (PR&lt;ref name=&quot;Fedoruk&quot;/&gt;)
| temamiya_qadê_km2  = 26517
| malper             = [http://dn.gov.ua/ dn.gov.ua]
}}
'''Oblasta Donetskê''' an jî '''Donetsk Oblast''' ({{bi-uk|Доне́цька о́бласть|Donetska oblast}}, {{IPA-uk|doˈnɛtsʲkɐ ˈɔblɐsʲtʲ|IPA}}), jî wekî '''Doneççina''' ({{bi-uk|Доне́ччина|Donechchyna}}), [[Oblastên Ukraynayê|oblastekî]] li rojhilatê [[Ukrayna|Ûkraynayê]] ye. Navçeya herî qelebalix e, ku derdora wê bi qasî 4.1 mîlyon niştecîhan e. Ew [[Bajarê paytext|navenda îdarî]] ya bajarê [[Donetsk]]ê ye; lê belê rêveberiya herêmî ya wê bi awayekî demkî ji aliyê [[Kramatorsk]] hate veguheztin, ku ji ber krîza li Donetskê berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |roja-gihiştinê=2022-02-20 |roja-arşîvê=2017-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019083422/http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di dîrokê de, herêm buye beşeke girîng a herêma [[Donbas]]ê. Heta sala mijdara 1961'an, navê ''Oblasta Stalino'' ya berê wekî &quot;Stalino&quot; ya Donetska îro bi rûmeta [[Joseph Stalin]] hate binavkirin. Di çarçoveya pêvajoya hilweşandina [[Stalînîzm]]ê navê wê ji aliyê [[Siversky Donets]] wekî navenda îdarî hate guhertin. Nifûs wekî tê texmîn kirin {{Ua-pop-est2021|4,100,280}} mîlyon nîştecîhan e.

Navçe bi [[berbelavbûna bajarî]] [[Donetsk]]-[[Makiivka]] û [[Horlivka]]-[[Yenakiieve]] ya xwe tê zanîn û ew pir caran bi pîşesaziya kana komirê re têkildar e.

Di 7'ê Nîsana 2014'an de, piştî çekdarên alîgirên Rûsyayê [[Pêvekirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê|pêvekirina Krîmê]] bi dagirkirina avahiya îdarî ya Oblasta Donetskê, [[Komara Gel a Donetskê|serxwebûna]] xwe ji Ûkraynayê ragihandibûn û di 11'ê Gulana 2014'an de referandumeke nenaskirî li ser cudabûna ji Ûkraynayê li dar xistibûn. Piştî van bûyeran pevçûnên [[Şerê Donbasê]] destpêkir. Dema ku Donetsk ketiye destê serhildêran, rêveberiya Oblasta Donetskê ji bo [[Mariupol]] û paşê jî ji bo [[Kramatorsk]] veguhestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |sernav=Kikhtenko to move Donetsk administration to Kramatorsk and to leave power structures in Mariupol |malper=[[Dzerkalo Tyzhnia]] |ziman=ru |roja-gihiştinê=3 çiriya paşîn 2014 |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019083422/http://mw.ua/UKRAINE/kikhtenko-to-move-donetsk-administration-to-kramatorsk-and-to-leave-power-structures-in-mariupol-119_.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Beriya avakirina oblasta Donetskan, sê navçe ([[Okruhaya Ukraynaya Sovyetî|okruha]]) li ser xaka wê ji sala 1923 heta 1930 hebûn. [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê]] oblasta Donetsîyayê di 2'ê tîrmeh 1932'an ji [[Oblasta Xarkivê]], [[Oblasta Dnipropetrovsk]] û hejmarek ji herêmên di bin rêveberiya rasterast [[Xarkiv]]ê de bûn hate damezrandin. Heta 16'ê tîrmeh 1932'an Artemivsk (îro [[Bakhmut]]) bi qasî du heftan wek navenda îdarî ya herêmê kar kiriye, dema ku bajarê Stalino (îro [[Donetsk]]) rol girt ser xwe. Heta sala 1938'an, herêma Donetskîyan oblasta Donetskê û [[Oblasta Luhanskê]] dihewand. Di pûşpera 1938'an de ew di nav Oblasta Stalino (Oblasta Donetska nûjen) û Oblasta Voroşîlovhradê (Oblasta Luhanskê nûjen) hate dabeş kirin.

Di dema [[Reichskommissariat Ukrayna|Dagiriya Almaniya Nazî]] ji payîza 1941 heta payîza 1943'an, Oblasta Donetskê wekî Oblasta Yuzivka (li dû navê orîjînal [[Donetsk]]) dihat zanîn.

Di sala 1961'an de, Stalino û Oblasta Stalino wek Donetsk û Oblasta Donetskê hatin guhertin.

Di sala [[1991 referanduma serxwebûna Ukraynayê|1991]]'an de, dema ku [[hilweşandina Yekîtîya Sovyetê]] despêkir, % 83,9 dengdêrên li oblasta Donetskê ragihandina serxwebûna Ukraynayê ji [[Rûsya]]yê pejirandin.&lt;ref name=&quot;UKrW812991&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml |sernav=Independence – over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine] |tarîx=8 kanûna pêşîn 1991 |xebat=[[The Ukrainian Weekly]] |roja-gihiştinê=20 sibat 2022 |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di nîvên salên 1990'an de, herêm bi çalakiya xwe ya sûcdar a zêde di nav de kuştina karsazên payebilind ên wekî [[Akhat Bragin]] û [[Yevhen Shcherban]] hate naskirin. Oblasta Donetskê di heman demê de bingehek ji fraksîyona siyasiya sereke ya Ûkraynayê ya alîgirê Rûsyayê, [[Partiya Herêman]] bû, ku di sala 2002'an de beşek ji hikûmeta Ûkraynayê buye û rê li ber siyaseta Ûkraynayê ji bo &quot;klana siyasî ya Donetskê&quot; vekir.

Di sala 1994'an de, referandûmek li oblasta Donetskê û [[Oblasta Luhanskê]] pêk hat, ku dora 90% piştgiriya [[Zimanê rûsî]] li kêleka zimanê [[Zimanê ukraynî|Ukranî]] da û di asta herêmî de ji bo statuya zimanê fermî ya zimanê rûsî bi dest xist; lê belê referandûm ji aliyê hikûmeta [[Kîev]]ê ve hate betalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://thekievtimes.ua/society/372400-donbass-zabytyj-referendum-1994.html |roja-gihiştinê=2022-02-20 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205101718/http://thekievtimes.ua/society/372400-donbass-zabytyj-referendum-1994.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nakanune.ru/articles/18807/ |sernav=Киев уже 20 лет обманывает Донбасс: Донецкая и Луганская области еще в 1994 году проголосовали за федерализацию, русский язык и евразийскую интеграцию }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Oblasta Donetskê li başûrê rojhilatê Ûkraynayê ye. Rûbera herêmê (26,517 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), ji %4,4 rûbera giştî ya welêt pêk tê. Herêm li başûrrojava bi [[Oblasta Dnîpropetrovsk|Dnîpropetrovsk]] û [[Oblasta Zaporîjya]], li bakur [[Oblasta Xarkivê]], li bakur [[Oblasta Luhanskê]], li bakurrojhilat [[Oblasta Rostovê]] ya li Rûsyayê û bi [[Behra Azov]] li başûr dikeve.

Dirêjahiya wê ji bakur ber bi başûr 270 km, ji rojhilat ber bi rojava 190 km e. Xalên giran ên sînorên herêmê ev in: ''Bilosarayska Kosa'' ([[Tû (forma erdî)|tîf]] li başûr Shevchenko ya Rayona Velykonovosilkivskyi, li rojava Rayona ''Verkhnyi Kut ya'' Shakhtarskyi, li ser rojhilat ''Lozove'' ya [[Rayona Limanê, Oblasta Donetskê|Rayona Limanê]].

Parastina dîrokî-mîmarî ya dewletê ya li nêzî bajarê [[Sviatohirsk]] bi [[Sviatohirsk Lavra]] ji bo [[Heft ecêbên kraynayê|Heft ecêbên Ûkraynayê]] bû berbijar.

[[Wêne:Donetsk_oblast_detail_map.png|thumb|248x248px|Oblasta Donetskê ya Danekirî]]
[[Wêne:Regions_of_Donetsk_Oblast.png|thumb|300x300px|Herêmên Oblasta Donetskê piştî Şerê Debaltseve (zivistana 2015)]]

== Dabeşên îdarî ==
{{Gotara bingehîn|Dabeşên îdarî yên Ukraynayê}}Parêzgeh di serî de ji 18 ''[[rayon]]'' (navçe) û 28 şaredarî ya statûya wekhev tê dabeş kirin (22 ''miskradas'' û 6 ''mistos'' – bajarên girîngiya herêmê), navenda îdarî ya parêzgehê [[Donetsk]] e. Ev li jêr bi navçe û nifûsa xwe ve hatine rêz kirin.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;State Statistics Committee of Ukraine, Kiev.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Nav
!Navê Ukraynî
!Rûerd 
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Gelhe
giştejimar 2001
!Gelhe
texmînkirin&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;
1 Berf. 2012
!Navenda îdarî
|-
|[[Avdiivka]]
|Авдіївка (місто)
| align=&quot;right&quot; |29
| align=&quot;right&quot; |37,237
| align=&quot;right&quot; |35,257
|—
|-
|[[Bakhmut]]
|Бахмут (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |74
| align=&quot;right&quot; |113,785
| align=&quot;right&quot; |104,631
|Bakhmut
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Debaltseve]]
|Дебальцеве (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |38
| align=&quot;right&quot; |53,412
| align=&quot;right&quot; |46,302
|Debaltseve
|-
|[[Dobropillia]]
|Добропілля (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |119
| align=&quot;right&quot; |72,817
| align=&quot;right&quot; |63,938
|Dobropillia
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Dokuchaievsk]]
|Докучаївськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |47
| align=&quot;right&quot; |25,024
| align=&quot;right&quot; |24,506
|Dokuchaevsk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Donetsk]]
|Донецьк (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |571
| align=&quot;right&quot; |1,024,678
| align=&quot;right&quot; |971,096
|Donetsk
|-
|[[Druzhkivka]]
|Дружківка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |23
| align=&quot;right&quot; |75,006
| align=&quot;right&quot; |70,126
|Druzhkivka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Horlivka]]
|Горлівка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |422
| align=&quot;right&quot; |312,284
| align=&quot;right&quot; |279,500
|Horlivka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Khartsyzk]]
|Харцизьк (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |207
| align=&quot;right&quot; |113,685
| align=&quot;right&quot; |105,104
|Khartsyzk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Kirovske, Oblasta Donetskê|Kirovske]] &lt;small&gt;(''Krestivka'')&lt;/small&gt;
|Кіровське (місто)
| align=&quot;right&quot; |7
| align=&quot;right&quot; |31,041
| align=&quot;right&quot; |28,470
|—
|-
|[[Kostiantynivka]]
|Костянтинівка (місто)
| align=&quot;right&quot; |66
| align=&quot;right&quot; |94,886
| align=&quot;right&quot; |78,114
|—
|-
|[[Kramatorsk]]
|Краматорськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |356
| align=&quot;right&quot; |215,729
| align=&quot;right&quot; |199,020
|Kramatorsk
|-
|[[Lyman, Ukrayna|Lyman]]
|Лиман (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |192
| align=&quot;right&quot; |28,996
| align=&quot;right&quot; |23,740
|Lyman
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Makiivka]]
|Макіївка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |426
| align=&quot;right&quot; |431,023
| align=&quot;right&quot; |394,604
|Makiivka
|-
|[[Mariupol]]
|Маріуполь (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |244
| align=&quot;right&quot; |510,835
| align=&quot;right&quot; |486,320
|Mariupol
|-
|[[Myrnohrad]]
|Мирноград (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |20
| align=&quot;right&quot; |56,702
| align=&quot;right&quot; |50,995
|Myrnohrad
|-
|[[Novohrodivka]]
|Новогродівка (місто)
| align=&quot;right&quot; |6
| align=&quot;right&quot; |17,559
| align=&quot;right&quot; |15,560
|—
|-
|[[Pokrovsk, Ukrayna|Pokrovsk]]
|Покровськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |39
| align=&quot;right&quot; |82,830
| align=&quot;right&quot; |77,891
|Pokrovsk
|-
|[[Selydove]]
|Селидове (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |108
| align=&quot;right&quot; |62,819
| align=&quot;right&quot; |54,626
|Selydove
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Shakhtarsk]]
|Шахтарськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |51
| align=&quot;right&quot; |72,711
| align=&quot;right&quot; |61,234
|Shakhtarsk
|-
|[[Sloviansk]]
|Слов'янськ (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |74
| align=&quot;right&quot; |142,873
| align=&quot;right&quot; |138,450
|Sloviansk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Snizhne]]
|Сніжне (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |189
| align=&quot;right&quot; |83,046
| align=&quot;right&quot; |71,277
|Snizhne
|-
|[[Toretsk]]
|Торецьк (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |62
| align=&quot;right&quot; |86,281
| align=&quot;right&quot; |74,435
|Toretsk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Torez]]
|Торез (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |105
| align=&quot;right&quot; |96,026
| align=&quot;right&quot; |81,761
|Torez
|-
|[[Vuhledar]]
|Вугледар (місто)
| align=&quot;right&quot; |5
| align=&quot;right&quot; |17,518
| align=&quot;right&quot; |15,477
|—
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Yasynuvata]]
|Яcинувата (місто)
| align=&quot;right&quot; |19
| align=&quot;right&quot; |36,903
| align=&quot;right&quot; |35,843
|—
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Yenakiieve]]
|Єнакієве (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |425
| align=&quot;right&quot; |162,778
| align=&quot;right&quot; |132,110
|Yenakiieve
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Zhdanivka]]
|Жданівка (Міськрада)
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |14,375
| align=&quot;right&quot; |13,377
|Zhdanivka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Amvrosiivka|Amvrosiivsky]] (rayon)
|Амвросіївський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,455
| align=&quot;right&quot; |54,939
| align=&quot;right&quot; |46,081
|Amvrosiivsk
|-
|[[Rayona Bakhmut|Bakhmutsky]] (rayon)
|Бахмутський  (район)
| align=&quot;right&quot; |1,687
| align=&quot;right&quot; |54,065
| align=&quot;right&quot; |45,367
|Bakhmut
|-
|[[Rayona Dobropillia|Dobropilsky]] (rayon)
|Добропільський (район)
| align=&quot;right&quot; |949
| align=&quot;right&quot; |20,659
| align=&quot;right&quot; |16,980
|Dobropillia
|-
|[[Rayona Kostiantynivka|Kostyantynivsky]] (rayon)
|Костянтинівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,172
| align=&quot;right&quot; |21,132
| align=&quot;right&quot; |19,256
|Kostiantynivka
|-
|[[Rayona Limanê, Oblasta Donetskê|Lymansky]] (rayon)
|Лиманський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,018
| align=&quot;right&quot; |24,974
| align=&quot;right&quot; |22,136
|Lyman
|-
|[[Rayona Marinka|Marynsky]] (rayon)
|Мар'їнський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,350
| align=&quot;right&quot; |90,045
| align=&quot;right&quot; |84,571
|Marïnka
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Novoazovsk|Novoazovsky]] (rayon)
|Новоазовський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,000
| align=&quot;right&quot; |38,902
| align=&quot;right&quot; |36,066
|Novoazovsk
|-
|[[Rayona Oleksandrivka, Oblasta Donetskê|Oleksandrivsky]] (rayon)
|Олександрівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,010
| align=&quot;right&quot; |23,036
| align=&quot;right&quot; |19,804
|Oleksandrivka
|-
|[[Rayona Pershotravnevyi|Pershotravnevy]] (rayon)
|Першотравневий (район)
| align=&quot;right&quot; |792
| align=&quot;right&quot; |29,312
| align=&quot;right&quot; |27,325
|Manhush
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Shakhtarsk|Shakhtarsky]] (rayon)
|Шахтарський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,194
| align=&quot;right&quot; |24,262
| align=&quot;right&quot; |19,974
|Shakhtarsk
|-
|[[Rayona Pokrovsk|Pokrovsk]]  (rayon)
|Покровський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,316
| align=&quot;right&quot; |37,567
| align=&quot;right&quot; |32,439
|Pokrovsk
|-
|[[Rayona Sloviansk|Slovyansky]] (rayon)
|Слов'янський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,274
| align=&quot;right&quot; |39,188
| align=&quot;right&quot; |34,334
|Sloviansk
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Starobesheve|Starobeshivsky]] (rayon)
|Старобешівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,255
| align=&quot;right&quot; |55,952
| align=&quot;right&quot; |51,068
|Starobesheve
|- bgcolor=&quot;silver&quot;
|[[Rayona Telmanove|Telmanivsky]] (rayon)
|Тельманівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,340
| align=&quot;right&quot; |35,365
| align=&quot;right&quot; |29,965
|Telmanove
|-
|[[Rayona Velyka Novosilka|Velikonovosilkivsky]] (rayon)
|Великоновосілівський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,901
| align=&quot;right&quot; |49,323
| align=&quot;right&quot; |41,943
|Velyka Novosilka
|-
|[[Rayona Volnovakha|Volnovasky]] (rayon)
|Волноваський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,848
| align=&quot;right&quot; |92,489
| align=&quot;right&quot; |84,579
|Volnovakha
|-
|[[Rayona Volodarske|Volodarsky]] (rayon)
|Володарський (район)
| align=&quot;right&quot; |1,221
| align=&quot;right&quot; |31,168
| align=&quot;right&quot; |29,472
|Volodarske
|-
|[[Rayona Yasynuvata|Yasynuvatsky]] (rayon)
|Ясинуватський (район)
| align=&quot;right&quot; |809
| align=&quot;right&quot; |30,326
| align=&quot;right&quot; |16,980
|Yasynuvata
|-
|'''''Oblasta tevahî'''''
|Донецька (Область)
| align=&quot;right&quot; |26,517
| align=&quot;right&quot; |4,825,563
| align=&quot;right&quot; |4,403,178
|Donetsk
|}

=== Bajar ===
{{Bajarên mezin
| welat        = Oblasta Donetskê
| list_by_pop  = 
| div_name     = 
| div_link     = Rayonên Ukraynayê{{!}}Rayon

| city_1 = Donetsk{{!}}Donetsk
| div_1 = Şaredariya Donetskê{{!}}Donetsk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_1 = 975,959
| img_1 = Donezk Zentrum Oper.JPG

| city_2 = Mariupol{{!}}Mariupol
| div_2 = Şaredariya Mariupolê{{!}}Mariupol&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_2 = 461,810
| img_2 = Mariupol 2007 (30).jpg

| city_3 = Makiivka{{!}}Makiivka
| div_3 = Şaredariya Makiivka{{!}}Makiivka&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_3 = 353,918
| img_3 = Panoramio - V&amp;A Dudush - 3 июня 2010.jpg

| city_4 = Horlivka{{!}}Horlivka
| div_4 = Şaredariya Horlivkayê{{!}}Horlivka&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_4 = 256,714
| img_4 = Дом культуры пр. Ленина 1 г. Горловка.jpg

| city_5 = Kramatorsk{{!}}Kramatorsk
| div_5 = Şaredariya Kramatorskê{{!}}Kramatorsk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_5 = 164,283

| city_6 = Sloviansk{{!}}Sloviansk
| div_6 = Şaredariya Slovianskê{{!}}Sloviansk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_6 = 117,445

| city_7 = Yenakiieve{{!}}Yenakiieve
| div_7 = Şaredariya Yenakiieveyê{{!}}Yenakiieve&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_7 = 82,629

| city_8 = Bakhmut{{!}}Bakhmut
| div_8 = Şaredariya Bakhmutê{{!}}Bakhmut&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_8 = 77,620

| city_9 = Kostiantynivka{{!}}Kostiantynivka
| div_9 = Şaredariya Kostiantynivkayê{{!}}Kostiantynivka&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_9 = 77,066

| city_10 = Pokrovsk, Ukraine{{!}}Pokrovsk
| div_10 = Şaredariya Pokrovskê{{!}}Pokrovsk&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| pop_10 = 64,895

}}

== Demografî ==
{| width=&quot;45%&quot; class=&quot;wikitable center&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
! Sal !! Zayokî !! Zayîn || Sal !! Zayokî !! Zayîn || Sal !! Zayokî !! Zayîn
|-
|1990 || 1,6 || 58 050 || 2000 || 0,9 || 30 042 || 2010 || 1,2 || 41 258
|-
|1991 || 1,5 || 54 466 || 2001 || 0,9 || 29 931 || 2011 || 1,3 || 41 720
|-
|1992 || 1,4 || 50 258 || 2002 || 0,9 || 31 216 || 2012 || 1,3 || 42 839
|-
|1993 || 1,3 || 46 344 || 2003 || 0,9 || 33 433
|-
|1994 || 1,2 || 43 195 || 2004 || 1,0 || 35 526
|-
|1995 || 1,1 || 38 808 || 2005 || 1,0 || 35 883
|-
|1996 || 1,1 || 36 349 || 2006 || 1,1 || 39 327
|-
|1997 || 1,0 || 34 347 || 2007 || 1,2 || 40 560
|-
|1998 || 1,0 || 33 518 || 2008 || 1,3 || 44 394
|-
|1999 || 0,9 || 30 503 || 2009 || 1,3 || 43 373
|}

=== Avahiya Temenê ===
: ''0–14 temen:'' 12.6% {{Zêdebûn}} (mêr 283,584/jin 266,977)
: ''15–64 temen:'' 70.4% {{Kêmbûn}} (mêr 1,453,273/jin 1,619,241)
: ''65 temen û mezintirîn:'' 17.0% {{Neguhertî}} (mêr 243,048/jin 496,434) (2013 fermî)

=== Temenê navîn ===
: ''giştî:'' 41.9 temen {{Zêdebûn}}
: ''mêr:'' 38.0 temen {{Zêdebûn}}
: ''jin:'' 45.8 temen {{Zêdebûn}} (2013 fermî)

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=124489&amp;cat_id=32596 Karta Agahdariya Herêmê] – Malpera fermî ya Kabîneya Wezîrên Ukraynayê
* [https://web.archive.org/web/20090709062122/http://www.citylife.donetsk.ua/ www.citylife.donetsk.ua] – Rêbernameya fermî ya bajarê Donetskê - Îngilîzî
* [https://web.archive.org/web/20060524112529/http://www.donoda.gov.ua/m1/uk/ donoda.gov.ua] – Malpera fermî ya Rêveberiya Oblasta Donetskê
* [https://web.archive.org/web/20090220151418/http://www.catalogue.biz.ua/eng/guides/guide_index/1/6/ catalogue.biz.ua] – Pelrêça kodên postayê ya Oblasta Donetskê
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oblasta Donetskê}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Dabeşên îdarî yên Ukraynayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1938an li Ûkraynayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1938an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Donbas]]
[[Kategorî:Oblasta Donetskê| ]]
[[Kategorî:Oblastên Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>14ykrs7gcfsdlw53mn2mn0x9yryakf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laura Coleman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137969</id>
    <revision>
      <id>2000182</id>
      <parentid>1708066</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2000182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3658" sha1="n2hm9mbgnms1nqx9pedg9lyxz6tjzyc" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank model
| çînaser            = 
| nav                = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| wêne               = Miss England 08 Laura Coleman.jpg
| sernavê_wêne       = 
| mezinahiya_wêne    = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|23|2|1986|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Melton Mowbray]], [[Îngilistan]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| perwerde           = 
| esil               = [[Îngilîz]]
| hevwelatî          = [[Înglistan]]
| pîşe               = [[Model]], [[Aktrîs]]
| sedema_navdarbûnê  = 
| bejn               = {{Bejn|m=1,78}}
| televîzyon         = 
| salên_çalak        = 
| xebatên_navdar     = Bedewa Înglistanê ya sala 2008an
| xebat              = 
| sermiyana_net      = 
| hevjîn             = 
| partner            = 
| zarok              = 1
| dê                 = 
| bav                = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
}}
'''Laura Coleman''', ({{Jidayikbûn|23|2|1986|j=1}} li [[Melton Mowbray]], [[Înglistan]]) model, aktrîs û fenomenê medyaya civakî ya îngilîzî ye ku ji aliyê MODELS 1 ve tê temsîlkirin. Coleman di 22 saliya xwe de pêşbirka bedewiyê ya Miss England 2008 qezenc kir û Înglistanê li pêşbirka [[Miss World]]ê temsîl kiriye.

== Jînenîgarî ==
Coleman li [[Melton Mowbray]] ji dayik bûye ku ji malbatek model û serkeftiyên pêşbirkên bedewiyê tê. Dapîra wê yî ji aliyê dayikê ve Irene 12e sernav bi dest xist û di salên 1940an de bû Miss Army Pin-Up û Miss Lovely Legs. Dayika wê Dena di 20 saliya xwe de 20 pêşbirkan bi dest xist, tevî Miss East Anglia û di Miss Great Britain de bûye fînalîst.&lt;ref name=&quot;Mirror.co.uk&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/exclusive-new-miss-england-laura-319535 |sernav=Exclusive: New Miss England Laura Coleman comes from Beauty Queen stock |paşnav=Mirror.co.uk |tarîx=2008-07-21 |malper=mirror |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-18 }}&lt;/ref&gt;

Coleman di sala 2005an de dema ku li [[Zanîngeha De Montfort]] li [[Leicester]]ê di beşa qanûna karsazî û kirrûbirrê de dixwend, di sala 2005an de li pêşbirka Miss Leicestershire bû yekem û di vê salê de li pêşbirka Miss England de bû çaremîn.&lt;ref name=&quot;Mirror.co.uk&quot;/&gt;

Coleman di sala 2008an de Miss Derby qezenc kir û di 18ê tîrmeha sala 2008an de, tenê rojek piştî mezûnbûna xwe, di hewildana xwe ya duyem de di Miss England 2008 de bû bedewa yekem a salê. Piştre Coleman di Miss World 2008 de, li [[Afrîkaya Başûr]], Înglistanê temsîl kiriye.

Ew niha li [[London]]ê dijî û ji hêla ajansa modela Models 1 ve tê temsîl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.models1.co.uk/women/classic/3788-laura-coleman/ |sernav=Laura coleman - Models 1 {{!}} Europe's Leading Model Agency |malper=www.models1.co.uk |roja-gihiştinê=2023-02-18 }}&lt;/ref&gt; Laura ji bo markayên domdar û moda kevnare ya li ser [[Instagram]]ê bandorkarekî medyaya civakî ye.

Coleman di gelek fîlmên metrajdirêj de derketiye ku di nav de King Arthur ya Guy Ritchie heye: Excalibur Rising (2017) û The Witches of Dumpling Farm (2018.)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Laura Coleman}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên îngilîz]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz ên jin]]</text>
      <sha1>n2hm9mbgnms1nqx9pedg9lyxz6tjzyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000204</id>
      <parentid>2000182</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3630" sha1="m2vq04k74s4khv7y7yadsvhoxh2kyy2" xml:space="preserve">{{Agahîdank model
| çînaser            = 
| nav                = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| wêne               = Miss England 08 Laura Coleman.jpg
| sernavê_wêne       = 
| mezinahiya_wêne    = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|23|2|1986|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Melton Mowbray]], [[Îngilistan]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| perwerde           = 
| esil               = [[Îngilîz]]
| hevwelatî          = [[Înglistan]]
| pîşe               = [[Model]], [[Aktrîs]]
| sedema_navdarbûnê  = 
| bejn               = {{Bejn|m=1,78}}
| televîzyon         = 
| salên_çalak        = 
| xebatên_navdar     = Bedewa Înglistanê ya sala 2008an
| xebat              = 
| sermiyana_net      = 
| hevjîn             = 
| partner            = 
| zarok              = 1
| dê                 = 
| bav                = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
}}
'''Laura Coleman''', ({{Jidayikbûn|23|2|1986|j=1}} li [[Melton Mowbray]], [[Înglistan]]) model, aktrîs û fenomenê medyaya civakî ya îngilîzî ye ku ji aliyê MODELS 1 ve tê temsîlkirin. Coleman di 22 saliya xwe de pêşbirka bedewiyê ya Miss England 2008 qezenc kir û Înglistanê li pêşbirka [[Miss World]]ê temsîl kiriye.

== Jînenîgarî ==
Coleman li [[Melton Mowbray]] ji dayik bûye ku ji malbatek model û serkeftiyên pêşbirkên bedewiyê tê. Dapîra wê yî ji aliyê dayikê ve Irene 12e sernav bi dest xist û di salên 1940an de bû Miss Army Pin-Up û Miss Lovely Legs. Dayika wê Dena di 20 saliya xwe de 20 pêşbirkan bi dest xist, tevî Miss East Anglia û di Miss Great Britain de bûye fînalîst.&lt;ref name=&quot;Mirror.co.uk&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/exclusive-new-miss-england-laura-319535 |sernav=Exclusive: New Miss England Laura Coleman comes from Beauty Queen stock |paşnav=Mirror.co.uk |tarîx=2008-07-21 |malper=mirror |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-18 }}&lt;/ref&gt;

Coleman di sala 2005an de dema ku li [[Zanîngeha De Montfort]] li [[Leicester]]ê di beşa qanûna karsazî û kirrûbirrê de dixwend, di sala 2005an de li pêşbirka Miss Leicestershire bû yekem û di vê salê de li pêşbirka Miss England de bû çaremîn.&lt;ref name=&quot;Mirror.co.uk&quot;/&gt;

Coleman di sala 2008an de Miss Derby qezenc kir û di 18ê tîrmeha sala 2008an de, tenê rojek piştî mezûnbûna xwe, di hewildana xwe ya duyem de di Miss England 2008 de bû bedewa yekem a salê. Piştre Coleman di Miss World 2008 de, li [[Afrîkaya Başûr]], Înglistanê temsîl kiriye.

Ew niha li [[London]]ê dijî û ji hêla ajansa modela Models 1 ve tê temsîl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.models1.co.uk/women/classic/3788-laura-coleman/ |sernav=Laura coleman - Models 1 {{!}} Europe's Leading Model Agency |malper=www.models1.co.uk |roja-gihiştinê=2023-02-18 }}&lt;/ref&gt; Laura ji bo markayên domdar û moda kevnare ya li ser [[Instagram]]ê bandorkarekî medyaya civakî ye.

Coleman di gelek fîlmên metrajdirêj de derketiye ku di nav de King Arthur ya Guy Ritchie heye: Excalibur Rising (2017) û The Witches of Dumpling Farm (2018.)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Laura Coleman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên îngilîz]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz ên jin]]</text>
      <sha1>m2vq04k74s4khv7y7yadsvhoxh2kyy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ezîz Şaverşyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139151</id>
    <revision>
      <id>2000147</id>
      <parentid>1927244</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8783" sha1="g7ysexr2bgmlv98u5yneguo16m5rnz3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = 
}}
'''Ezîz Sergeyevîç Şaverşyan''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]; &lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;Ази́з Серге́евич Шавершя́н, Aziz Sergeyevich Shavershyan&lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;;&lt;/span&gt; 24ê adara 1989 - 5 tebaxa 2011),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.ninemsn.com.au/national/8284072/heart-condition-behind-bodybuilders-death |sernav=Heart condition 'behind bodybuilder's death' |tarîx=2011-09-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110912154130/http://news.ninemsn.com.au/national/8284072/heart-condition-behind-bodybuilders-death |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku bi navê '''Zyzz'''&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/zyzz-ripped-from-this-life-too-young-20110811-1ioik.html |sernav=Zyzz ripped from this life too young |paşnav=Brito |pêşnav=Sam de |tarîx=2011-08-11 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.3news.co.nz/tvshows/3rd-degree/young-kiwis-experiment-with-potent-steroids-2014112620 |sernav=Young Kiwis experiment with potent steroids {{!}} TVShows {{!}} 3 News |tarîx=2015-02-22 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2015-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150222084832/http://www.3news.co.nz/tvshows/3rd-degree/young-kiwis-experiment-with-potent-steroids-2014112620 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; tê zanîn, [[Leşciwanî|leşciwan]], [[rahênerê kesane]] (''personal trainer'') û [[model]]ekî [[kurd]] bû, ku li [[Rûsya]]yê ji dayik bû. Wî piştî şandina çend vîdyoyên xwe li ser [[YouTube]], ku di 2007 de dest pê kir, kultekî peyda avakir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/facebook-favourite-and-aspiring-model-aziz-shavershian-22-dies-in-thailand-sauna/story-e6freuzi-1226111960086 |sernav=Facebook favourite and aspiring model, Aziz 'Zyzz' Shavershian, 22, dies in Thailand sauna {{!}} thetelegraph.com.au |tarîx=2011-08-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110812014428/http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/facebook-favourite-and-aspiring-model-aziz-shavershian-22-dies-in-thailand-sauna/story-e6freuzi-1226111960086 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/death-and-disaster-unleashed-a-flood-of-news-in-2011-20111111-1nao4.html |sernav=Death and disaster unleashed a flood of news in 2011 |paşnav=Phillips |pêşnav=Liam |tarîx=2011-12-16 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/incredible-bulk-a-journey-from-fit-to-fanatical-20111220-1p3ir.html |sernav=Incredible bulk: a journey from fit to fanatical |paşnav=Berry |pêşnav=Sarah |tarîx=2012-01-12 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha sala 2011an de, Şaverşyan bêtir bala medyayê kişand dema ku ''The Sydney Morning Herald'' gotarek li ser girtina birayê xwe yê mezin, Said, ji ber xwedîkirina neqanûnî ya [[steroîdên anabolîk]] weşand.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/all-pumped-up-but-tell-us-how-20110730-1i5cd.html |sernav=All pumped up, but tell us how? |paşnav=Whyte |pêşnav=Sarah |tarîx=2011-07-30 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt; Di 5ê tebaxa 2011an de dema ku li [[Taylenda]] di betlaneyê de bû, Azîz ji bo [[mirina masûlkeyên dil]] bi 22 saliya xwe jiyana xwe ji dest da.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://media.theage.com.au/news/national-news/heart-attack-killed-zyzz-2550530.html |sernav=Video - Heart attack killed 'Zyzz' - The Age |tarîx=2012-03-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2012-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120319041830/http://media.theage.com.au/news/national-news/heart-attack-killed-zyzz-2550530.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Şaverşyan li [[Mosko]]wê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.ninemsn.com.au/national/8283698/sydney-bodybuilder-dies-in-thailand-sauna |sernav=Sydney bodybuilder dies in Thailand sauna |tarîx=2011-09-13 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-09-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110913150828/http://news.ninemsn.com.au/national/8283698/sydney-bodybuilder-dies-in-thailand-sauna |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ji dayik bû. Malbata wî kurd e,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://new.spring.me/ |sernav=Spring.me |tarîx=2014-01-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2015-07-10 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20150710144148/http://new.spring.me/%23!/MrMuto/q/212063855159830788 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku ji kêmneteweyin [[kurdên Ermenistanê]] ye. Ew kurê piçûk ya [[Maiane Iboian]] e ku wekî [[dilnasî]]vanê dixebite û [[Sergey Şaverşyan]]. Birayê wî yê mezin [[Seîd Şaverşyan]] hebû, ku jî bi navê ekranê &quot;Chestbrah&quot; tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.news.com.au/national/after-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershian-dies-in-thailand-customs-reveals-steroid-abuse-is-skyrocketing/story-e6frfkvr-1226114913389 |sernav=Customs reveals steroid abuse is skyrocketing {{!}} News.com.au |tarîx=2011-08-15 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110815045127/http://www.news.com.au/national/after-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershian-dies-in-thailand-customs-reveals-steroid-abuse-is-skyrocketing/story-e6frfkvr-1226114913389 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 1993 de, Şaverşyan û malbata wî koçî [[Awistralya]]yê dikin. Ew li Eastwood, Walesa Başûr a Nû, mezin bû û beşdarî dibistana navîn a Marist College Eastwood xwendekar bû, li wir jî ew li zanîngehê bi dest xist. Berî mirina wî di tebaxa 2011an de, ew ji [[zanîngeha Western Sydney]], di warê karsazî û bazirganiyê de mezûn bû. Şaverşyan [[Ateîzm|ateîstekî]] bû, tevî ku rozyakekî li xwe kiribû û gora wî bi xaçê hatî xemilandin.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.thefamouspeople.com/profiles/zyzz-aziz-shavershian-15837.php |sernav=Who was Aziz Shavershian? Everything You Need to Know |malper=www.thefamouspeople.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Mirin ==
Di 5ê tebaxa 2011an de, Şaverşyan dema ku li Pattaya&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.sportskeeda.com/health-and-fitness/how-old-was-zyzz-when-he-died |sernav=How old was zyzz when he died? |paşnav=Maheshwari |pêşnav=Disheeta |tarîx=2023-01-06 |malper=www.sportskeeda.com |ziman=en-us |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt; betlaneyê bû, di [[sauna]] (germavê) de [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] derbas kir. Şaverşyan birine nexweşxaneyekê, li wir [[Bijîşkî|bijîşkan]] nekarîn wî vejînin.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/shattered-body-of-bodybuilder-zyzz-heading-home-20110811-1inmu.html |sernav='Shattered': body of bodybuilder 'Zyzz' heading home |paşnav=Whyte |pêşnav=Georgina Robinson and Sarah |tarîx=2011-08-11 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt; Malbat û hevalên wî li ser [[Facebook]]ê nûçeya mirina wî belav kirin. Mirina wî di 9ê tebaxa 2011an de ji aliyê Wezareta Karên Derve û Bazirganiyê (DFAT) ve hat pejirandin. Malbata wî diyar kir ku wî di çend mehên ber bi tebaxa 2011an de çend nîşaneyên piçûk nîşan dane, di nav de [[pestoya bilind a xwînê]] û carinan bêhna nefesê jî. Dîroka malbatê ya pirsgirêkên dil hebû.

== Filmografî ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Fîlm
|-
|2010
|''Underbelly: The Golden Mile''
|-
|2011
|''The National Road Trip''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.filmotion.com.au/national-road-trip-series.html |sernav=National Road Trip Series Preview |tarîx=2011-02-28 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110228032111/http://www.filmotion.com.au/national-road-trip-series.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kurdên Awistralyayê]]
[[Kategorî:Kurdên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Leşciwanên kurd]]
[[Kategorî:Leşciwanî]]
[[Kategorî:Mirin 2011]]
[[Kategorî:Modelên awistralî yên mêr]]
[[Kategorî:Modelên awistralî kurd]]
[[Kategorî:Youtuberên kurd]]</text>
      <sha1>g7ysexr2bgmlv98u5yneguo16m5rnz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000148</id>
      <parentid>2000147</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2000148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8772" sha1="kl6rokyyg21csdnarqfaxdfnz9dkrsy" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = 
}}
'''Ezîz Sergeyevîç Şaverşyan''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]; &lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;Ази́з Серге́евич Шавершя́н, Aziz Sergeyevich Shavershyan&lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;;&lt;/span&gt; 24ê adara 1989 - 5 tebaxa 2011),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.ninemsn.com.au/national/8284072/heart-condition-behind-bodybuilders-death |sernav=Heart condition 'behind bodybuilder's death' |tarîx=2011-09-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110912154130/http://news.ninemsn.com.au/national/8284072/heart-condition-behind-bodybuilders-death |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku bi navê '''Zyzz'''&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/zyzz-ripped-from-this-life-too-young-20110811-1ioik.html |sernav=Zyzz ripped from this life too young |paşnav=Brito |pêşnav=Sam de |tarîx=2011-08-11 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.3news.co.nz/tvshows/3rd-degree/young-kiwis-experiment-with-potent-steroids-2014112620 |sernav=Young Kiwis experiment with potent steroids {{!}} TVShows {{!}} 3 News |tarîx=2015-02-22 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2015-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150222084832/http://www.3news.co.nz/tvshows/3rd-degree/young-kiwis-experiment-with-potent-steroids-2014112620 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; tê zanîn, [[Leşciwanî|leşciwan]], [[rahênerê kesane]] (''personal trainer'') û [[model]]ekî [[kurd]] bû, ku li [[Rûsya]]yê ji dayik bû. Wî piştî şandina çend vîdyoyên xwe li ser [[YouTube]], ku di 2007 de dest pê kir, kultekî peyda avakir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/facebook-favourite-and-aspiring-model-aziz-shavershian-22-dies-in-thailand-sauna/story-e6freuzi-1226111960086 |sernav=Facebook favourite and aspiring model, Aziz 'Zyzz' Shavershian, 22, dies in Thailand sauna {{!}} thetelegraph.com.au |tarîx=2011-08-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110812014428/http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/facebook-favourite-and-aspiring-model-aziz-shavershian-22-dies-in-thailand-sauna/story-e6freuzi-1226111960086 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/death-and-disaster-unleashed-a-flood-of-news-in-2011-20111111-1nao4.html |sernav=Death and disaster unleashed a flood of news in 2011 |paşnav=Phillips |pêşnav=Liam |tarîx=2011-12-16 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/incredible-bulk-a-journey-from-fit-to-fanatical-20111220-1p3ir.html |sernav=Incredible bulk: a journey from fit to fanatical |paşnav=Berry |pêşnav=Sarah |tarîx=2012-01-12 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha sala 2011an de, Şaverşyan bêtir bala medyayê kişand dema ku ''The Sydney Morning Herald'' gotarek li ser girtina birayê xwe yê mezin, Said, ji ber xwedîkirina neqanûnî ya [[steroîdên anabolîk]] weşand.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/all-pumped-up-but-tell-us-how-20110730-1i5cd.html |sernav=All pumped up, but tell us how? |paşnav=Whyte |pêşnav=Sarah |tarîx=2011-07-30 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt; Di 5ê tebaxa 2011an de dema ku li [[Taylenda]] di betlaneyê de bû, Azîz ji bo [[mirina masûlkeyên dil]] bi 22 saliya xwe jiyana xwe ji dest da.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://media.theage.com.au/news/national-news/heart-attack-killed-zyzz-2550530.html |sernav=Video - Heart attack killed 'Zyzz' - The Age |tarîx=2012-03-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2012-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120319041830/http://media.theage.com.au/news/national-news/heart-attack-killed-zyzz-2550530.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Şaverşyan li [[Mosko]]wê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.ninemsn.com.au/national/8283698/sydney-bodybuilder-dies-in-thailand-sauna |sernav=Sydney bodybuilder dies in Thailand sauna |tarîx=2011-09-13 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-09-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110913150828/http://news.ninemsn.com.au/national/8283698/sydney-bodybuilder-dies-in-thailand-sauna |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ji dayik bû. Malbata wî kurd e,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://new.spring.me/ |sernav=Spring.me |tarîx=2014-01-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2015-07-10 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20150710144148/http://new.spring.me/%23!/MrMuto/q/212063855159830788 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku ji kêmneteweyin [[kurdên Ermenistanê]] ye. Ew kurê piçûk ya [[Maiane Iboian]] e ku wekî [[dilnasî]]vanê dixebite û [[Sergey Şaverşyan]]. Birayê wî yê mezin [[Seîd Şaverşyan]] hebû, ku jî bi navê ekranê &quot;Chestbrah&quot; tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.news.com.au/national/after-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershian-dies-in-thailand-customs-reveals-steroid-abuse-is-skyrocketing/story-e6frfkvr-1226114913389 |sernav=Customs reveals steroid abuse is skyrocketing {{!}} News.com.au |tarîx=2011-08-15 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110815045127/http://www.news.com.au/national/after-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershian-dies-in-thailand-customs-reveals-steroid-abuse-is-skyrocketing/story-e6frfkvr-1226114913389 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 1993 de, Şaverşyan û malbata wî koçî [[Awistralya]]yê dikin. Ew li Eastwood, Walesa Başûr a Nû, mezin bû û beşdarî dibistana navîn a Marist College Eastwood xwendekar bû, li wir jî ew li zanîngehê bi dest xist. Berî mirina wî di tebaxa 2011an de, ew ji [[zanîngeha Western Sydney]], di warê karsazî û bazirganiyê de mezûn bû. Şaverşyan [[Ateîzm|ateîstekî]] bû, tevî ku rozyakekî li xwe kiribû û gora wî bi xaçê hatî xemilandin.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.thefamouspeople.com/profiles/zyzz-aziz-shavershian-15837.php |sernav=Who was Aziz Shavershian? Everything You Need to Know |malper=www.thefamouspeople.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Mirin ==
Di 5ê tebaxa 2011an de, Şaverşyan dema ku li Pattaya&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.sportskeeda.com/health-and-fitness/how-old-was-zyzz-when-he-died |sernav=How old was zyzz when he died? |paşnav=Maheshwari |pêşnav=Disheeta |tarîx=2023-01-06 |malper=www.sportskeeda.com |ziman=en-us |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt; betlaneyê bû, di [[sauna]] (germavê) de [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] derbas kir. Şaverşyan birine nexweşxaneyekê, li wir [[Bijîşkî|bijîşkan]] nekarîn wî vejînin.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/shattered-body-of-bodybuilder-zyzz-heading-home-20110811-1inmu.html |sernav='Shattered': body of bodybuilder 'Zyzz' heading home |paşnav=Whyte |pêşnav=Georgina Robinson and Sarah |tarîx=2011-08-11 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-11 }}&lt;/ref&gt; Malbat û hevalên wî li ser [[Facebook]]ê nûçeya mirina wî belav kirin. Mirina wî di 9ê tebaxa 2011an de ji aliyê Wezareta Karên Derve û Bazirganiyê (DFAT) ve hat pejirandin. Malbata wî diyar kir ku wî di çend mehên ber bi tebaxa 2011an de çend nîşaneyên piçûk nîşan dane, di nav de [[pestoya bilind a xwînê]] û carinan bêhna nefesê jî. Dîroka malbatê ya pirsgirêkên dil hebû.

== Filmografî ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Fîlm
|-
|2010
|''Underbelly: The Golden Mile''
|-
|2011
|''The National Road Trip''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.filmotion.com.au/national-road-trip-series.html |sernav=National Road Trip Series Preview |tarîx=2011-02-28 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-11 |roja-arşîvê=2011-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110228032111/http://www.filmotion.com.au/national-road-trip-series.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kurdên Awistralyayê]]
[[Kategorî:Kurdên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Leşciwanên kurd]]
[[Kategorî:Leşciwanî]]
[[Kategorî:Mirin 2011]]
[[Kategorî:Modelên awistralî yên mêr]]
[[Kategorî:Modelên kurd]]
[[Kategorî:Youtuberên kurd]]</text>
      <sha1>kl6rokyyg21csdnarqfaxdfnz9dkrsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên îngilîz</title>
    <ns>14</ns>
    <id>139227</id>
    <revision>
      <id>2000169</id>
      <parentid>1648137</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="ntlmgyy9x1uwfqpj9q35japvsy91xsp" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Model
|netewe=îngilîz 
|dewlet=înglistan
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Modelên brîtanî| Înglistan]]</text>
      <sha1>ntlmgyy9x1uwfqpj9q35japvsy91xsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Glîkolîz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152268</id>
    <revision>
      <id>2000274</id>
      <parentid>1990264</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13408" sha1="gt10bhz1jc7di5ipfqskwg5hvisme4k" xml:space="preserve">[[Wêne:Glycolysis ku.svg|thumb|399x399px|Glîkolîz rêçeya metabolî ya xaneyê ye, ji rêzeya 10 karlêkên kîmyayî pêk tê.]]
'''Glîkolîz''' (bi înglîzî: ''glycolysis'') di sîtoplazmaya xaneyê de bi navbeynkariya enzîman, hilweşandina glukozê bo pîruvatê.

Peyva glîkolîz ji du peyvên grekî; glykos û lysis pêk tê. Di zimanê grekan de peyva “glykos” ji bo [[şekir]], şîrînî tê bikaranîn. Wateya peyva “lysis” jî dabeşkirin, helandin, parçekirin e. Ango wateya “glîkolîz” parçekirina şekir (glîkoz) e.&lt;ref name=&quot; Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt;

Hemû enerjiya ko xaneyên zindî ji bo zindeçalakiyên xwe bi kar tînin, ji bendên kîmyayî yên xurekan, bi taybetî ji molekula [[glukoz]]ê tê dabînkirin.&lt;ref name=&quot;Essentials of Cell Biology&quot;&gt;O'Connor, C. M. &amp; Adams, J. U. Essentials of Cell Biology. Cambridge, MA: NPG Education, 2010&lt;/ref&gt; Enerjiya kîmyayî ya nav glukozê bi çendan karlêkên kîmyayî; karlêkên oksan û kêmkirin (bi înglîzî: ''oxidation-reduction''), ji bo çêkirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê bikaranîn.

== Karlêka oksan û kêmkirin ==
[[Wêne:Karlêka oksandin û kêmkirinê ku.png|thumb|399x399px|NADH molekula guhêzerê elektronan e.]]
Enerjiya di nav xurekan de embarkirî, bi karlêkên oksan û kêmkirin ên [[xane]]yê ve tê serbestberdan. Molekulên xurekê ji bo bidestxistina enerjiyê wekî bexşînerên [[elektron]]an kar dikin.&lt;ref name=&quot;Essentials of Cell Biology&quot; /&gt; Di xaneyê de bi karlêkên kîmyayî molekulên xurekê tên hilweşandin, enerjiya ji bendên kîmyayî yên xurekan hatiye berdan, bi şeweyê eletronan an jî [[hîdrojen]]an ji aliyê molekulên wergirên elektronan ve tê girtin û embarkirin ko paşê were bikaranîn. Ango xane enerjiya ji hilweşandina xurekan hatiye berdan rasterast bi kar naîne, lê di molekulên wekî ATP û nîkotînamîd adenîn dînukleotîd de (bi înglîzî: (NADH) ''nicotinamide adenine dinucleotide'') embar dike.&lt;ref name=&quot;Essentials of Cell Biology&quot; /&gt;

Di hilweşandina bendên kîmyayî yên glukozê de gava yekem glîkolîz e. Rêçeya glîkolîzê li ser bingeha karlêkên oksan û kêmkirinê rû dide.

Di karlêka kîmyayî de ji [[atom]]ek an jî molekulek windakirina elektron, wekî '''oksan''' tê navkirin (bi înglîzî: ''oxidation''). Ango gava ji atomek an jî molekulek elektron diqete, ew tê oksandin (bi înglîzî: ''oxidized''). Atom bi tena serê xwe elekton bernade, divê atomek din an jî molekulek din jî di heman demê de elektrona hatiye berdan werbigire.

Ji aliyê atomek an jî molekulek ve wergirtina elektron wekî kêmkirin (bi înglîzî: ''reduction'') tê navkirin. Ango karlêka oksan û kêmkirin di heman demê de rû didin.

== Hin taybetmendiyên glîkolîzê ==
Glîkolîz rêçeya metabolî ya xaneyê ye, ji rêzeya 10 karlêkên kîmyayî pêk tê.

Bi glîkolîze, hema di hemû xaneyan de glîkoz tê hilweşandin bo du pîruvatan û enerjiya tê berdan jî di [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yan de tê embarkirin.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;glycolysis&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 Feb. 2024, [https://www.britannica.com/science/glycolysis]. Accessed 8 March 2024.&lt;/ref&gt;

Ji bo glîkolîzê pêdivî bi [[oksîjen]]ê nîn e, loma hema hemû zîndewer, ji bo bidestxistina enerjiyê, glîkolîzê bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Di xaneyên navikseretayî û navikrasteqînan de glîkolîz di [[sîtoplazma]]ya xaneyê de rû dide.

Glîkolîz bi molekulek glîkozê ya şeşkarbonî ya bi şêweyê xelekî dest pê dike û bi du molekulên pîruvat (bi înglîzî: ''pyruvate'') ên sêkarbonî bi dawî dibe.

Di pêvajoya glîkolîzê de piraniya [[enzîm]]an ji bo karlêkên pêçewane (bi înglîzî: ''reverse reactions)'' kar dikin, ango enzîm karlêkê bi pêşve an jî bi paş ve han dike.

Glîkolîz ji du qonaxên cuda pêk tê. Di qonaxa yekem a rêçeya glîkolîzê de ATP tê xerckirin, ango di qonaxa yekem de karlêkên wîzemij rû dide.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;Bi vî awayê glukoz tê guhertin ko ji molekulek şeşkarbonî du molekulên sêkarbonî were bidestxistin.

Di qonaxa duyem a glîkolîzê de ji molekulan, enerjî tê bidestxistin, ango karlêkên wîzederkiriner rû dide, enerjiya ji molekulan tê berdan, bi şeweyê ATP tê embarkirin. Herwisa NADH jî tê oksandin bo NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;.

== Rêçeya karlêkên glîkolîzê ==
Pêvajoya glîkolîzê bi du beşên sereke tê şîrovekirin; beşa yekem û beşa duyem.
[[Wêne:Glycolysis pathway 2-ku.png|center|frameless|1164x1164px]]

=== Beşa yekem a glîkolîzê (Gavên pêdivîya bi xerckirina enerjiyê) ===
Beşa yekem a glîkolîzê ji 5 karlêkên li pêy hev pêk tê. Di vê qonaxê de molekulek glukoz tê hilweşandin bo 2 molekulên glîseraldehîd 3-fosfat (G3P). Ji bo van karlêkan pêdivî bi enerjiya ATP-yê heye. Ango evan karlêkan, karlêkên wizemij (endergonî) ne, ji bo berdewamiya karlêkê, enerjiya ji ATP-yê tê xerckirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

'''Gava 1.'''

Di gava yekem a glîkolîzê de enzîma hegzokînaz fosforîkirina (fosforîlasyon) şekira şeşkarbonî han dike. Hegzokînaz ATP -yê wekî çavkaniya fosfatê bi kar tîne. Ji ATP-yê fosfatek diqetîne û bi glukozê ve girê dide. Bi vî awayê glukoza-6-fosfat peyda dibe. Ev pêkhate bi qasî glukozê xweragir nîne, bi hesantir tevlê karlêkên kîmyayî dibe.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

'''Gava 2.'''

Di gava duyem a glîkolîzê de, enzîmek îzomeraz, glukoz-6 fosfatê diguherîne îzomerek wê ya bi navê [[fruktoz]]-6-fosfat. Ango enzîma îzomeraz, fosfoglukozê diguherîne bo îzomera fosfofruktozê.

'''Gava 3.'''

Di gava sêyem de fruktoz-6-fosfat ji aliyê enzîma fosfofruktokînaz (bi înglîzî: ''phosphofructokinase'') ve tê hankirin. Ji ATP-ya duyem fosfatek tê qetandin û ji bo fosforîkirina fruktoz-6-fosfatê tê bikaranîn. Bi girêdana fosfata nû, fruktoz-1,6 dufosfat peyda dibe.

'''Gava 4.'''

Bi girêdana fosfatek nû, xweragiriya fruktoza-1,6 dufosfat hê lawaztir dibe. Di gava çaremîn a glîkolîzê de enzîma aldolaz (bi înglîzî: ''aldolase'') çalak e. Aldolaz fruktoza-1,6 dufosfatê dabaş dike bo du îzomerên sêkarbonî: dîhîdroksîaseton-fosfat (bi înglîzî: ''dihydroxyacetone-phosphate'') û glîseraldehîd-3-fosfat (bi înglîzî: g''lyceraldehyde-3-phosphate'')

'''Gava 5.'''

Di pêvajoya gava pêncem de enzîmek îzomeraz dîhîdroksîaseton-fosfatê diguherîne bo îzomera wê ya bi navê glîseraldehîd-3-fosfat. Ango êdî karlêkên glîkolîzê bi du molekulên îzomerên hev, bi hebûna du glîseraldehîd-3-fosfat didome.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;

=== Beşa duyem a glîkolîzê (Gavên bidesxistina enerjiyê) ===
Di beşa duyem de bi 5 gavan, glîseraldehîd-3-fosfat tê guhertin bo pîruvatê û ATP tê bidestxistin.

Hetanê vê gavê, bo hilweşîna glukozek, du ATP hat xerckirin, hîç ATP nehat bidestxistin û du molekulên sêkarbonî hatin çêkirin. Ev herdu molekul di beşa duyem a glîkolîzê de tên bikaranîn. Di vê qonaxê de 4 ATP tê bidestxistin lê ji ber ko ji bo hilweşandina glukozê 2 ATP hatibû xerckirin, di glîkolîzê de, ji glukozek qezenca enerjiyê 2 ATP ye. Herwisa ligel ATP-yê 2 molekulên NADH ên bi enerjiya bilind jî peyda dibin.

'''Gava 6.'''

Di gava şeşem a glîkolîzê de bi oksandina glîseraldehîd-3-fosfat, elektronên bi enerjiya bilind tên berdan, elektron ji aliyê NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ve tên girtin û NADH peyda dibe. Paşê, glîseraldehîd-3-fosfat tê fosforîkirin û fosfatek din lê tê zêdekirin. Lê ji bo vê fosforîkirinê pêdivî bi ATP-yê nîn e. Bi vî awayê molekula nû ya bi navê 1,3-bîsfosfoglîserat (bi înglîzî: ''1,3-bisphosphoglycerate'') peyda dibe.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Enzîma dîhîdrogenez ji glîseraldehîd-3-fosfatê cotek atomên hîdrojenê (2 elektron û 2 [[proton]]) diqetîne. 2 elektron û protenek tê şandin bo koenzîma NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;. Protona din wekî iyonên hîdrojenê (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) belavê hawirdorê dibe.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt; Ango NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; molekulek hîdrojenê û elektronek werdigire. Ji ber elektrona bi bargeya negatîv, bargeya NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; netar dibe û bi girêdana molekula hîdrojenê jî NADH peyda dibe.

Elektron gava ji glîseraldehîd-3-fosfatê tên guhaztin bo NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ê, ji enerjiya potansiyela xwe pir hindik enerjî winda dikin. Ango NADH ên elektron guhêzer, bi enerjiyê dewlemend in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Berdewemiya karlêkê bi hebûna molekula NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ve girêdayî ye. NADH (nîkotînamîd adenîn dînukleotîd) Loma divê di xaneyê de NADH bi oksandinê elektron berde û bibe NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;. Heke bi têra xwe NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; tune be, leza karlêkên beşa duyem a glîkolîzê hêdî dibin an jî glîkolîz radiweste.

Heke di xaneyê de oksîjen hebe, NADH bi hêsanî tê oksandin. Ji NADH-ê hîdrojen tên berdan elektronên bi enerjiya bilind bi berdana hîdrojenan ji NADH-ê diqetin û NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; peyda dibe. Piştî glîkolîzê, hîdrojenên ji NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; hatine berdan, ji bo çêkirina ATP tên bikaranîn.

Heke di hawirdorê de oksîjen tûne be, oksandina NADH bo NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, bi rêçeya genînê rû dide.

'''Gava 7.'''

Di vê qonaxê de 1,3 bîsfosfoglîserat bi hankirina enzîma fosfoglîserat kinaz, fosfata bi enerjiya bilind dide ADP-yê ko molekulek ATP were çêkirin.

Heke enzîm ji molekulek endamî fosfatê biqetîne û wê rasterast bi ADP-yê ve girê bide, ev fosforîkirin wekî fosforîlasyona di asta substradê (bi înglîzî: ''substrate-level phosphorylation'') tê navkirin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt;Di 1,3 bîsfosfoglîseratê de komek karbonîl tê oksandin bo komek karboksîl, bi vî awayê 3-fosfoglîserat peyda dibe.

'''Gava 8.'''

Di gava heyştem de koma fosfta di 3-fosfoglîseratê de mayî bi hankirina enzîma îzomeraz a bi navê mutaz, ji karbona sêyem tê guhaztin bo karbona duyem û 2-fosfoglîserat peyda dibe.(3-fosfoglîserat û 2-fosfoglîserat îzomerê hev in).

'''Gava 9.'''

Di vê gavê de enzîma enolaz çalak e. Enolaz ji 2-fosfoglîseratê molekulek avê (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) digetîne, bi dûrxistina avê, ji ber karlêka dehîdrasyonê, di molekula mayî de cotebendek kîmyayî ava dibe. Ji ber cotebendê enerjiya potansiyel a bendê fosfatê zêde dibe û molekula fosfoenolpîruvat (PEP) (bi înglîzî:''phosphoenolpyruvate'') peyda dibe

'''Gava 10.'''

Di gava dawî ya glîkolîzê de karlêka kîmyayî bi enzîma pîruvat kînaz ve tê hankirin. Ji fosfoenolpîruvatê fosfatek tê qetandin û ji bo çêkirina ATP-ya duyem tê bikaranîn. Molekula mayî êdî wekî asîda pîruvî an jî pîruvat tê navkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

== Encamên glîkolîzê ==
[[Wêne:Karlêka giştî ya glîkolîzê ku.png|center|frameless|1196x1196px]]
Glîkolîz bi glukozek dest pê dike û bi du molekulên pîruvat, bi tevahî bi çar molekulên ATP û du molekulên NADH-ê bi dawî dibe.

Di destpêka glîkolîzê de, glukoza seşkarbonî ya xelekî, bi xerckirina du ATP, ji bo têkşikestinê tê amadekirin, loma herçiqas ji glîkolîzê çar ATP berhem bibin jî, di rastî de di dawiya glîkolîzê de safî du ATP tên bidestxistin.

Heke xane piştî glîkolîzê, molekulên pîruvatê hê zêdetir hilneweşîne, wê ji glukozek tenê du ATP bi dest bixe.

Li dawiya glîkolîzê, elektronên bi enerjiya bilind ên ji bendên kîmyayî yê glukozê, her ko ji wergirek elektronê diguhazin molekulek din a wergira elektronê, piraniya enerjiya xwe winda dikin. Ev enerjî dibe ko ji bo çêkirina ATP an jî ji bo çêkirina hinek bendên kîmyayî yên nû were bikaranîn. Herwisa hinek ji enerjiya elektronan jî wekî enerjiya tînê (germahî) li hawirdorê belav dibe. Piştê glîkolîzê, elektronên bi enerjiya kêmbûyî ji bo wergira dawî ya elektronê tên guhaztin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Heke molekula kotahî ya elektonan werdigire oksîjen be, ev kar wekî '''bahenaseya xaneyî''' (bi înglîzî: ''aerobic cellular respiration'') tê navkirin. Heke wergira kotahî ji bilî oksîjenê, molekulek neendamî be (sulfat (SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;2-&lt;/sup&gt;, nîtrat (NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;, an jî sulfur (S)) ev kar wekî '''nebahenaseya xaneyî''' (bi înglîzî: ''anaerobic cellular respiration'') tê navkirin.

Hin caran jî ji bo elektronan wergira kotahî molekulek endamî ye (pîruvat), vê gavê ev rêçeya metabolî wekî '''genîn''' (bi înglîzî: ''fermentation'') tê navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

== Girêdanên derve ==
[https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyokîmya]]
[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Glîkolîz| ]]</text>
      <sha1>gt10bhz1jc7di5ipfqskwg5hvisme4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000275</id>
      <parentid>2000274</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13410" sha1="4u8mqglkd5q4ofugcp6tdk05erxlr7b" xml:space="preserve">[[Wêne:Glycolysis ku.svg|thumb|399x399px|Glîkolîz rêçeya metabolî ya xaneyê ye, ji rêzeya 10 karlêkên kîmyayî pêk tê.]]
'''Glîkolîz''' (bi înglîzî: ''glycolysis'') di sîtoplazmaya xaneyê de bi navbeynkariya enzîman, hilweşandina glukozê bo pîruvatê.

Peyva glîkolîz ji du peyvên grekî; glykos û lysis pêk tê. Di zimanê grekan de peyva “glykos” ji bo [[şekir]], şîrînî tê bikaranîn. Wateya peyva “lysis” jî dabeşkirin, helandin, parçekirin e. Ango wateya “glîkolîz” parçekirina şekir (glîkoz) e.&lt;ref name=&quot; Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt;

Hemû enerjiya ko xaneyên zindî ji bo zindeçalakiyên xwe bi kar tînin, ji bendên kîmyayî yên xurekan, bi taybetî ji molekula [[glukoz]]ê tê dabînkirin.&lt;ref name=&quot;Essentials of Cell Biology&quot;&gt;O'Connor, C. M. &amp; Adams, J. U. Essentials of Cell Biology. Cambridge, MA: NPG Education, 2010&lt;/ref&gt; Enerjiya kîmyayî ya nav glukozê bi çendan karlêkên kîmyayî; karlêkên oksan û kêmkirin (bi înglîzî: ''oxidation-reduction''), ji bo çêkirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê bikaranîn.

== Karlêka oksan û kêmkirin ==
[[Wêne:Karlêka oksandin û kêmkirinê ku.png|thumb|399x399px|NADH molekula guhêzerê elektronan e.]]
Enerjiya di nav xurekan de embarkirî, bi karlêkên oksan û kêmkirin ên [[xane]]yê ve tê serbestberdan. Molekulên xurekê ji bo bidestxistina enerjiyê wekî bexşînerên [[elektron]]an kar dikin.&lt;ref name=&quot;Essentials of Cell Biology&quot; /&gt; Di xaneyê de bi karlêkên kîmyayî molekulên xurekê tên hilweşandin, enerjiya ji bendên kîmyayî yên xurekan hatiye berdan, bi şeweyê eletronan an jî [[hîdrojen]]an ji aliyê molekulên wergirên elektronan ve tê girtin û embarkirin ko paşê were bikaranîn. Ango xane enerjiya ji hilweşandina xurekan hatiye berdan rasterast bi kar naîne, lê di molekulên wekî ATP û nîkotînamîd adenîn dînukleotîd de (bi înglîzî: (NADH) ''nicotinamide adenine dinucleotide'') embar dike.&lt;ref name=&quot;Essentials of Cell Biology&quot; /&gt;

Di hilweşandina bendên kîmyayî yên glukozê de gava yekem glîkolîz e. Rêçeya glîkolîzê li ser bingeha karlêkên oksan û kêmkirinê rû dide.

Di karlêka kîmyayî de ji [[atom]]ek an jî molekulek windakirina elektron, wekî '''oksan''' tê navkirin (bi înglîzî: ''oxidation''). Ango gava ji atomek an jî molekulek elektron diqete, ew tê oksandin (bi înglîzî: ''oxidized''). Atom bi tena serê xwe elekton bernade, divê atomek din an jî molekulek din jî di heman demê de elektrona hatiye berdan werbigire.

Ji aliyê atomek an jî molekulek ve wergirtina elektron wekî kêmkirin (bi înglîzî: ''reduction'') tê navkirin. Ango karlêka oksan û kêmkirin di heman demê de rû didin.

== Hin taybetmendiyên glîkolîzê ==
Glîkolîz rêçeya metabolî ya xaneyê ye, ji rêzeya 10 karlêkên kîmyayî pêk tê.

Bi glîkolîze, hema di hemû xaneyan de glîkoz tê hilweşandin bo du pîruvatan û enerjiya tê berdan jî di [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yan de tê embarkirin.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;glycolysis&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 Feb. 2024, [https://www.britannica.com/science/glycolysis]. Accessed 8 March 2024.&lt;/ref&gt;

Ji bo glîkolîzê pêdivî bi [[oksîjen]]ê nîn e, loma hema hemû zîndewer, ji bo bidestxistina enerjiyê, glîkolîzê bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Di xaneyên navikseretayî û navikrasteqînan de glîkolîz di [[sîtoplazma]]ya xaneyê de rû dide.

Glîkolîz bi molekulek glîkozê ya şeşkarbonî ya bi şêweyê xelekî dest pê dike û bi du molekulên pîruvat (bi înglîzî: ''pyruvate'') ên sêkarbonî bi dawî dibe.

Di pêvajoya glîkolîzê de piraniya [[enzîm]]an ji bo karlêkên pêçewane (bi înglîzî: ''reverse reactions)'' kar dikin, ango enzîm karlêkê bi pêşve an jî bi paş ve han dike.

Glîkolîz ji du qonaxên cuda pêk tê. Di qonaxa yekem a rêçeya glîkolîzê de ATP tê xerckirin, ango di qonaxa yekem de karlêkên wîzemij rû dide.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;Bi vî awayê glukoz tê guhertin ko ji molekulek şeşkarbonî du molekulên sêkarbonî were bidestxistin.

Di qonaxa duyem a glîkolîzê de ji molekulan, enerjî tê bidestxistin, ango karlêkên wîzederkiriner rû dide, enerjiya ji molekulan tê berdan, bi şeweyê ATP tê embarkirin. Herwisa NADH jî tê oksandin bo NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;.

== Rêçeya karlêkên glîkolîzê ==
Pêvajoya glîkolîzê bi du beşên sereke tê şîrovekirin; beşa yekem û beşa duyem.
[[Wêne:Glycolysis pathway 2-ku.png|center|frameless|1164x1164px]]

=== Beşa yekem a glîkolîzê (Gavên pêdivîya bi xerckirina enerjiyê) ===
Beşa yekem a glîkolîzê ji 5 karlêkên li pêy hev pêk tê. Di vê qonaxê de molekulek glukoz tê hilweşandin bo 2 molekulên glîseraldehîd 3-fosfat (G3P). Ji bo van karlêkan pêdivî bi enerjiya ATP-yê heye. Ango evan karlêkan, karlêkên wizemij (endergonî) ne, ji bo berdewamiya karlêkê, enerjiya ji ATP-yê tê xerckirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

'''Gava 1.'''

Di gava yekem a glîkolîzê de enzîma hegzokînaz fosforîkirina (fosforîlasyon) şekira şeşkarbonî han dike. Hegzokînaz ATP -yê wekî çavkaniya fosfatê bi kar tîne. Ji ATP-yê fosfatek diqetîne û bi glukozê ve girê dide. Bi vî awayê glukoza-6-fosfat peyda dibe. Ev pêkhate bi qasî glukozê xweragir nîne, bi hesantir tevlê karlêkên kîmyayî dibe.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

'''Gava 2.'''

Di gava duyem a glîkolîzê de, enzîmek îzomeraz, glukoz-6 fosfatê diguherîne îzomerek wê ya bi navê [[fruktoz]]-6-fosfat. Ango enzîma îzomeraz, fosfoglukozê diguherîne bo îzomera fosfofruktozê.

'''Gava 3.'''

Di gava sêyem de fruktoz-6-fosfat ji aliyê enzîma fosfofruktokînaz (bi înglîzî: ''phosphofructokinase'') ve tê hankirin. Ji ATP-ya duyem fosfatek tê qetandin û ji bo fosforîkirina fruktoz-6-fosfatê tê bikaranîn. Bi girêdana fosfata nû, fruktoz-1,6 dufosfat peyda dibe.

'''Gava 4.'''

Bi girêdana fosfatek nû, xweragiriya fruktoza-1,6 dufosfat hê lawaztir dibe. Di gava çaremîn a glîkolîzê de enzîma aldolaz (bi înglîzî: ''aldolase'') çalak e. Aldolaz fruktoza-1,6 dufosfatê dabaş dike bo du îzomerên sêkarbonî: dîhîdroksîaseton-fosfat (bi înglîzî: ''dihydroxyacetone-phosphate'') û glîseraldehîd-3-fosfat (bi înglîzî: g''lyceraldehyde-3-phosphate'')

'''Gava 5.'''

Di pêvajoya gava pêncem de enzîmek îzomeraz dîhîdroksîaseton-fosfatê diguherîne bo îzomera wê ya bi navê glîseraldehîd-3-fosfat. Ango êdî karlêkên glîkolîzê bi du molekulên îzomerên hev, bi hebûna du glîseraldehîd-3-fosfat didome.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;

=== Beşa duyem a glîkolîzê (Gavên bidesxistina enerjiyê) ===
Di beşa duyem de bi 5 gavan, glîseraldehîd-3-fosfat tê guhertin bo pîruvatê û ATP tê bidestxistin.

Hetanê vê gavê, bo hilweşîna glukozek, du ATP hat xerckirin, hîç ATP nehat bidestxistin û du molekulên sêkarbonî hatin çêkirin. Ev herdu molekul di beşa duyem a glîkolîzê de tên bikaranîn. Di vê qonaxê de 4 ATP tê bidestxistin lê ji ber ko ji bo hilweşandina glukozê 2 ATP hatibû xerckirin, di glîkolîzê de, ji glukozek qezenca enerjiyê 2 ATP ye. Herwisa ligel ATP-yê 2 molekulên NADH ên bi enerjiya bilind jî peyda dibin.

'''Gava 6.'''

Di gava şeşem a glîkolîzê de bi oksandina glîseraldehîd-3-fosfat, elektronên bi enerjiya bilind tên berdan, elektron ji aliyê NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ve tên girtin û NADH peyda dibe. Paşê, glîseraldehîd-3-fosfat tê fosforîkirin û fosfatek din lê tê zêdekirin. Lê ji bo vê fosforîkirinê pêdivî bi ATP-yê nîn e. Bi vî awayê molekula nû ya bi navê 1,3-bîsfosfoglîserat (bi înglîzî: ''1,3-bisphosphoglycerate'') peyda dibe.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Enzîma dîhîdrogenez ji glîseraldehîd-3-fosfatê cotek atomên hîdrojenê (2 elektron û 2 [[proton]]) diqetîne. 2 elektron û protenek tê şandin bo koenzîma NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;. Protona din wekî iyonên hîdrojenê (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) belavê hawirdorê dibe.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt; Ango NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; molekulek hîdrojenê û elektronek werdigire. Ji ber elektrona bi bargeya negatîv, bargeya NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; netar dibe û bi girêdana molekula hîdrojenê jî NADH peyda dibe.

Elektron gava ji glîseraldehîd-3-fosfatê tên guhaztin bo NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ê, ji enerjiya potansiyela xwe pir hindik enerjî winda dikin. Ango NADH ên elektron guhêzer, bi enerjiyê dewlemend in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Berdewemiya karlêkê bi hebûna molekula NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ve girêdayî ye. NADH (nîkotînamîd adenîn dînukleotîd) Loma divê di xaneyê de NADH bi oksandinê elektron berde û bibe NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;. Heke bi têra xwe NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; tune be, leza karlêkên beşa duyem a glîkolîzê hêdî dibin an jî glîkolîz radiweste.

Heke di xaneyê de oksîjen hebe, NADH bi hêsanî tê oksandin. Ji NADH-ê hîdrojen tên berdan elektronên bi enerjiya bilind bi berdana hîdrojenan ji NADH-ê diqetin û NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; peyda dibe. Piştî glîkolîzê, hîdrojenên ji NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; hatine berdan, ji bo çêkirina ATP tên bikaranîn.

Heke di hawirdorê de oksîjen tûne be, oksandina NADH bo NAD&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, bi rêçeya genînê rû dide.

'''Gava 7.'''

Di vê qonaxê de 1,3 bîsfosfoglîserat bi hankirina enzîma fosfoglîserat kinaz, fosfata bi enerjiya bilind dide ADP-yê ko molekulek ATP were çêkirin.

Heke enzîm ji molekulek endamî fosfatê biqetîne û wê rasterast bi ADP-yê ve girê bide, ev fosforîkirin wekî fosforîlasyona di asta substradê (bi înglîzî: ''substrate-level phosphorylation'') tê navkirin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt;Di 1,3 bîsfosfoglîseratê de komek karbonîl tê oksandin bo komek karboksîl, bi vî awayê 3-fosfoglîserat peyda dibe.

'''Gava 8.'''

Di gava heyştem de koma fosfta di 3-fosfoglîseratê de mayî bi hankirina enzîma îzomeraz a bi navê mutaz, ji karbona sêyem tê guhaztin bo karbona duyem û 2-fosfoglîserat peyda dibe.(3-fosfoglîserat û 2-fosfoglîserat îzomerê hev in).

'''Gava 9.'''

Di vê gavê de enzîma enolaz çalak e. Enolaz ji 2-fosfoglîseratê molekulek avê (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) digetîne, bi dûrxistina avê, ji ber karlêka dehîdrasyonê, di molekula mayî de cotebendek kîmyayî ava dibe. Ji ber cotebendê enerjiya potansiyel a bendê fosfatê zêde dibe û molekula fosfoenolpîruvat (PEP) (bi înglîzî:''phosphoenolpyruvate'') peyda dibe

'''Gava 10.'''

Di gava dawî ya glîkolîzê de karlêka kîmyayî bi enzîma pîruvat kînaz ve tê hankirin. Ji fosfoenolpîruvatê fosfatek tê qetandin û ji bo çêkirina ATP-ya duyem tê bikaranîn. Molekula mayî êdî wekî asîda pîruvî an jî pîruvat tê navkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

== Encamên glîkolîzê ==
[[Wêne:Karlêka giştî ya glîkolîzê ku.png|center|frameless|1196x1196px]]
Glîkolîz bi glukozek dest pê dike û bi du molekulên pîruvat, bi tevahî bi çar molekulên ATP û du molekulên NADH-ê bi dawî dibe.

Di destpêka glîkolîzê de, glukoza seşkarbonî ya xelekî, bi xerckirina du ATP, ji bo têkşikestinê tê amadekirin, loma herçiqas ji glîkolîzê çar ATP berhem bibin jî, di rastî de di dawiya glîkolîzê de safî du ATP tên bidestxistin.

Heke xane piştî glîkolîzê, molekulên pîruvatê hê zêdetir hilneweşîne, wê ji glukozek tenê du ATP bi dest bixe.

Li dawiya glîkolîzê, elektronên bi enerjiya bilind ên ji bendên kîmyayî yê glukozê, her ko ji wergirek elektronê diguhazin molekulek din a wergira elektronê, piraniya enerjiya xwe winda dikin. Ev enerjî dibe ko ji bo çêkirina ATP an jî ji bo çêkirina hinek bendên kîmyayî yên nû were bikaranîn. Herwisa hinek ji enerjiya elektronan jî wekî enerjiya tînê (germahî) li hawirdorê belav dibe. Piştê glîkolîzê, elektronên bi enerjiya kêmbûyî ji bo wergira dawî ya elektronê tên guhaztin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Heke molekula kotahî ya elektonan werdigire oksîjen be, ev kar wekî '''bahenaseya xaneyî''' (bi înglîzî: ''aerobic cellular respiration'') tê navkirin. Heke wergira kotahî ji bilî oksîjenê, molekulek neendamî be (sulfat (SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;2-&lt;/sup&gt;, nîtrat (NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;, an jî sulfur (S)) ev kar wekî '''nebahenaseya xaneyî''' (bi înglîzî: ''anaerobic cellular respiration'') tê navkirin.

Hin caran jî ji bo elektronan wergira kotahî molekulek endamî ye (pîruvat), vê gavê ev rêçeya metabolî wekî '''genîn''' (bi înglîzî: ''fermentation'') tê navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

== Girêdanên derve ==
* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyokîmya]]
[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Glîkolîz| ]]</text>
      <sha1>4u8mqglkd5q4ofugcp6tdk05erxlr7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2000432</id>
      <parentid>2000041</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2000432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195846" sha1="0plaqud3yf6t3ya9qo5ojuy6gxgzzm4" xml:space="preserve">
== 2026-04-13T08:20:54Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 32 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-12T08:20:52Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-11T08:20:58Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-09T11:54:09Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-04-09T08:21:27Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Mirovnasî]]: 12 hat(in) dîtin, 12 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Zargotin]]: 21 hat(in) dîtin, 21 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]]

== 2026-04-08T08:21:27Z ==
* [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Danserên kîprosî]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Jinên kîprosî]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Folklor]] → [[:Kategorî:Zargotin]]
*# [[:Kategorî:Jinên kîprosî]] → [[:Kategorî:Jinên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]

== 2026-04-07T08:20:41Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=1997300 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>0plaqud3yf6t3ya9qo5ojuy6gxgzzm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Şivan Perwer</title>
    <ns>1</ns>
    <id>182321</id>
    <revision>
      <id>2000257</id>
      <parentid>1484657</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikarhêner</username>
        <id>22655</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rojbûna Wî */ beşeke nû</comment>
      <origin>2000257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="459" sha1="dwwbgzqq5m1yiiw2jd7ue41va56n4tn" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}}
}}

== Rojbûna Wî ==

Di wîkîyên din da rojbûna wî wek 23/12/1955 derbas dibe, yanî 23ê kanûna pêşîn a 1955an e, ne 23ê kanûna paşîn a 1955an (23/01.1955). Ger di çavkanîyan de wek 23/12/1955 be, em wî qismê rast bikin. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 21:41, 12 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dwwbgzqq5m1yiiw2jd7ue41va56n4tn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000258</id>
      <parentid>2000257</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikarhêner</username>
        <id>22655</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rojbûna Wî */</comment>
      <origin>2000258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="459" sha1="hsdhuqzayj6e3nbkweqmejya18zufln" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}}
}}

== Rojbûna Wî ==

Di wîkîyên din da rojbûna wî wek 23/12/1955 derbas dibe, yanî 23ê kanûna pêşîn a 1955an e, ne 23ê kanûna paşîn a 1955an (23/01/1955). Ger di çavkanîyan de wek 23/12/1955 be, em wî qismê rast bikin. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 21:41, 12 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hsdhuqzayj6e3nbkweqmejya18zufln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adenozîna trîfosfat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213765</id>
    <revision>
      <id>2000271</id>
      <parentid>1852257</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14301" sha1="6kgob1hcs8bf3rlk6lgo9iecdmw62wf" xml:space="preserve">[[Wêne:ATP molecule.png|thumb|400x400px|ATP molekula guhêzera enerjiyê ye ko di hemû xaneyên zindî de tê dîtin.]]
'''Adenozîna trîfosfat''' an jî '''adenozîna sêfosfatî''' (bi înglîzî: ''adenosine triphosphate'') molekula guhêzera enerjiyê ye ko di hemû xaneyên zindî de tê dîtin.

ATP molekulek navbeynkar a gerdûnî ye.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;&gt;Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., &amp; Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press &lt;/ref&gt; Çi cor zîndewer dibe bila be, di [[xane]]yê de ji bo zîndeçalakiyên xwe, ATP bi kar tînin. ATP enerjiya kîmyayî ya ji têkşikestina molekulên [[xurek]]ê digire û enerjiya xwe ji bo zîndeçalakiyên xaneyê xerc dike.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;adenosine triphosphate&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 1 Feb. 2024, [https://www.britannica.com/science/adenosine-triphosphate]&lt;. Accessed 15 February 2024.&lt;/ref&gt;

[[Karbohîdrat|Karbohîdrat,]] [[Lîpîd|çewrî]] û xurekên din rasterast wekî çavkaniya enerjiya xaneyê nayên bikaranîn. Çavkaniya bingehîn a enerjiya xaneyê ATP ye. Di xaneyan de bi [[henaseya xaneyê]] enerjiya kîmyayî ya van xurekan ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot;&gt; Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.&lt;/ref&gt; Molekulên ATP-yê jî ji bo çalakiyên xaneyê enerjî dabîn dikin. Enerjî ji ber hilweşandina bendên fosfatên ATP-yê peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia_Of_Biology&quot;&gt;Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. &lt;/ref&gt;

== Pêkhateya ATP-yê ==
[[Wêne:Pêkhateya ATP-yê ku.png|thumb|400x400px|ATP bi eslê xwe nukleotîd e, ji baza adenîn, şekirê rîboz ê pênckarbonî û sê fosfatan pêk tê.]]
ATP molekulek gerdûnî ye, di xaneyên hemû zîndeweran de bi heman şêweyê ye û bi heman awayê kar dike. ATP bi eslê xwe [[nukleotîd]] e, ji baza adenîn, şekirê rîboz ê pênckarbonî û sê fosfatan pêk tê.&lt;ref name=&quot;medical physiology&quot;&gt;Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.&lt;/ref&gt;

Beşa ATP-yê ya ji bazek nîtrojenî û şekirek pênckarbonî pêk te, wekî nukleozît tê navkirin. Di pêkhateya ATP-yê de nukleozîta adenozîn cih digire. Ango adenozîn ji baza [[adenîn]] û şekirê pênckarbonî yê rîboz pêk tê. Pêkhateya ATP, li gel adenozîn, sê komên fosfatî jî lixwe digire, loma navê wê, adenozîna trîfosfat (adenozîna sêfosfatî) e.

Ji sê komên fosfatî ya herî nêzikê şekirê rîboz wekî alfa, koma fosfatî ya duyem wekî beta, ya herî dûrê şekirê rîboz jî wekî gama tê navkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt; Bendên koma fosfatên beta û gama-yê bendên bi enerjiya bilind in. Herçiqas enerjiya van bendan zêde be jî, ev herdu bend, bendên lawaz in, bi hêsanî tên şikestin. Lawazbûna bendên navbera komên fosfatî ji ber bargeya negatîvî ya komên fosfatî ye.&lt;ref name=&quot;Modern Biology&quot;&gt;Postlethwait, J. H., &amp; Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart &amp; Winston.&lt;/ref&gt; Bargeyên negatîv hevdû tehn didin. Di molekula ATP-yê de hebûna sê bargeyên negatîv, enerjiya potensiyel a ATP-yê zêde dike. Gava fosfatek ji ATP-yê diqete, enerjiya ji bo xebatên xaneyê jî berdest dibe. Di heman demê de ATP jî hildiweşe bo ADP+ P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; (adenozîna dîfosfat + fosfata neendamî (înorganî) ).&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Ji ber ko du fosfatên dawî bi bendên bi enerjiya bilind bi hev re girêdayî ne. Bendên navbera van fosfatan hin caran bi sembola ( ~ ) tên nîşankirin.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot; /&gt;

Li bin şert û mercên fîzîkî û kîmyayî yên laş de, herdu bendên enerjiya bilind a molek ATP-yê bi qasî 14.000 kalorî enerjî lixwe digirin. Ev enerjî ji enerjiya navbera bendên asayî gelek zêdetir e, loma wekî bendên bi enerjiya bilind tên navkirin. Gava pêdiviya xaneyê bi enerjiyê hebe, bendên fosfatî yên bi enerjiya bilind, dikarin bilez ji hev biqetin û enerjiyê dabîn bikin.

[[Enzîm]] dikarin bendê di navbera koma fosfatî ya duyem û ya sêyem a molekula ATP-yê hilweşînin. Enzîm koma fosfatî ya hatiye berdan bi molekulek din ve girê dide. Gava koma fosfatî ji molekulek bo molekulek din tê guhaztin, enerjiya di bendên wê de hatiye embarkirin jî bi wê re diçe.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;&gt;Starr, C., &amp; McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. &lt;/ref&gt; Aango bi guhaztina fosfatê enerjiya ATP-yê derbasî molekulên din dibe. Molekula bi fosfatê ve hatiyê girêdan, bi enerjiya ji ATP-yê di xaneyê de dixebite.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Enerjiya hatiye berdan ji bo çalakiyên xaneyê yên wekî çêkirina molekulên nû, girjbûna [[masûlke]]yan, guhaztina [[Demarexane|ragihandinên demarî]] û hvd tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;medical physiology&quot; /&gt;

== ATP çawa enerjî embar dike ==
ATP molekula bingehîn a enerjiyê ye ko ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;visualizing-human-biology&quot;&gt;Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt; Her çiqas ji bo enerjiya ji ATP-yê tê berdan, bendên fosfatî wekî çavkanî werin nîşankirin jî bi eslê xwe enerjî rasterast ji hilweşîna bendên bi enerjiya bilind ên navbera komên fosfat belav nabe. Enerjiya tê berdan ji ber guherîna potensiyela kîmyayî ya hemû beşên ATP yê.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;/&gt; Lê di ATP-yê de êmbarkirina enerjî bi hebûna sê komên fosfatê rû dide. Komên fosfatê bi bargeyê negatîv barkirî ne, loma hevdû then didin. Ji ber tehndana molekulan, bendên fosfoanhîdrat (bi înglîzî: ''phosphoanhydride bonds'') ên komên fosfatê girê didin, lawaz in û xweragir nîn in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt; Bendên navbera komên fosfatan bi mijarek hindik a enerjiya çalakkirinê dikarin bi hîdrolîzê hilweşin. Gava komek fosfatê ji ATP-yê digete enerjî jî tê berdan. Ji molek ATP-yê 7.3 kcal enerjî tê berdan, ev enerjî ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;
== Çerxa ATP-yê ==
[[Wêne:ATP cycle ku.png|thumb|401x401px|Xane biberdewamî, bênavber ATP bi kar tîne, loma divê li dewsa ATP-yên hatine xerckirin, yên nû were dabînkirin.]]
Dibe ko di xaneyêk masûlkeyê de di çîrkeyek de bi qasî 10 mîlyon ATP werin xerckirin û ji nûve werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Di heman demê de bi henaseya xaneyê, molekulên sakar ên xurekê tên hilweşandin. Bi xanehenaseyê enerjî dabîn dibe, ev enerjî ji bo fosforîkirna ADP-yê tê xerckirin û hê pirtir ATP tê çêkirin. Laşê mirov rojê bi qasî 45 kîlogram ATP hîdrolîz dike, lê ji ber ko her molekulek ATP rojê bi qasî 10 hezar caran çêdibe û hildiweşe, laşê mirov tu car 45 kg ATP lixwe nagire.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; Çêbûn û hilweşîna ATP bi awayê çerxî rû dide. Ji ADP + P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; çêbûna ATP-yê, karlêkek '''wizemij''' e (bi înglîzî:''endergonic reaction'') û ji aliye karlêkên '''wizederkiriner''' (bi înglîzî: ''exergonic reactions'') ên xaneyê ve tê rêvebirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Hîdrolîza ATP-yê bo ADP + P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; , karlêkek wizederkiriner e û enerjiya tê berdan di xaneyê de ji bo rêvebirina karlêkên wizemij ên wekî girjbûna masûlkeyan, guhaztina madeyan û hwd tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Xane biberdewamî, bênavber ATP bi kar tîne, loma divê li dewsa ATP-yên hatine xerckirin, yên nû werin dabînkirin. Xane dikare ji ADP-yê ATP berhem bike. Ji gelek karlêkan, fosfata neendamî(P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;) an jî koma fosfatî yên ji molekulan hatine qetîn, bi molekula ADP-yê ve tên girêdan û ATP peyda dibe.

Di xaneyên mirov de ATP ji enerjiya xanehenaseyê (bi înglîzî: ''cellular respiration'') tê çêkirin. Bendên kîmyayî yên xurekan, bi pêvajoya henaseya xaneyê tên şêkestin û bi enerjiya van bendan, koma fosfatek li ADP-yê tê zêdekirin û ADP diguhere bo ATP . Ango enerjiya kîmyayî ya di navbera bendên kîmyayî yên xurekên wekî karbohîdrat, çewrî û hwd ji bo dubare bikaranîna ATP-yê tên bikaranîn. Gava ATP fosfatek diguhazîne molekulek din, disa ADP peyda dibe bi vî awayê çerxa ATP/ ADP didome.&lt;ref name=&quot;visualizing-human-biology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

== Mekanîzmayên çêkirina ATP-yê ==
Tevahiya karlêkên kîmyayî yên xaneyê wekî metabolîzma tê navkirin. Di hinek karlêkan de berdena enerjiyê, di hinekan de jî mijîna enerjiyê rû dide. Di xaneyan de ATP, di navbera karlêkên kîmyayî yên enerjî berdidin û karlêkên enerjî dimijin ve navbeynkarî dike. ATP ev karî bi guhaztina koma fosfatî pêk tîne. Koma fosfatî ya ji ATP-yê hatiye berdan, di karlêkek wizemij de bi molekulek ve girêdan ava dike, bi vî awayê ji bo wê molekulê enerjiya ji bo rêvebirina karlêka kîmyayî dabîn dike.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

Xane ji bo berhemkirina ATP-yê bi taybetî karbohîdrat, çewrî û [[proteîn]]an bi kar tîne. Xaneyên mirov herî zêde [[glukoz]]ê bi henaseya xaneyê (xanehenase) têk dişkîne û ATP bi dest dixe. Di xanehenaseyê de elektron ji awêteyên karlêkê tên dûrxistin, paşê enerjiya bi van elekronan ve girêdayî ji bo berhemkirina ATP-yê wize dabîn dike.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

Di xaneyê de enerjiya ji bo çêkirina ATP-yê, bi karlêkên wizederkiriner ên xanehenase û [[fotosentez]]ê tê dabînkirin. Bi molekulek endamî ve girêdana fosfata neendamî (P&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;) wekî fosforîkirin (fosforîlasyon) tê navkirin.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;phosphorylation&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 Jul. 2017, [https://www.britannica.com/science/phosphorylation.] Accessed 15 February 2024.&lt;/ref&gt;

ATP bi fosforîkirina ADP-yê çêdibe. Di xaneyên navikrasteqînan de, wekî mînak, di xaneyên riwek û ajalan de ATP di [[Mîtokondrî|mîtokonrî]] û [[kloroplast]] de tê berhemkirin. Di [[Bakterî|bakteriyan]] de ATP li ser rûyê navî yê [[parzûna xaneyê]] de tê berhemkirin.&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;/&gt;

Gava di mîtokondiriyê de ATP berhem dibe, ji mîtokondriyê belavê nav xaneyê dibe û li kîjan beşa xaneyê de pêdivî pê hebe, ji bo karên xaneyê tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;/&gt;

Di xaneyên zîndeweran de fosforîkirina ATP-yê bi sê rêyan pêk tê.

=== 1. Fosforîlasyona di asta substradê ===
Bi henaseya xaneyê bi fosforîlasyona di asta substradê (bi înglîzî:s''ubstrate level phosphorylation'') de hinek ATP tê çêkirin. Wekî mînak, di qonaxa [[glîkolîz]] de di [[sîtoplazma]]yê de, di qonaxa [[çerxa Krebs]] de di mîtokondrî de ADP tê fosforîkirin û ATP peyda dibe.

=== 2. Fosforîlasyona oksîdatîv ===
Ev cora fosforîlasyonê jî di dema henaseya xaneyê de rû dide. Xaneyên mirov herî zêde bi vê rêbazê ATP bi dest dixin. [[Fosforîlasyona oksîdatîv]] (bi înglîzî:''oxidative phosphorylation'') di xaneyên navikrasteqînan de di mîtokondriyê de rû dide. Di fosforîlasyona oksîdativ de [[zincîra guhaztina elektronan]] (bi înglîzî:''electron transport chain'') tê bikaranîn.

=== 3. Fotofosforîlasyon ===
[[Riwek]], hin bakterî û hin corên arkea bakteriyan tîrojên rojê ji bo çêkirina ATP bi kar tînin. Ango bi enerjiya ronahiyê fosfatek bi ADP-yê ve girê didin. Ev fosforîkirina dema fotosentezê wekî '''fotofosforîlasyon''' (bi înglîzî: ''photophosphorylation'') tê navkirin. Bi rêbaza fotofosforîlasyonê, enerjiya ronahiyê tê guhaztin bo enerjiya bendên kîmyayî. ATP-yên bi fotofosforîlasyonê hatine çêkirin dîsa di qonaxa [[çerxa Calvin]] a fotosentezê de ji bo çêkirina glukoz tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;&gt;Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., &amp; Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.&lt;/ref&gt;
== Di xaneyê de bikaranîna ATP-yê ==
ATP bi karlêka hîdrolîzê tê hilweşandin. Bi gelemperî di hîdrolîza ATP-yê de fosfata kotahî ji ATP-yê tê qetandin. Enerjiya ji bendê fosfatê tê berdan jî ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.

Mînakên bo hinek zîndeçalakiyên xaneyê ko enerjiya ATP bi kar tînin;&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Human biology15ed&quot;&gt;Mader, S., &amp; Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

1. Di xaneyê de ji bo çêkirina molekulên aloz ên wekî karbohîdrat, proteîn, parzûna xaneyê û hwd.

2. Di xaneyên masûlkeyê de ji bo girjbûn û xavbûnê masûlkeyan.

3. Dabînkirina ragîhandinê di navbera molekulên nav xaneyê de

4. Di [[demarexane]]yan de ji bo guhaztina demareragihandinan.

5. Di parzûna xaneyê de ji bo alûgorkirina madeyan.

6. Di duhendebûna [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de

7. Ji bo çalakkirina enziman

8. Di [[dabeşbûna xaneyê]] de ji bo cihguhertina kromozoman

9. Ji bo parastina germahiya laş, hinek ji enerjiya ATP-yê diguhere bo enerjiya tînê û laş germ dike.

== Girêdanên derve ==
Ferhenga Biyolojiyê[https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Nukleotîd]]
[[Kategorî:Purîn]]</text>
      <sha1>6kgob1hcs8bf3rlk6lgo9iecdmw62wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000272</id>
      <parentid>2000271</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2000272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14303" sha1="1upu9m8df76nbcfytgy19lrf18209xg" xml:space="preserve">[[Wêne:ATP molecule.png|thumb|400x400px|ATP molekula guhêzera enerjiyê ye ko di hemû xaneyên zindî de tê dîtin.]]
'''Adenozîna trîfosfat''' an jî '''adenozîna sêfosfatî''' (bi înglîzî: ''adenosine triphosphate'') molekula guhêzera enerjiyê ye ko di hemû xaneyên zindî de tê dîtin.

ATP molekulek navbeynkar a gerdûnî ye.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;&gt;Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., &amp; Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press &lt;/ref&gt; Çi cor zîndewer dibe bila be, di [[xane]]yê de ji bo zîndeçalakiyên xwe, ATP bi kar tînin. ATP enerjiya kîmyayî ya ji têkşikestina molekulên [[xurek]]ê digire û enerjiya xwe ji bo zîndeçalakiyên xaneyê xerc dike.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;adenosine triphosphate&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 1 Feb. 2024, [https://www.britannica.com/science/adenosine-triphosphate]&lt;. Accessed 15 February 2024.&lt;/ref&gt;

[[Karbohîdrat|Karbohîdrat,]] [[Lîpîd|çewrî]] û xurekên din rasterast wekî çavkaniya enerjiya xaneyê nayên bikaranîn. Çavkaniya bingehîn a enerjiya xaneyê ATP ye. Di xaneyan de bi [[henaseya xaneyê]] enerjiya kîmyayî ya van xurekan ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot;&gt; Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.&lt;/ref&gt; Molekulên ATP-yê jî ji bo çalakiyên xaneyê enerjî dabîn dikin. Enerjî ji ber hilweşandina bendên fosfatên ATP-yê peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia_Of_Biology&quot;&gt;Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. &lt;/ref&gt;

== Pêkhateya ATP-yê ==
[[Wêne:Pêkhateya ATP-yê ku.png|thumb|400x400px|ATP bi eslê xwe nukleotîd e, ji baza adenîn, şekirê rîboz ê pênckarbonî û sê fosfatan pêk tê.]]
ATP molekulek gerdûnî ye, di xaneyên hemû zîndeweran de bi heman şêweyê ye û bi heman awayê kar dike. ATP bi eslê xwe [[nukleotîd]] e, ji baza adenîn, şekirê rîboz ê pênckarbonî û sê fosfatan pêk tê.&lt;ref name=&quot;medical physiology&quot;&gt;Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.&lt;/ref&gt;

Beşa ATP-yê ya ji bazek nîtrojenî û şekirek pênckarbonî pêk te, wekî nukleozît tê navkirin. Di pêkhateya ATP-yê de nukleozîta adenozîn cih digire. Ango adenozîn ji baza [[adenîn]] û şekirê pênckarbonî yê rîboz pêk tê. Pêkhateya ATP, li gel adenozîn, sê komên fosfatî jî lixwe digire, loma navê wê, adenozîna trîfosfat (adenozîna sêfosfatî) e.

Ji sê komên fosfatî ya herî nêzikê şekirê rîboz wekî alfa, koma fosfatî ya duyem wekî beta, ya herî dûrê şekirê rîboz jî wekî gama tê navkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt; Bendên koma fosfatên beta û gama-yê bendên bi enerjiya bilind in. Herçiqas enerjiya van bendan zêde be jî, ev herdu bend, bendên lawaz in, bi hêsanî tên şikestin. Lawazbûna bendên navbera komên fosfatî ji ber bargeya negatîvî ya komên fosfatî ye.&lt;ref name=&quot;Modern Biology&quot;&gt;Postlethwait, J. H., &amp; Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart &amp; Winston.&lt;/ref&gt; Bargeyên negatîv hevdû tehn didin. Di molekula ATP-yê de hebûna sê bargeyên negatîv, enerjiya potensiyel a ATP-yê zêde dike. Gava fosfatek ji ATP-yê diqete, enerjiya ji bo xebatên xaneyê jî berdest dibe. Di heman demê de ATP jî hildiweşe bo ADP+ P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; (adenozîna dîfosfat + fosfata neendamî (înorganî) ).&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Ji ber ko du fosfatên dawî bi bendên bi enerjiya bilind bi hev re girêdayî ne. Bendên navbera van fosfatan hin caran bi sembola ( ~ ) tên nîşankirin.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot; /&gt;

Li bin şert û mercên fîzîkî û kîmyayî yên laş de, herdu bendên enerjiya bilind a molek ATP-yê bi qasî 14.000 kalorî enerjî lixwe digirin. Ev enerjî ji enerjiya navbera bendên asayî gelek zêdetir e, loma wekî bendên bi enerjiya bilind tên navkirin. Gava pêdiviya xaneyê bi enerjiyê hebe, bendên fosfatî yên bi enerjiya bilind, dikarin bilez ji hev biqetin û enerjiyê dabîn bikin.

[[Enzîm]] dikarin bendê di navbera koma fosfatî ya duyem û ya sêyem a molekula ATP-yê hilweşînin. Enzîm koma fosfatî ya hatiye berdan bi molekulek din ve girê dide. Gava koma fosfatî ji molekulek bo molekulek din tê guhaztin, enerjiya di bendên wê de hatiye embarkirin jî bi wê re diçe.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;&gt;Starr, C., &amp; McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. &lt;/ref&gt; Aango bi guhaztina fosfatê enerjiya ATP-yê derbasî molekulên din dibe. Molekula bi fosfatê ve hatiyê girêdan, bi enerjiya ji ATP-yê di xaneyê de dixebite.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Enerjiya hatiye berdan ji bo çalakiyên xaneyê yên wekî çêkirina molekulên nû, girjbûna [[masûlke]]yan, guhaztina [[Demarexane|ragihandinên demarî]] û hvd tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;medical physiology&quot; /&gt;

== ATP çawa enerjî embar dike ==
ATP molekula bingehîn a enerjiyê ye ko ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;visualizing-human-biology&quot;&gt;Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt; Her çiqas ji bo enerjiya ji ATP-yê tê berdan, bendên fosfatî wekî çavkanî werin nîşankirin jî bi eslê xwe enerjî rasterast ji hilweşîna bendên bi enerjiya bilind ên navbera komên fosfat belav nabe. Enerjiya tê berdan ji ber guherîna potensiyela kîmyayî ya hemû beşên ATP yê.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;/&gt; Lê di ATP-yê de êmbarkirina enerjî bi hebûna sê komên fosfatê rû dide. Komên fosfatê bi bargeyê negatîv barkirî ne, loma hevdû then didin. Ji ber tehndana molekulan, bendên fosfoanhîdrat (bi înglîzî: ''phosphoanhydride bonds'') ên komên fosfatê girê didin, lawaz in û xweragir nîn in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt; Bendên navbera komên fosfatan bi mijarek hindik a enerjiya çalakkirinê dikarin bi hîdrolîzê hilweşin. Gava komek fosfatê ji ATP-yê digete enerjî jî tê berdan. Ji molek ATP-yê 7.3 kcal enerjî tê berdan, ev enerjî ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;
== Çerxa ATP-yê ==
[[Wêne:ATP cycle ku.png|thumb|401x401px|Xane biberdewamî, bênavber ATP bi kar tîne, loma divê li dewsa ATP-yên hatine xerckirin, yên nû were dabînkirin.]]
Dibe ko di xaneyêk masûlkeyê de di çîrkeyek de bi qasî 10 mîlyon ATP werin xerckirin û ji nûve werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Di heman demê de bi henaseya xaneyê, molekulên sakar ên xurekê tên hilweşandin. Bi xanehenaseyê enerjî dabîn dibe, ev enerjî ji bo fosforîkirna ADP-yê tê xerckirin û hê pirtir ATP tê çêkirin. Laşê mirov rojê bi qasî 45 kîlogram ATP hîdrolîz dike, lê ji ber ko her molekulek ATP rojê bi qasî 10 hezar caran çêdibe û hildiweşe, laşê mirov tu car 45 kg ATP lixwe nagire.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; Çêbûn û hilweşîna ATP bi awayê çerxî rû dide. Ji ADP + P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; çêbûna ATP-yê, karlêkek '''wizemij''' e (bi înglîzî:''endergonic reaction'') û ji aliye karlêkên '''wizederkiriner''' (bi înglîzî: ''exergonic reactions'') ên xaneyê ve tê rêvebirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Hîdrolîza ATP-yê bo ADP + P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; , karlêkek wizederkiriner e û enerjiya tê berdan di xaneyê de ji bo rêvebirina karlêkên wizemij ên wekî girjbûna masûlkeyan, guhaztina madeyan û hwd tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Xane biberdewamî, bênavber ATP bi kar tîne, loma divê li dewsa ATP-yên hatine xerckirin, yên nû werin dabînkirin. Xane dikare ji ADP-yê ATP berhem bike. Ji gelek karlêkan, fosfata neendamî(P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;) an jî koma fosfatî yên ji molekulan hatine qetîn, bi molekula ADP-yê ve tên girêdan û ATP peyda dibe.

Di xaneyên mirov de ATP ji enerjiya xanehenaseyê (bi înglîzî: ''cellular respiration'') tê çêkirin. Bendên kîmyayî yên xurekan, bi pêvajoya henaseya xaneyê tên şêkestin û bi enerjiya van bendan, koma fosfatek li ADP-yê tê zêdekirin û ADP diguhere bo ATP . Ango enerjiya kîmyayî ya di navbera bendên kîmyayî yên xurekên wekî karbohîdrat, çewrî û hwd ji bo dubare bikaranîna ATP-yê tên bikaranîn. Gava ATP fosfatek diguhazîne molekulek din, disa ADP peyda dibe bi vî awayê çerxa ATP/ ADP didome.&lt;ref name=&quot;visualizing-human-biology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

== Mekanîzmayên çêkirina ATP-yê ==
Tevahiya karlêkên kîmyayî yên xaneyê wekî metabolîzma tê navkirin. Di hinek karlêkan de berdena enerjiyê, di hinekan de jî mijîna enerjiyê rû dide. Di xaneyan de ATP, di navbera karlêkên kîmyayî yên enerjî berdidin û karlêkên enerjî dimijin ve navbeynkarî dike. ATP ev karî bi guhaztina koma fosfatî pêk tîne. Koma fosfatî ya ji ATP-yê hatiye berdan, di karlêkek wizemij de bi molekulek ve girêdan ava dike, bi vî awayê ji bo wê molekulê enerjiya ji bo rêvebirina karlêka kîmyayî dabîn dike.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

Xane ji bo berhemkirina ATP-yê bi taybetî karbohîdrat, çewrî û [[proteîn]]an bi kar tîne. Xaneyên mirov herî zêde [[glukoz]]ê bi henaseya xaneyê (xanehenase) têk dişkîne û ATP bi dest dixe. Di xanehenaseyê de elektron ji awêteyên karlêkê tên dûrxistin, paşê enerjiya bi van elekronan ve girêdayî ji bo berhemkirina ATP-yê wize dabîn dike.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

Di xaneyê de enerjiya ji bo çêkirina ATP-yê, bi karlêkên wizederkiriner ên xanehenase û [[fotosentez]]ê tê dabînkirin. Bi molekulek endamî ve girêdana fosfata neendamî (P&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;) wekî fosforîkirin (fosforîlasyon) tê navkirin.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;phosphorylation&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 Jul. 2017, [https://www.britannica.com/science/phosphorylation.] Accessed 15 February 2024.&lt;/ref&gt;

ATP bi fosforîkirina ADP-yê çêdibe. Di xaneyên navikrasteqînan de, wekî mînak, di xaneyên riwek û ajalan de ATP di [[Mîtokondrî|mîtokonrî]] û [[kloroplast]] de tê berhemkirin. Di [[Bakterî|bakteriyan]] de ATP li ser rûyê navî yê [[parzûna xaneyê]] de tê berhemkirin.&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;/&gt;

Gava di mîtokondiriyê de ATP berhem dibe, ji mîtokondriyê belavê nav xaneyê dibe û li kîjan beşa xaneyê de pêdivî pê hebe, ji bo karên xaneyê tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;/&gt;

Di xaneyên zîndeweran de fosforîkirina ATP-yê bi sê rêyan pêk tê.

=== 1. Fosforîlasyona di asta substradê ===
Bi henaseya xaneyê bi fosforîlasyona di asta substradê (bi înglîzî:s''ubstrate level phosphorylation'') de hinek ATP tê çêkirin. Wekî mînak, di qonaxa [[glîkolîz]] de di [[sîtoplazma]]yê de, di qonaxa [[çerxa Krebs]] de di mîtokondrî de ADP tê fosforîkirin û ATP peyda dibe.

=== 2. Fosforîlasyona oksîdatîv ===
Ev cora fosforîlasyonê jî di dema henaseya xaneyê de rû dide. Xaneyên mirov herî zêde bi vê rêbazê ATP bi dest dixin. [[Fosforîlasyona oksîdatîv]] (bi înglîzî:''oxidative phosphorylation'') di xaneyên navikrasteqînan de di mîtokondriyê de rû dide. Di fosforîlasyona oksîdativ de [[zincîra guhaztina elektronan]] (bi înglîzî:''electron transport chain'') tê bikaranîn.

=== 3. Fotofosforîlasyon ===
[[Riwek]], hin bakterî û hin corên arkea bakteriyan tîrojên rojê ji bo çêkirina ATP bi kar tînin. Ango bi enerjiya ronahiyê fosfatek bi ADP-yê ve girê didin. Ev fosforîkirina dema fotosentezê wekî '''fotofosforîlasyon''' (bi înglîzî: ''photophosphorylation'') tê navkirin. Bi rêbaza fotofosforîlasyonê, enerjiya ronahiyê tê guhaztin bo enerjiya bendên kîmyayî. ATP-yên bi fotofosforîlasyonê hatine çêkirin dîsa di qonaxa [[çerxa Calvin]] a fotosentezê de ji bo çêkirina glukoz tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;&gt;Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., &amp; Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.&lt;/ref&gt;
== Di xaneyê de bikaranîna ATP-yê ==
ATP bi karlêka hîdrolîzê tê hilweşandin. Bi gelemperî di hîdrolîza ATP-yê de fosfata kotahî ji ATP-yê tê qetandin. Enerjiya ji bendê fosfatê tê berdan jî ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.

Mînakên bo hinek zîndeçalakiyên xaneyê ko enerjiya ATP bi kar tînin;&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Human biology15ed&quot;&gt;Mader, S., &amp; Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

1. Di xaneyê de ji bo çêkirina molekulên aloz ên wekî karbohîdrat, proteîn, parzûna xaneyê û hwd.

2. Di xaneyên masûlkeyê de ji bo girjbûn û xavbûnê masûlkeyan.

3. Dabînkirina ragîhandinê di navbera molekulên nav xaneyê de

4. Di [[demarexane]]yan de ji bo guhaztina demareragihandinan.

5. Di parzûna xaneyê de ji bo alûgorkirina madeyan.

6. Di duhendebûna [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de

7. Ji bo çalakkirina enziman

8. Di [[dabeşbûna xaneyê]] de ji bo cihguhertina kromozoman

9. Ji bo parastina germahiya laş, hinek ji enerjiya ATP-yê diguhere bo enerjiya tînê û laş germ dike.

== Girêdanên derve ==
[https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Nukleotîd]]
[[Kategorî:Purîn]]</text>
      <sha1>1upu9m8df76nbcfytgy19lrf18209xg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000273</id>
      <parentid>2000272</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T03:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2000273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14305" sha1="t3bbdu1ycwy0seyrvdl16kt227ah03e" xml:space="preserve">[[Wêne:ATP molecule.png|thumb|400x400px|ATP molekula guhêzera enerjiyê ye ko di hemû xaneyên zindî de tê dîtin.]]
'''Adenozîna trîfosfat''' an jî '''adenozîna sêfosfatî''' (bi înglîzî: ''adenosine triphosphate'') molekula guhêzera enerjiyê ye ko di hemû xaneyên zindî de tê dîtin.

ATP molekulek navbeynkar a gerdûnî ye.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;&gt;Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., &amp; Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press &lt;/ref&gt; Çi cor zîndewer dibe bila be, di [[xane]]yê de ji bo zîndeçalakiyên xwe, ATP bi kar tînin. ATP enerjiya kîmyayî ya ji têkşikestina molekulên [[xurek]]ê digire û enerjiya xwe ji bo zîndeçalakiyên xaneyê xerc dike.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;adenosine triphosphate&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 1 Feb. 2024, [https://www.britannica.com/science/adenosine-triphosphate]&lt;. Accessed 15 February 2024.&lt;/ref&gt;

[[Karbohîdrat|Karbohîdrat,]] [[Lîpîd|çewrî]] û xurekên din rasterast wekî çavkaniya enerjiya xaneyê nayên bikaranîn. Çavkaniya bingehîn a enerjiya xaneyê ATP ye. Di xaneyan de bi [[henaseya xaneyê]] enerjiya kîmyayî ya van xurekan ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot;&gt; Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.&lt;/ref&gt; Molekulên ATP-yê jî ji bo çalakiyên xaneyê enerjî dabîn dikin. Enerjî ji ber hilweşandina bendên fosfatên ATP-yê peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia_Of_Biology&quot;&gt;Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. &lt;/ref&gt;

== Pêkhateya ATP-yê ==
[[Wêne:Pêkhateya ATP-yê ku.png|thumb|400x400px|ATP bi eslê xwe nukleotîd e, ji baza adenîn, şekirê rîboz ê pênckarbonî û sê fosfatan pêk tê.]]
ATP molekulek gerdûnî ye, di xaneyên hemû zîndeweran de bi heman şêweyê ye û bi heman awayê kar dike. ATP bi eslê xwe [[nukleotîd]] e, ji baza adenîn, şekirê rîboz ê pênckarbonî û sê fosfatan pêk tê.&lt;ref name=&quot;medical physiology&quot;&gt;Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.&lt;/ref&gt;

Beşa ATP-yê ya ji bazek nîtrojenî û şekirek pênckarbonî pêk te, wekî nukleozît tê navkirin. Di pêkhateya ATP-yê de nukleozîta adenozîn cih digire. Ango adenozîn ji baza [[adenîn]] û şekirê pênckarbonî yê rîboz pêk tê. Pêkhateya ATP, li gel adenozîn, sê komên fosfatî jî lixwe digire, loma navê wê, adenozîna trîfosfat (adenozîna sêfosfatî) e.

Ji sê komên fosfatî ya herî nêzikê şekirê rîboz wekî alfa, koma fosfatî ya duyem wekî beta, ya herî dûrê şekirê rîboz jî wekî gama tê navkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt; Bendên koma fosfatên beta û gama-yê bendên bi enerjiya bilind in. Herçiqas enerjiya van bendan zêde be jî, ev herdu bend, bendên lawaz in, bi hêsanî tên şikestin. Lawazbûna bendên navbera komên fosfatî ji ber bargeya negatîvî ya komên fosfatî ye.&lt;ref name=&quot;Modern Biology&quot;&gt;Postlethwait, J. H., &amp; Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart &amp; Winston.&lt;/ref&gt; Bargeyên negatîv hevdû tehn didin. Di molekula ATP-yê de hebûna sê bargeyên negatîv, enerjiya potensiyel a ATP-yê zêde dike. Gava fosfatek ji ATP-yê diqete, enerjiya ji bo xebatên xaneyê jî berdest dibe. Di heman demê de ATP jî hildiweşe bo ADP+ P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; (adenozîna dîfosfat + fosfata neendamî (înorganî) ).&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Ji ber ko du fosfatên dawî bi bendên bi enerjiya bilind bi hev re girêdayî ne. Bendên navbera van fosfatan hin caran bi sembola ( ~ ) tên nîşankirin.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot; /&gt;

Li bin şert û mercên fîzîkî û kîmyayî yên laş de, herdu bendên enerjiya bilind a molek ATP-yê bi qasî 14.000 kalorî enerjî lixwe digirin. Ev enerjî ji enerjiya navbera bendên asayî gelek zêdetir e, loma wekî bendên bi enerjiya bilind tên navkirin. Gava pêdiviya xaneyê bi enerjiyê hebe, bendên fosfatî yên bi enerjiya bilind, dikarin bilez ji hev biqetin û enerjiyê dabîn bikin.

[[Enzîm]] dikarin bendê di navbera koma fosfatî ya duyem û ya sêyem a molekula ATP-yê hilweşînin. Enzîm koma fosfatî ya hatiye berdan bi molekulek din ve girê dide. Gava koma fosfatî ji molekulek bo molekulek din tê guhaztin, enerjiya di bendên wê de hatiye embarkirin jî bi wê re diçe.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;&gt;Starr, C., &amp; McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. &lt;/ref&gt; Aango bi guhaztina fosfatê enerjiya ATP-yê derbasî molekulên din dibe. Molekula bi fosfatê ve hatiyê girêdan, bi enerjiya ji ATP-yê di xaneyê de dixebite.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Enerjiya hatiye berdan ji bo çalakiyên xaneyê yên wekî çêkirina molekulên nû, girjbûna [[masûlke]]yan, guhaztina [[Demarexane|ragihandinên demarî]] û hvd tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;medical physiology&quot; /&gt;

== ATP çawa enerjî embar dike ==
ATP molekula bingehîn a enerjiyê ye ko ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;visualizing-human-biology&quot;&gt;Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt; Her çiqas ji bo enerjiya ji ATP-yê tê berdan, bendên fosfatî wekî çavkanî werin nîşankirin jî bi eslê xwe enerjî rasterast ji hilweşîna bendên bi enerjiya bilind ên navbera komên fosfat belav nabe. Enerjiya tê berdan ji ber guherîna potensiyela kîmyayî ya hemû beşên ATP yê.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;/&gt; Lê di ATP-yê de êmbarkirina enerjî bi hebûna sê komên fosfatê rû dide. Komên fosfatê bi bargeyê negatîv barkirî ne, loma hevdû then didin. Ji ber tehndana molekulan, bendên fosfoanhîdrat (bi înglîzî: ''phosphoanhydride bonds'') ên komên fosfatê girê didin, lawaz in û xweragir nîn in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt; Bendên navbera komên fosfatan bi mijarek hindik a enerjiya çalakkirinê dikarin bi hîdrolîzê hilweşin. Gava komek fosfatê ji ATP-yê digete enerjî jî tê berdan. Ji molek ATP-yê 7.3 kcal enerjî tê berdan, ev enerjî ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;
== Çerxa ATP-yê ==
[[Wêne:ATP cycle ku.png|thumb|401x401px|Xane biberdewamî, bênavber ATP bi kar tîne, loma divê li dewsa ATP-yên hatine xerckirin, yên nû were dabînkirin.]]
Dibe ko di xaneyêk masûlkeyê de di çîrkeyek de bi qasî 10 mîlyon ATP werin xerckirin û ji nûve werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Di heman demê de bi henaseya xaneyê, molekulên sakar ên xurekê tên hilweşandin. Bi xanehenaseyê enerjî dabîn dibe, ev enerjî ji bo fosforîkirna ADP-yê tê xerckirin û hê pirtir ATP tê çêkirin. Laşê mirov rojê bi qasî 45 kîlogram ATP hîdrolîz dike, lê ji ber ko her molekulek ATP rojê bi qasî 10 hezar caran çêdibe û hildiweşe, laşê mirov tu car 45 kg ATP lixwe nagire.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; Çêbûn û hilweşîna ATP bi awayê çerxî rû dide. Ji ADP + P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; çêbûna ATP-yê, karlêkek '''wizemij''' e (bi înglîzî:''endergonic reaction'') û ji aliye karlêkên '''wizederkiriner''' (bi înglîzî: ''exergonic reactions'') ên xaneyê ve tê rêvebirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Hîdrolîza ATP-yê bo ADP + P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; , karlêkek wizederkiriner e û enerjiya tê berdan di xaneyê de ji bo rêvebirina karlêkên wizemij ên wekî girjbûna masûlkeyan, guhaztina madeyan û hwd tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Xane biberdewamî, bênavber ATP bi kar tîne, loma divê li dewsa ATP-yên hatine xerckirin, yên nû werin dabînkirin. Xane dikare ji ADP-yê ATP berhem bike. Ji gelek karlêkan, fosfata neendamî(P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;) an jî koma fosfatî yên ji molekulan hatine qetîn, bi molekula ADP-yê ve tên girêdan û ATP peyda dibe.

Di xaneyên mirov de ATP ji enerjiya xanehenaseyê (bi înglîzî: ''cellular respiration'') tê çêkirin. Bendên kîmyayî yên xurekan, bi pêvajoya henaseya xaneyê tên şêkestin û bi enerjiya van bendan, koma fosfatek li ADP-yê tê zêdekirin û ADP diguhere bo ATP . Ango enerjiya kîmyayî ya di navbera bendên kîmyayî yên xurekên wekî karbohîdrat, çewrî û hwd ji bo dubare bikaranîna ATP-yê tên bikaranîn. Gava ATP fosfatek diguhazîne molekulek din, disa ADP peyda dibe bi vî awayê çerxa ATP/ ADP didome.&lt;ref name=&quot;visualizing-human-biology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

== Mekanîzmayên çêkirina ATP-yê ==
Tevahiya karlêkên kîmyayî yên xaneyê wekî metabolîzma tê navkirin. Di hinek karlêkan de berdena enerjiyê, di hinekan de jî mijîna enerjiyê rû dide. Di xaneyan de ATP, di navbera karlêkên kîmyayî yên enerjî berdidin û karlêkên enerjî dimijin ve navbeynkarî dike. ATP ev karî bi guhaztina koma fosfatî pêk tîne. Koma fosfatî ya ji ATP-yê hatiye berdan, di karlêkek wizemij de bi molekulek ve girêdan ava dike, bi vî awayê ji bo wê molekulê enerjiya ji bo rêvebirina karlêka kîmyayî dabîn dike.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

Xane ji bo berhemkirina ATP-yê bi taybetî karbohîdrat, çewrî û [[proteîn]]an bi kar tîne. Xaneyên mirov herî zêde [[glukoz]]ê bi henaseya xaneyê (xanehenase) têk dişkîne û ATP bi dest dixe. Di xanehenaseyê de elektron ji awêteyên karlêkê tên dûrxistin, paşê enerjiya bi van elekronan ve girêdayî ji bo berhemkirina ATP-yê wize dabîn dike.&lt;ref name=&quot;Human Biology.&quot;/&gt;

Di xaneyê de enerjiya ji bo çêkirina ATP-yê, bi karlêkên wizederkiriner ên xanehenase û [[fotosentez]]ê tê dabînkirin. Bi molekulek endamî ve girêdana fosfata neendamî (P&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;) wekî fosforîkirin (fosforîlasyon) tê navkirin.&lt;ref&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. &quot;phosphorylation&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 Jul. 2017, [https://www.britannica.com/science/phosphorylation.] Accessed 15 February 2024.&lt;/ref&gt;

ATP bi fosforîkirina ADP-yê çêdibe. Di xaneyên navikrasteqînan de, wekî mînak, di xaneyên riwek û ajalan de ATP di [[Mîtokondrî|mîtokonrî]] û [[kloroplast]] de tê berhemkirin. Di [[Bakterî|bakteriyan]] de ATP li ser rûyê navî yê [[parzûna xaneyê]] de tê berhemkirin.&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;/&gt;

Gava di mîtokondiriyê de ATP berhem dibe, ji mîtokondriyê belavê nav xaneyê dibe û li kîjan beşa xaneyê de pêdivî pê hebe, ji bo karên xaneyê tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Cambridge International AS and A Level Biology&quot;/&gt;

Di xaneyên zîndeweran de fosforîkirina ATP-yê bi sê rêyan pêk tê.

=== 1. Fosforîlasyona di asta substradê ===
Bi henaseya xaneyê bi fosforîlasyona di asta substradê (bi înglîzî:s''ubstrate level phosphorylation'') de hinek ATP tê çêkirin. Wekî mînak, di qonaxa [[glîkolîz]] de di [[sîtoplazma]]yê de, di qonaxa [[çerxa Krebs]] de di mîtokondrî de ADP tê fosforîkirin û ATP peyda dibe.

=== 2. Fosforîlasyona oksîdatîv ===
Ev cora fosforîlasyonê jî di dema henaseya xaneyê de rû dide. Xaneyên mirov herî zêde bi vê rêbazê ATP bi dest dixin. [[Fosforîlasyona oksîdatîv]] (bi înglîzî:''oxidative phosphorylation'') di xaneyên navikrasteqînan de di mîtokondriyê de rû dide. Di fosforîlasyona oksîdativ de [[zincîra guhaztina elektronan]] (bi înglîzî:''electron transport chain'') tê bikaranîn.

=== 3. Fotofosforîlasyon ===
[[Riwek]], hin bakterî û hin corên arkea bakteriyan tîrojên rojê ji bo çêkirina ATP bi kar tînin. Ango bi enerjiya ronahiyê fosfatek bi ADP-yê ve girê didin. Ev fosforîkirina dema fotosentezê wekî '''fotofosforîlasyon''' (bi înglîzî: ''photophosphorylation'') tê navkirin. Bi rêbaza fotofosforîlasyonê, enerjiya ronahiyê tê guhaztin bo enerjiya bendên kîmyayî. ATP-yên bi fotofosforîlasyonê hatine çêkirin dîsa di qonaxa [[çerxa Calvin]] a fotosentezê de ji bo çêkirina glukoz tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;&gt;Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., &amp; Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.&lt;/ref&gt;
== Di xaneyê de bikaranîna ATP-yê ==
ATP bi karlêka hîdrolîzê tê hilweşandin. Bi gelemperî di hîdrolîza ATP-yê de fosfata kotahî ji ATP-yê tê qetandin. Enerjiya ji bendê fosfatê tê berdan jî ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tê bikaranîn.

Mînakên bo hinek zîndeçalakiyên xaneyê ko enerjiya ATP bi kar tînin;&lt;ref name=&quot;Molecular Cell Biology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Human biology15ed&quot;&gt;Mader, S., &amp; Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

1. Di xaneyê de ji bo çêkirina molekulên aloz ên wekî karbohîdrat, proteîn, parzûna xaneyê û hwd.

2. Di xaneyên masûlkeyê de ji bo girjbûn û xavbûnê masûlkeyan.

3. Dabînkirina ragîhandinê di navbera molekulên nav xaneyê de

4. Di [[demarexane]]yan de ji bo guhaztina demareragihandinan.

5. Di parzûna xaneyê de ji bo alûgorkirina madeyan.

6. Di duhendebûna [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de

7. Ji bo çalakkirina enziman

8. Di [[dabeşbûna xaneyê]] de ji bo cihguhertina kromozoman

9. Ji bo parastina germahiya laş, hinek ji enerjiya ATP-yê diguhere bo enerjiya tînê û laş germ dike.

== Girêdanên derve ==
* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Nukleotîd]]
[[Kategorî:Purîn]]</text>
      <sha1>t3bbdu1ycwy0seyrvdl16kt227ah03e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên kûbayî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>278115</id>
    <revision>
      <id>2000557</id>
      <parentid>1857002</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="9nhhbgcgkf8rdmwi1509g9m7zxeovjd" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên kûbayî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên kûbayî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|kûbayî]]</text>
      <sha1>9nhhbgcgkf8rdmwi1509g9m7zxeovjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên îtalî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>285379</id>
    <revision>
      <id>2000555</id>
      <parentid>1876293</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="1r9k9447g14bk2rzcw7i9hytadmfqf6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên îtalî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên îtalî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|îtalî]]</text>
      <sha1>1r9k9447g14bk2rzcw7i9hytadmfqf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000556</id>
      <parentid>2000555</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="i02i206sfc51vo96hcmof9bjo5dh8ft" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên îtalî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên îtalî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|îtalî]]</text>
      <sha1>i02i206sfc51vo96hcmof9bjo5dh8ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên awistralî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>307221</id>
    <revision>
      <id>2000145</id>
      <parentid>1927224</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="gxbm7iriz4xpqxpxatt43lb3rg94ebf" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên awistralî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên awistralî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>gxbm7iriz4xpqxpxatt43lb3rg94ebf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000146</id>
      <parentid>2000145</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="hcm9av4cmzsvjwu8sp06vzmagvmaqkp" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên awistralî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên awistralî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>hcm9av4cmzsvjwu8sp06vzmagvmaqkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000149</id>
      <parentid>2000146</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="sye1aayvzz1iimq2qaf009oufygrcc2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên awistralî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên awistralî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|awistralî]]</text>
      <sha1>sye1aayvzz1iimq2qaf009oufygrcc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên ji Amsterdamê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>307695</id>
    <revision>
      <id>2000554</id>
      <parentid>1999697</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="m4kek1j15vwi2nh8xwdnua1i2mlwdsn" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Amsterdamê li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên holendî| Amsterdam]]
[[Kategorî:Model li gorî bajaran|Amsterdam]]</text>
      <sha1>m4kek1j15vwi2nh8xwdnua1i2mlwdsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên holendî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>307708</id>
    <revision>
      <id>2000548</id>
      <parentid>1930999</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="awp2cdl4okzhpc3diji4ycfscopyyvq" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên holendî li gorî  pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên holendî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|holendî]]</text>
      <sha1>awp2cdl4okzhpc3diji4ycfscopyyvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000550</id>
      <parentid>2000548</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="537ysjz530lu49br5fdigyn7xypqbi8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên holendî li gorî  pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên holendî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|holendî]]</text>
      <sha1>537ysjz530lu49br5fdigyn7xypqbi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên wêlsî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>308514</id>
    <revision>
      <id>2000172</id>
      <parentid>1937323</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="fksmtsjiou46e3x0yf2onhojkt0f218" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Model
|netewe=wêlsî 
|dewlet=wêls
|serkategorî=}}
[[Kategorî:Modelên brîtanî| Wêls]]</text>
      <sha1>fksmtsjiou46e3x0yf2onhojkt0f218</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên wêlsî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>308515</id>
    <revision>
      <id>2000162</id>
      <parentid>1999598</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="hugi21s8hrc6tfkm7zb4ckkhdricyqg" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|
 ]]

[[Kategorî:Jinên wêlsî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî|+jin]]</text>
      <sha1>hugi21s8hrc6tfkm7zb4ckkhdricyqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000163</id>
      <parentid>2000162</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="a87vzkknk48nwchtztn0is8msn35a0k" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|wêlsî]]
[[Kategorî:Jinên wêlsî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî|+jin]]</text>
      <sha1>a87vzkknk48nwchtztn0is8msn35a0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000165</id>
      <parentid>2000163</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="skex32004syuj8dqbgtprko6mkc707z" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|wêlsî]]
[[Kategorî:Jinên wêlsî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî|+jin]]</text>
      <sha1>skex32004syuj8dqbgtprko6mkc707z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000205</id>
      <parentid>2000165</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="tn4ndl7qaani0cgvaj3isgnwha9xlg9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên wêlsî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|wêlsî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî|+jin]]</text>
      <sha1>tn4ndl7qaani0cgvaj3isgnwha9xlg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên bermûdayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>308676</id>
    <revision>
      <id>2000167</id>
      <parentid>1938141</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="d9z2832pv25dd7lzr65uiy9ns5knexx" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Model
|netewe=bermûdayî 
|dewlet=bermûda 
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Modelên brîtanî|bermûdayî]]</text>
      <sha1>d9z2832pv25dd7lzr65uiy9ns5knexx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000168</id>
      <parentid>2000167</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="7pxzuw261rayhgpxqkv96sigh92pomv" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Model
|netewe=bermûdayî 
|dewlet=bermûda 
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Modelên brîtanî| Bermûda]]</text>
      <sha1>7pxzuw261rayhgpxqkv96sigh92pomv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên bermûdayî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>308677</id>
    <revision>
      <id>2000174</id>
      <parentid>1999516</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="nv0g6jwwn279o3vlro0yitlxh5y1jkt" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên bermûdayî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên bermûdayî|+jin]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin| ]]</text>
      <sha1>nv0g6jwwn279o3vlro0yitlxh5y1jkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000175</id>
      <parentid>2000174</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="1vck52wtq1cqwvaxp6nx2qps3n321a4" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên bermûdayî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên bermûdayî|+jin]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin| bermûdayî]]</text>
      <sha1>1vck52wtq1cqwvaxp6nx2qps3n321a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000176</id>
      <parentid>2000175</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="qjl1j0wp9ilo5ab52ku9s5l723bq3w8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên bermûdayî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên bermûdayî|+jin]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|bermûdayî]]</text>
      <sha1>qjl1j0wp9ilo5ab52ku9s5l723bq3w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mayhem (albûm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309521</id>
    <revision>
      <id>2000253</id>
      <parentid>1946129</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Felipeofpo</username>
        <id>100378</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çapa standard */</comment>
      <origin>2000253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2203" sha1="lgwrzgvg3f6w03194deefkap4nmibie" xml:space="preserve">{{Agahîdank albûm
| Border             = yes
| Alt                = 
| Hunermend          = [[Lady Gaga]]
| Cure               = stûdyo
| Wêne               = 
| Weşandin           = {{Destpêka dem|2025|3|7}}
| Stûdyo             = *Shangri-La (Malibu, Kalîforniya)
*Glenwood Place (Burbank, Kalîforniya)
| Tûr                = * [[Popa welat]]
| Albûma berê        = Joker: Folie à Deux
| Tomarkirin         = Streamline, [[Interscope Records]]
| Çêker              = * [[Lady Gaga]]
*Andrew Watt
*Cirkut
*Gesaffelstein
*Bruno Mars
*D'Mile
| Dirêjahî           = 53:04
| Albûma piştre      = -
| Ev albûm           = Mayhem
}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
'''Mayhem''' albûmekî studyo ye ya çandkarê amerîkî [[Lady Gaga]] ye. Ew di [[7ê adarê]] [[2025]]-an de hat weşandin ji hêla [[Interscope Records]] ve. Albûmê temayên pop, synth-pop û industrial di xwe de digire û têkildarîyek nû a muzîkî ya Lady Gaga nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Daw |pêşnav=Stephen |tarîx=7 adar 2025 |sernav=Lady Gaga Brings Anarchy to Pop Music With Chaotic New Album 'Mayhem': Stream It Now |url=https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-mayhem-stream-it-now-1235917087/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250309173549/https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-mayhem-stream-it-now-1235917087/ |roja-arşîvê=9 adar 2025 |roja-gihiştinê=8 adar 2025 |magazîn=[[Billboard]] }}&lt;/ref&gt;

== Stran ==
=== Çapa standard ===
# &quot;Disease&quot; – 3:49
# &quot;[[Abracadabra]]&quot; – 3:43
# &quot;Garden of Eden&quot; – 3:59
# &quot;Perfect Celebrity&quot; – 3:49
# &quot;Vanish into You&quot; – 4:04
# &quot;Killah&quot; (bi Gesaffelstein) – 3:30
# &quot;Zombieboy&quot; – 3:33
# &quot;LoveDrug&quot; – 3:13
# &quot;How Bad Do U Want Me&quot; – 3:58
# &quot;Don't Call Tonight&quot; – 3:45
# &quot;Shadow of a Man&quot; – 3:19
# &quot;The Beast&quot; – 3:54
# &quot;Blade of Grass&quot; – 4:17
# &quot;Die with a Smile&quot; (ft. Bruno Mars) – 4:11

; Çapa CD ya japoneyî
# &quot;Can't Stop The High&quot; – 3:31

; Çapa Target
# &quot;Kill for Love&quot; – 4:09

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Albûm-şitil}}

[[Kategorî:Albûm]]
[[Kategorî:Albûmên 2025an]]
[[Kategorî:Lady Gaga]]</text>
      <sha1>lgwrzgvg3f6w03194deefkap4nmibie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên wêlsî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310598</id>
    <revision>
      <id>2000166</id>
      <parentid>1953166</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="eiemn89c13opr8epslfzy8956r7cckb" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mêrên wêlsî li gorî pîşeyan|Model ]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr|wêlsî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî|+Mêr]]</text>
      <sha1>eiemn89c13opr8epslfzy8956r7cckb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310599</id>
    <revision>
      <id>2000150</id>
      <parentid>1953154</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="drckdlenzk1dqu4twurwsye29w7qary" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>drckdlenzk1dqu4twurwsye29w7qary</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000151</id>
      <parentid>2000150</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="qwubb71bpejd0y0o7kanemmovjkd2bb" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê| Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>qwubb71bpejd0y0o7kanemmovjkd2bb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000152</id>
      <parentid>2000151</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="drckdlenzk1dqu4twurwsye29w7qary" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>drckdlenzk1dqu4twurwsye29w7qary</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000153</id>
      <parentid>2000152</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="lp2zmp6whbg2rsrzvgo50cwyfn6ig2l" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>lp2zmp6whbg2rsrzvgo50cwyfn6ig2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000154</id>
      <parentid>2000153</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="43hoyfn4n6rrqxb6rq57qfvjenhhk9h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|brîtanî]]</text>
      <sha1>43hoyfn4n6rrqxb6rq57qfvjenhhk9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên brîtanî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310600</id>
    <revision>
      <id>2000164</id>
      <parentid>1999512</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="6459722gnlr9dv1hmpm6x7ub9bqyiz5" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Jinên brîtanî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî|+jin]]
[[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|brîtanî]]</text>
      <sha1>6459722gnlr9dv1hmpm6x7ub9bqyiz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên skotlendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310601</id>
    <revision>
      <id>2000170</id>
      <parentid>1953157</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="5wse4lpb94gwd5veei89pii31litxwn" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Model
|netewe=skotlendî 
|dewlet=skotlenda 
|serkategorî=}}
[[Kategorî:Modelên brîtanî| Skotlenda]]</text>
      <sha1>5wse4lpb94gwd5veei89pii31litxwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000171</id>
      <parentid>2000170</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="jktzrd03zoj64tqjle1nx44mjy5t3ua" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Model
|netewe=skotlendî 
|dewlet=skotlenda 
|serkategorî=}}
[[Kategorî:Modelên brîtanî | Skotlenda]]</text>
      <sha1>jktzrd03zoj64tqjle1nx44mjy5t3ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên skotlendî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310602</id>
    <revision>
      <id>2000158</id>
      <parentid>1999599</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="8e14t1xx3mtq6dq0zic9froer8h1f3d" xml:space="preserve">[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|
 ]]

[[Kategorî:Jinên skotlendî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+jin]]</text>
      <sha1>8e14t1xx3mtq6dq0zic9froer8h1f3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000159</id>
      <parentid>2000158</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="822fgfw07i7t8m629942xzrzb6y8fua" xml:space="preserve">[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|
 ]]
[[Kategorî:Jinên skotlendî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+jin]]</text>
      <sha1>822fgfw07i7t8m629942xzrzb6y8fua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000160</id>
      <parentid>2000159</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="muv72i49vgblvd3pxhuiucy2n6ce9ie" xml:space="preserve">[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|skotlendî]]
[[Kategorî:Jinên skotlendî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+jin]]</text>
      <sha1>muv72i49vgblvd3pxhuiucy2n6ce9ie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000161</id>
      <parentid>2000160</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="j9x5dtcuurgajk71bd0ftgcmx5g7tqw" xml:space="preserve">[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|skotlendî]]
[[Kategorî:Jinên skotlendî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+jin]]</text>
      <sha1>j9x5dtcuurgajk71bd0ftgcmx5g7tqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000206</id>
      <parentid>2000161</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="2yxwh1gigta6ei8twpn2ebc9sb3ruzk" xml:space="preserve">[[Kategorî:Jinên skotlendî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|skotlendî]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+jin]]</text>
      <sha1>2yxwh1gigta6ei8twpn2ebc9sb3ruzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên skotlendî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310611</id>
    <revision>
      <id>2000155</id>
      <parentid>1953230</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="anjgxgrw984eev4cp6apt7deyhoslg3" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mêrên skotlendî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+Mêr]]</text>
      <sha1>anjgxgrw984eev4cp6apt7deyhoslg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000156</id>
      <parentid>2000155</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="s3sjls2tcppamnuv0kt27a1h157n7fv" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mêrên skotlendî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+Mêr]]</text>
      <sha1>s3sjls2tcppamnuv0kt27a1h157n7fv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000157</id>
      <parentid>2000156</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="06hgi0lg29gurp9gblza9hcv4u13sas" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mêrên skotlendî li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr|skotlendî]]
[[Kategorî:Modelên skotlendî|+Mêr]]</text>
      <sha1>06hgi0lg29gurp9gblza9hcv4u13sas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên ekwadorî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312369</id>
    <revision>
      <id>2000539</id>
      <parentid>1966077</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="2frp1uapa6jtumgnyipae2q756dmr3m" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên ekwadorî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên ekwadorî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|ekwadorî]]</text>
      <sha1>2frp1uapa6jtumgnyipae2q756dmr3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000540</id>
      <parentid>2000539</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="lqps2ymwow3bu6eldbalfhdpw1aufae" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên ekwadorî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên ekwadorî+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|ekwadorî]]</text>
      <sha1>lqps2ymwow3bu6eldbalfhdpw1aufae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000541</id>
      <parentid>2000540</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="56joicegx146i92qjowp1g08uru9v0y" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên ekwadorî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên ekwadorî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|ekwadorî]]</text>
      <sha1>56joicegx146i92qjowp1g08uru9v0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên gurcî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>313181</id>
    <revision>
      <id>2000543</id>
      <parentid>1970822</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="6luiphcaazw24k4r4qs7e0fjajjkmst" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên gurcî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên gurcî]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|gurcî]]</text>
      <sha1>6luiphcaazw24k4r4qs7e0fjajjkmst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000544</id>
      <parentid>2000543</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="5m3ahvdr42ulnybg7yr8052roap66ra" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Mêrên gurcî li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên gurcî|+Mêr]]
[[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|gurcî]]</text>
      <sha1>5m3ahvdr42ulnybg7yr8052roap66ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên ji Tbîlîsiyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>313184</id>
    <revision>
      <id>2000545</id>
      <parentid>1999710</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="8elvbzjms3qzz93dhzt43veuoeya0me" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Tbîlîsiyê li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên gurcî]]
[[Kategorî:Model li gorî bajaran| Tbîlîsî]]</text>
      <sha1>8elvbzjms3qzz93dhzt43veuoeya0me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000546</id>
      <parentid>2000545</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="lm8emxynk37hvldnl0s71j7ufi9wqdb" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Tbîlîsiyê li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên gurcî]]
[[Kategorî:Model li gorî bajaran|Tbîlîsî]]</text>
      <sha1>lm8emxynk37hvldnl0s71j7ufi9wqdb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000547</id>
      <parentid>2000546</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="379cgnuyklgpf64rt1vb1cfq31mwvpk" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Tbîlîsiyê li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Modelên gurcî| Tbîlîsî]]
[[Kategorî:Model li gorî bajaran|Tbîlîsî]]</text>
      <sha1>379cgnuyklgpf64rt1vb1cfq31mwvpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Împeratoriya Med</title>
    <ns>14</ns>
    <id>314854</id>
    <revision>
      <id>2000228</id>
      <parentid>1989979</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T20:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Xanedanên kurdan]]</comment>
      <origin>2000228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="5kl6czzpa96iihukl3vevamcy8hdgp4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Med]]
[[Kategorî:Xanedanên kurdan]]</text>
      <sha1>5kl6czzpa96iihukl3vevamcy8hdgp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên îngilîz ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315927</id>
    <revision>
      <id>2000177</id>
      <timestamp>2026-04-12T13:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2000177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000178</id>
      <parentid>2000177</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="kztcg1h0prqrxh0lmnl6qc8crojya3s" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên îngilîz li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz|+jin]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|îngilîz]]</text>
      <sha1>kztcg1h0prqrxh0lmnl6qc8crojya3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000203</id>
      <parentid>2000178</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="sweeugfcq440fu75862jzdccxizqhr0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên îngilîz li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên jin|îngilîz]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz|+jin]]</text>
      <sha1>sweeugfcq440fu75862jzdccxizqhr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên îngilîz ên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315928</id>
    <revision>
      <id>2000179</id>
      <timestamp>2026-04-12T14:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2000179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000180</id>
      <parentid>2000179</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="ex79w5evw7rxcaw6gw6gnvaoo9m9nbs" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan|model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr|îngilîz]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz|+Mêr]]</text>
      <sha1>ex79w5evw7rxcaw6gw6gnvaoo9m9nbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000181</id>
      <parentid>2000180</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="ij0dnahkezmiynyqt5bi11zttgcz37t" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî kar û pîşeyê|model]]
[[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr|îngilîz]]
[[Kategorî:Modelên îngilîz|+Mêr]]</text>
      <sha1>ij0dnahkezmiynyqt5bi11zttgcz37t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Holly Hale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315929</id>
    <revision>
      <id>2000185</id>
      <timestamp>2026-04-12T14:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;Holly Hale (di sala 1990 de hatiye dayîn) modelekî wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012-an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2000185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="esr95tnjoxmktnxjeu61my45pvcn2ka" xml:space="preserve">Holly Hale (di sala 1990 de hatiye dayîn) modelekî wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012-an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.</text>
      <sha1>esr95tnjoxmktnxjeu61my45pvcn2ka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000186</id>
      <parentid>2000185</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="dsxofvr3pofvv18kdnt0r2rw0j61l04" xml:space="preserve">Holly Hale (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012-an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.</text>
      <sha1>dsxofvr3pofvv18kdnt0r2rw0j61l04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000187</id>
      <parentid>2000186</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="ggc3doygltf6a55xxivf82vzwbw6nx6" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
Holly Hale (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012-an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.</text>
      <sha1>ggc3doygltf6a55xxivf82vzwbw6nx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000188</id>
      <parentid>2000187</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="dg2cmlqwy8r7zwvhvcvzldcapypw7kc" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012-an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.</text>
      <sha1>dg2cmlqwy8r7zwvhvcvzldcapypw7kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000189</id>
      <parentid>2000188</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="tfs4w6rhwl183i84el92xxcb2xcky7k" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>tfs4w6rhwl183i84el92xxcb2xcky7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000190</id>
      <parentid>2000189</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="r47juzpgprfcuctjaesvfy19wj6bqjq" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]</text>
      <sha1>r47juzpgprfcuctjaesvfy19wj6bqjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000191</id>
      <parentid>2000190</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2000191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="qxcm54sdyqm4jiu6kc8dm21umbdb5xf" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>qxcm54sdyqm4jiu6kc8dm21umbdb5xf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000192</id>
      <parentid>2000191</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="kyhycbeebqpey5qbkuh3hvyxle5hyfz" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>kyhycbeebqpey5qbkuh3hvyxle5hyfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000193</id>
      <parentid>2000192</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="5nh3d1xosi0f6koim441epr0ixhy95o" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Jiyana wê ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>5nh3d1xosi0f6koim441epr0ixhy95o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000194</id>
      <parentid>2000193</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jiyana wê */</comment>
      <origin>2000194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="6wnfnp9d9h15mgrbuocfgaltonab7l4" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Jiyana wê ==
Ew, piştî Chloe-Beth Morgan, duyemîn pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>6wnfnp9d9h15mgrbuocfgaltonab7l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000195</id>
      <parentid>2000194</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="483" sha1="k6fkqtngeivdeb2evx9lmb59q3s6frb" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Jiyana wê ==
Ew, piştî [[Chloe-Beth Morgan]], duyemîn pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>k6fkqtngeivdeb2evx9lmb59q3s6frb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000196</id>
      <parentid>2000195</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="8azv347n72dkl72tomcszk2u1ollb2p" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Jiyana wê ==
Ew, piştî [[Chloe-Beth Morgan]], duyemîn pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

Holly Hale, ku di demê tacdar kirinê de xwendekara derûnnasiyê li Zanîngeha Kardîfê bû, di 4ê gulana 2012an de di pêşbirkekê de li Avahiya Şaredariya Birminghamê hate hilbijartin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>8azv347n72dkl72tomcszk2u1ollb2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000197</id>
      <parentid>2000196</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="25ghhhonjjm41apwgbvitbq0uzmar9w" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hat tac kirin.


== Jiyana wê ==
Ew, piştî [[Chloe-Beth Morgan]], duyem pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

Holly Hale, ku di demê tacdar kirinê de xwendekara derûnnasiyê li Zanîngeha Kardîfê bû, di 4ê gulana 2012an de di pêşbirkekê de li Avahiya Şaredariya Birminghamê hate hilbijartin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>25ghhhonjjm41apwgbvitbq0uzmar9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000198</id>
      <parentid>2000197</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="3wblmdj5196vzpcmmulnvnkgux8dy82" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hate hilbijartin û welatê xwe di 61emîn pêşbirkê Miss Universe de nûner kir.


== Jiyana wê ==
Ew, piştî [[Chloe-Beth Morgan]], duyem pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

Holly Hale, ku di demê tacdar kirinê de xwendekara derûnnasiyê li Zanîngeha Kardîfê bû, di 4ê gulana 2012an de di pêşbirkekê de li Avahiya Şaredariya Birminghamê hate hilbijartin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>3wblmdj5196vzpcmmulnvnkgux8dy82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000202</id>
      <parentid>2000198</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="stih73c7rot9ygn35nogmgtt6inlj30" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hate hilbijartin û welatê xwe di 61emîn pêşbirkê Miss Universe de nûner kir.

== Jiyana wê ==
Ew, piştî [[Chloe-Beth Morgan]], duyem pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

Holly Hale, ku di demê tacdar kirinê de xwendekara derûnnasiyê li Zanîngeha Kardîfê bû, di 4ê gulana 2012an de di pêşbirkekê de li Avahiya Şaredariya Birminghamê hate hilbijartin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>stih73c7rot9ygn35nogmgtt6inlj30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000533</id>
      <parentid>2000202</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="802" sha1="in9trcewk00mhqhd0i44760tupwagfu" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Holly Halle''' (jdb. 1990) modeleke wêlsî û keybanûya bedewiyê ye; ew di sala 2012an de wekî Miss Universe Great Britain hate hilbijartin û welatê xwe di 61emîn pêşbirkê Miss Universe de nûner kir.

== Jiyana wê ==
Ew, piştî [[Chloe-Beth Morgan]], duyem pêşbirkara wêlsî ye ku li pey hev wekî nûnera Brîtanyaya Mezin di pêşbirka navneteweyî de beşdar bû.

Holly Hale, ku di demê tacdar kirinê de xwendekara derûnnasiyê li Zanîngeha Kardîfê bû, di 4ê gulana 2012an de di pêşbirkekê de li Avahiya Şaredariya Birminghamê hate hilbijartin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>in9trcewk00mhqhd0i44760tupwagfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chloe-Beth Morgan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315930</id>
    <revision>
      <id>2000199</id>
      <timestamp>2026-04-12T15:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2000199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="cwgesq8s4zkfnrw949rh1lh6l258sr4" xml:space="preserve">'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.</text>
      <sha1>cwgesq8s4zkfnrw949rh1lh6l258sr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000200</id>
      <parentid>2000199</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="q7btgtmrtycdv83t1pjufbh7o70oiqj" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.</text>
      <sha1>q7btgtmrtycdv83t1pjufbh7o70oiqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000201</id>
      <parentid>2000200</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="441" sha1="r4kjjiilla33v3wnwth99soq34lpb7g" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>r4kjjiilla33v3wnwth99soq34lpb7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000207</id>
      <parentid>2000201</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="1ac36vqbps1ii3k27ileshqbf7qpj5h" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>1ac36vqbps1ii3k27ileshqbf7qpj5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000208</id>
      <parentid>2000207</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="923" sha1="70beykl2igzjga6yewztu5j9gwmb97n" xml:space="preserve">{{Agahîdank jînenîgarî2}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

Di gulana 2011an de jî Chloe-Beth Morgan hat hilbijartin ku Keyaniya Yekbûyî di Miss Universe 2011 de temsîl bike, ku di 12ê Îlona 2011an de li São Paulo, Brezîl, hate lidarxistin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>70beykl2igzjga6yewztu5j9gwmb97n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000209</id>
      <parentid>2000208</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1826" sha1="aongwu34zlu39p3sqjmfnygilr2xb33" xml:space="preserve">{{Agahîdank model
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = 
| perwerde           = 
| hevjîn             = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| tê_nasîn           = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên ku pêşkeş kiriye/kirine --&gt;
| salên_çalak        = 
| partner            = 
| zarok              = 
| xizm               = 
| bejn               = 
| rengê_por          = 
| rengê_çavan        = 
| ajans              = 
| menajer            = &lt;!-- heke ajans hebe, menajer nayê bikaranîn --&gt;
| malper             = 
| modul              = 
}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

Di gulana 2011an de jî Chloe-Beth Morgan hat hilbijartin ku Keyaniya Yekbûyî di Miss Universe 2011 de temsîl bike, ku di 12ê Îlona 2011an de li São Paulo, Brezîl, hate lidarxistin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>aongwu34zlu39p3sqjmfnygilr2xb33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000210</id>
      <parentid>2000209</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1848" sha1="4mq3qykgldmlzy0pa2b5cv1e7qe4yw5" xml:space="preserve">{{Agahîdank model
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Cwmbran]], [[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = 
| perwerde           = 
| hevjîn             = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| tê_nasîn           = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên ku pêşkeş kiriye/kirine --&gt;
| salên_çalak        = 
| partner            = 
| zarok              = 
| xizm               = 
| bejn               = 
| rengê_por          = 
| rengê_çavan        = 
| ajans              = 
| menajer            = &lt;!-- heke ajans hebe, menajer nayê bikaranîn --&gt;
| malper             = 
| modul              = 
}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

Di gulana 2011an de jî Chloe-Beth Morgan hat hilbijartin ku Keyaniya Yekbûyî di Miss Universe 2011 de temsîl bike, ku di 12ê Îlona 2011an de li São Paulo, Brezîl, hate lidarxistin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>4mq3qykgldmlzy0pa2b5cv1e7qe4yw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000211</id>
      <parentid>2000210</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="7mgh5bm05apz48y1gdqlwo4wydkam4q" xml:space="preserve">{{Agahîdank model
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Cwmbran]], [[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = 
| perwerde           = 
| hevjîn             = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| tê_nasîn           = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên ku pêşkeş kiriye/kirine --&gt;
| salên_çalak        = 
| partner            = 
| zarok              = 
| xizm               = 
| bejn               = {{Bejn|cm=168}}
| rengê_por          = 
| rengê_çavan        = 
| ajans              = 
| menajer            = &lt;!-- heke ajans hebe, menajer nayê bikaranîn --&gt;
| malper             = 
| modul              = 
}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

Di gulana 2011an de jî Chloe-Beth Morgan hat hilbijartin ku Keyaniya Yekbûyî di Miss Universe 2011 de temsîl bike, ku di 12ê Îlona 2011an de li São Paulo, Brezîl, hate lidarxistin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>7mgh5bm05apz48y1gdqlwo4wydkam4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000212</id>
      <parentid>2000211</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T15:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="sjlt627cxe1xvxkkb7858vy0aw9h04z" xml:space="preserve">{{Agahîdank model
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Cwmbran]], [[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = 
| perwerde           = 
| hevjîn             = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| tê_nasîn           = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên ku pêşkeş kiriye/kirine --&gt;
| salên_çalak        = 
| partner            = 
| zarok              = 
| xizm               = 
| bejn               = {{Bejn|cm=168}}
| rengê_por          = 
| rengê_çavan        = 
| ajans              = 
| menajer            = &lt;!-- heke ajans hebe, menajer nayê bikaranîn --&gt;
| malper             = 
| modul              = 
}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.


Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

Di gulana 2011an de jî Chloe-Beth Morgan hat hilbijartin ku Keyaniya Yekbûyî di Miss Universe 2011 de nûner bike, ku di 12ê Îlona 2011an de li São Paulo, Brezîl, hate lidarxistin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>sjlt627cxe1xvxkkb7858vy0aw9h04z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000532</id>
      <parentid>2000212</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1886" sha1="0xpzisa4k9dw36v19g8zqfszk92cvg7" xml:space="preserve">{{Agahîdank model
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Cwmbran]], [[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = 
| perwerde           = 
| hevjîn             = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| tê_nasîn           = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên ku pêşkeş kiriye/kirine --&gt;
| salên_çalak        = 
| partner            = 
| zarok              = 
| xizm               = 
| bejn               = {{Bejn|cm=168}}
| rengê_por          = 
| rengê_çavan        = 
| ajans              = 
| menajer            = &lt;!-- heke ajans hebe, menajer nayê bikaranîn --&gt;
| malper             = 
| modul              = 
}}
'''Chloe-Beth Morgan''' ( jdb. 1986an li Cwmbran) modelekî wêlsî ye, di sala 2008an de wekî Şahcîwana Wêlsê hat hilbijartin û ji ber vê yekê Wêlsê di pêşbirka navneteweyî ya Miss World de nûner kir, ku di heman salê de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin.

Ji ber ku Chloe-Beth Morgan di pêşbirka Miss Cîhan a 2008an de di nav beşdarên ji Keyaniya Yekbûyî de pûana herî bilind bi dest xistibû, ew hate hilbijartin ku di pêşbirka Miss Navneteweyî ya 2009an de nûnertiya Keyaniya Yekbûyî bike, ku li wir model a wêlsî bû sêyemîn.

Di gulana 2011an de jî Chloe-Beth Morgan hat hilbijartin ku Keyaniya Yekbûyî di Miss Universe 2011 de nûner bike, ku di 12ê Îlona 2011an de li São Paulo, Brezîl, hate lidarxistin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>0xpzisa4k9dw36v19g8zqfszk92cvg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abracadabra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315931</id>
    <revision>
      <id>2000252</id>
      <timestamp>2026-04-12T21:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Felipeofpo</username>
        <id>100378</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Agahîdank stran | album              = [[Mayhem (albûm)|Mayhem]] | written            = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Henry Walter|Susan Janet Ballion|Peter Edward Clarke|Steven Severin|John McGeoch}} | length             = {{Duration|m=3|s=43}} | producer           = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Cirkut}} | misc               = {{Vîdyoya muzîka derveyî|{{YouTube|vBynw9Isr28|&quot;Abracadabra&quot;}} }} | cure               = single | ziman              = Îngilîzî...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2000252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2337" sha1="s7yj0ue7bylwm960olf0wk2t1p1fgfg" xml:space="preserve">{{Agahîdank stran
| album              = [[Mayhem (albûm)|Mayhem]]
| written            = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Henry Walter|Susan Janet Ballion|Peter Edward Clarke|Steven Severin|John McGeoch}}
| length             = {{Duration|m=3|s=43}}
| producer           = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Cirkut}}
| misc               = {{Vîdyoya muzîka derveyî|{{YouTube|vBynw9Isr28|&quot;Abracadabra&quot;}}
}}
| cure               = single
| ziman              = Îngilîzî
| tomargeh           = {{Hlist|[[Interscope Records|Interscope]]}}
| wêne               = 
| hunermend          = [[Lady Gaga]]
| strana berê        = [[Disease]]
| sala strana berê   = 2024
| strana piştre      = [[The Dead Dance]]
| sala strana piştre = 2025
| sala vê stranê     = 2025
}}
'''&quot;Abracadabra&quot;''' stranek ji aliyê [[Lady Gaga]] ve ye, ku di 3ê Şubat 2025 de bi rêya Interscope Records hat weşandin wek single ya duyemîn ji albûma ''[[Mayhem (albûm)|Mayhem]]'' (2025).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Abracadabra – Single |others=[[Lady Gaga]] |url=https://music.apple.com/us/album/abracadabra-single/1793869707 |publisher=[[Apple Music]] |access-date=2025-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204010041/https://music.apple.com/us/album/abracadabra-single/1793869707 |archive-date=2025-02-04 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Stran ji aliyê Lady Gaga, Andrew Watt û Cirkut ve hat nivîsandin, û di nav de hêmanên strana &quot;Spellbound&quot; (1981) ya Siouxsie and the Banshees hene. Ji aliyê muzîkî ve, stran popa elektronîk e, bi şêwazên dance-pop û synth-pop, û hinek bandorên acid techno jî tê de hene.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wratten |first=Marcus |date=2025-02-03 |title=Lady Gaga fans go wild for new 'banger' single Abracadabra: 'Return to form' |url=https://www.thepinknews.com/2025/02/03/lady-gaga-new-single-abracadabra-grammy-awards-mayhem/ |access-date=2025-04-25 |website=Pink News |language=en |archive-date=2025-02-04 |archive-url=https://archive.today/20250204014112/https://www.thepinknews.com/2025/02/03/lady-gaga-new-single-abracadabra-grammy-awards-mayhem/ |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;  Struktura stranê forma beyt–nakaratê ye û dengê wê dinamik û asmanî ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên li ser xulamtiyê]]
[[Kategorî:Lady Gaga]]
[[Kategorî:Stran]]</text>
      <sha1>s7yj0ue7bylwm960olf0wk2t1p1fgfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000261</id>
      <parentid>2000252</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2000261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2394" sha1="gwrrxn6wjzeday92pb3bi0urbhivfd6" xml:space="preserve">{{Agahîdank stran
| album              = [[Mayhem (albûm)|Mayhem]]
| written            = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Henry Walter|Susan Janet Ballion|Peter Edward Clarke|Steven Severin|John McGeoch}}
| length             = {{Duration|m=3|s=43}}
| producer           = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Cirkut}}
| misc               = {{Vîdyoya muzîka derveyî|{{YouTube|vBynw9Isr28|&quot;Abracadabra&quot;}}
}}
| cure               = single
| ziman              = Îngilîzî
| tomargeh           = {{Hlist|[[Interscope Records|Interscope]]}}
| wêne               = 
| hunermend          = [[Lady Gaga]]
| strana berê        = [[Disease]]
| sala strana berê   = 2024
| strana piştre      = [[The Dead Dance]]
| sala strana piştre = 2025
| sala vê stranê     = 2025
}}
'''&quot;Abracadabra&quot;''' stranek ji aliyê [[Lady Gaga]] ve ye, ku di 3ê Şubat 2025 de bi rêya Interscope Records hat weşandin wek single ya duyemîn ji albûma ''[[Mayhem (albûm)|Mayhem]]'' (2025).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Abracadabra – Single |kesên-din=[[Lady Gaga]] |url=https://music.apple.com/us/album/abracadabra-single/1793869707 |weşanger=[[Apple Music]] |roja-gihiştinê=2025-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250204010041/https://music.apple.com/us/album/abracadabra-single/1793869707 |roja-arşîvê=2025-02-04 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Stran ji aliyê Lady Gaga, Andrew Watt û Cirkut ve hat nivîsandin, û di nav de hêmanên strana &quot;Spellbound&quot; (1981) ya Siouxsie and the Banshees hene. Ji aliyê muzîkî ve, stran popa elektronîk e, bi şêwazên dance-pop û synth-pop, û hinek bandorên acid techno jî tê de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Wratten |pêşnav=Marcus |tarîx=2025-02-03 |sernav=Lady Gaga fans go wild for new 'banger' single Abracadabra: 'Return to form' |url=https://www.thepinknews.com/2025/02/03/lady-gaga-new-single-abracadabra-grammy-awards-mayhem/ |roja-gihiştinê=2025-04-25 |malper=Pink News |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-04 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250204014112/https://www.thepinknews.com/2025/02/03/lady-gaga-new-single-abracadabra-grammy-awards-mayhem/ |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;  Struktura stranê forma beyt–nakaratê ye û dengê wê dinamik û asmanî ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên li ser xulamtiyê]]
[[Kategorî:Lady Gaga]]
[[Kategorî:Stran]]</text>
      <sha1>gwrrxn6wjzeday92pb3bi0urbhivfd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000266</id>
      <parentid>2000261</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T00:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Felipeofpo</username>
        <id>100378</id>
      </contributor>
      <origin>2000266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2421" sha1="2jwb5jqxoad8j6zzq4ieqgl376bacnz" xml:space="preserve">{{Agahîdank stran
| album              = [[Mayhem (albûm)|Mayhem]]
| written            = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Henry Walter|Susan Janet Ballion|Peter Edward Clarke|Steven Severin|John McGeoch}}
| length             = {{Duration|m=3|s=43}}
| producer           = {{Hlist|Lady Gaga|Andrew Watt|Cirkut}}
| misc               = {{Vîdyoya muzîka derveyî|{{YouTube|vBynw9Isr28|&quot;Abracadabra&quot;}}
}}
| cure               = single
| ziman              = Îngilîzî
| tomargeh           = {{Hlist|[[Interscope Records|Interscope]]}}
| wêne               = Abracadabra-Single-Logo.png
| hunermend          = [[Lady Gaga]]
| strana berê        = [[Disease]]
| sala strana berê   = 2024
| strana piştre      = [[The Dead Dance]]
| sala strana piştre = 2025
| sala vê stranê     = 2025
}}
'''&quot;Abracadabra&quot;''' stranek ji aliyê [[Lady Gaga]] ve ye, ku di 3ê Şubat 2025 de bi rêya Interscope Records hat weşandin wek single ya duyemîn ji albûma ''[[Mayhem (albûm)|Mayhem]]'' (2025).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Abracadabra – Single |kesên-din=[[Lady Gaga]] |url=https://music.apple.com/us/album/abracadabra-single/1793869707 |weşanger=[[Apple Music]] |roja-gihiştinê=2025-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250204010041/https://music.apple.com/us/album/abracadabra-single/1793869707 |roja-arşîvê=2025-02-04 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Stran ji aliyê Lady Gaga, Andrew Watt û Cirkut ve hat nivîsandin, û di nav de hêmanên strana &quot;Spellbound&quot; (1981) ya Siouxsie and the Banshees hene. Ji aliyê muzîkî ve, stran popa elektronîk e, bi şêwazên dance-pop û synth-pop, û hinek bandorên acid techno jî tê de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Wratten |pêşnav=Marcus |tarîx=2025-02-03 |sernav=Lady Gaga fans go wild for new 'banger' single Abracadabra: 'Return to form' |url=https://www.thepinknews.com/2025/02/03/lady-gaga-new-single-abracadabra-grammy-awards-mayhem/ |roja-gihiştinê=2025-04-25 |malper=Pink News |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-04 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250204014112/https://www.thepinknews.com/2025/02/03/lady-gaga-new-single-abracadabra-grammy-awards-mayhem/ |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;  Struktura stranê forma beyt–nakaratê ye û dengê wê dinamik û asmanî ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên li ser xulamtiyê]]
[[Kategorî:Lady Gaga]]
[[Kategorî:Stran]]</text>
      <sha1>2jwb5jqxoad8j6zzq4ieqgl376bacnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Péter Magyar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315932</id>
    <revision>
      <id>2000323</id>
      <timestamp>2026-04-13T06:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî Macaristanê ye ku serokê Partiya Tisza ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.  Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2000323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="469" sha1="tefja5840h0f4d5rthvt9zxbw6prsv8" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî Macaristanê ye ku serokê Partiya Tisza ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>tefja5840h0f4d5rthvt9zxbw6prsv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000325</id>
      <parentid>2000323</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="oshvgzjlnirplz2jgymo56zam03fd5z" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî Macaristanê ye ku serokê Partiya Tisza ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>oshvgzjlnirplz2jgymo56zam03fd5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000327</id>
      <parentid>2000325</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="8imqjx2pdpjoq98nfumy24vgcuxokkw" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>8imqjx2pdpjoq98nfumy24vgcuxokkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000333</id>
      <parentid>2000327</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="794" sha1="h3w12h0aj41a38u5rxo4vt9qzpgj8ez" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>h3w12h0aj41a38u5rxo4vt9qzpgj8ez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000334</id>
      <parentid>2000333</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="974" sha1="7lr1q5ez5nbc4m9wutygh33ixte0i6i" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>7lr1q5ez5nbc4m9wutygh33ixte0i6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000335</id>
      <parentid>2000334</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="jxwqwo9jksqsypz4krpbhsvozeykqec" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>jxwqwo9jksqsypz4krpbhsvozeykqec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000336</id>
      <parentid>2000335</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1483" sha1="srpwibvveodhdyz54cod11d4f3dq454" xml:space="preserve">'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav. Di hilbijartinên Parlamentoya Ewropa ya sala 2024an de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>srpwibvveodhdyz54cod11d4f3dq454</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000337</id>
      <parentid>2000336</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1651" sha1="c4qlbbqhnvhh6ejgvp9sve64s3jopur" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav. Di hilbijartinên Parlamentoya Ewropa ya sala 2024an de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>c4qlbbqhnvhh6ejgvp9sve64s3jopur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000338</id>
      <parentid>2000337</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3192" sha1="n87am0uvh69kvkeialn65pg9iyysa19" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên Parlamentoya Ewropa ya sala 2024an de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>n87am0uvh69kvkeialn65pg9iyysa19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000339</id>
      <parentid>2000338</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3229" sha1="jcc33lh1ip6jhksnlfxqnzl0r7qtz5w" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî mecar e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de bi ser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a Viktor Orbán aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li Mecaristanê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê Parlamentoya Ewropayê ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên Parlamentoya Ewropa ya sala 2024an de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]

[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>jcc33lh1ip6jhksnlfxqnzl0r7qtz5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000340</id>
      <parentid>2000339</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="l10kw0kdyxp9675g0pdfcfqofv6d8ie" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan|Mecaristanê]], di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên Parlamentoya Ewropa ya sala 2024an de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]

[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>l10kw0kdyxp9675g0pdfcfqofv6d8ie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000342</id>
      <parentid>2000340</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="nr9osqrqxmq9msw52uk3cil38c7j6mg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan|Mecaristanê]], di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]

[[en:Péter Magyar]]</text>
      <sha1>nr9osqrqxmq9msw52uk3cil38c7j6mg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000345</id>
      <parentid>2000342</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn</comment>
      <origin>2000345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3255" sha1="9f4b8mlshwu631l5iouxmt3mhjy4ycg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan|Mecaristanê]], di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>9f4b8mlshwu631l5iouxmt3mhjy4ycg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000353</id>
      <parentid>2000345</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2000353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3334" sha1="et5ooauq6evmx2y8y6tnk3feyr3l1tz" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye. Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>et5ooauq6evmx2y8y6tnk3feyr3l1tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000381</id>
      <parentid>2000353</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3335" sha1="qdwyvidvss4jste439r919w0vk4tz5s" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>qdwyvidvss4jste439r919w0vk4tz5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000383</id>
      <parentid>2000381</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3378" sha1="kvybuilmsvfvvxxhx5o8oshcd6waegs" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>kvybuilmsvfvvxxhx5o8oshcd6waegs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000387</id>
      <parentid>2000383</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3424" sha1="8446xxzoeurfve4u4il4jc6sj8vioar" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>8446xxzoeurfve4u4il4jc6sj8vioar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000389</id>
      <parentid>2000387</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3554" sha1="4mqhx9ukbn3qrtt9s1eyh4w14dnzq62" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>4mqhx9ukbn3qrtt9s1eyh4w14dnzq62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000391</id>
      <parentid>2000389</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="kna49bg3jmph0mw7zaq5p0117zwc3im" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>kna49bg3jmph0mw7zaq5p0117zwc3im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000394</id>
      <parentid>2000391</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4136" sha1="qt47tyy6p71bson80miegfj04e7zjip" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye. Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>qt47tyy6p71bson80miegfj04e7zjip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000397</id>
      <parentid>2000394</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4158" sha1="mp0071x9r2pjxx8vmd0fxqa5oifq8nm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye. Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>mp0071x9r2pjxx8vmd0fxqa5oifq8nm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000399</id>
      <parentid>2000397</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4424" sha1="gihfo0hcef21b7uusyqskqobuq9gmg8" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>gihfo0hcef21b7uusyqskqobuq9gmg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000401</id>
      <parentid>2000399</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4528" sha1="nkryekj92x6y4woj49v5pm9czfzv0ig" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>nkryekj92x6y4woj49v5pm9czfzv0ig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000403</id>
      <parentid>2000401</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4605" sha1="htuz7tzh3s1nuvfablkitjk5ipgpxer" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne. Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>htuz7tzh3s1nuvfablkitjk5ipgpxer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000404</id>
      <parentid>2000403</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4775" sha1="40aijnvckjuavkrfqaam41yfjir71l8" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne. Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>40aijnvckjuavkrfqaam41yfjir71l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000405</id>
      <parentid>2000404</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4855" sha1="qpe5kkd0xh9c49ajfazhsqmqca5jup2" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne. Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê. Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ji ragihandine ku ji hev cuda bibin.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>qpe5kkd0xh9c49ajfazhsqmqca5jup2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000407</id>
      <parentid>2000405</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5108" sha1="i0oowt9d8je7uh8bizu123wfet3x3ic" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne. Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê. Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ji ragihandine ku ji hev cuda bibin.

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>i0oowt9d8je7uh8bizu123wfet3x3ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000408</id>
      <parentid>2000407</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5262" sha1="8o0c7kxvjekg6jyqpnyk1mrlmedxtbd" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne. Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê. Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ji ragihandine ku ji hev cuda bibin.

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>8o0c7kxvjekg6jyqpnyk1mrlmedxtbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000412</id>
      <parentid>2000408</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5645" sha1="bzx2vdhbrs88lp91i1u4czcb3fnci6h" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne. Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê. Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ji ragihandine ku ji hev cuda bibin.

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>bzx2vdhbrs88lp91i1u4czcb3fnci6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000414</id>
      <parentid>2000412</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7225" sha1="is5h1a2sj5l8w5awo0hp05e6nvd67ej" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ji ragihandine ku ji hev cuda bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>is5h1a2sj5l8w5awo0hp05e6nvd67ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000415</id>
      <parentid>2000414</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7534" sha1="5uoxrmbqk6ttgw2mhq3riezzsd487xy" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ji ragihandine ku ji hev cuda bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>5uoxrmbqk6ttgw2mhq3riezzsd487xy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000421</id>
      <parentid>2000415</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2000421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7534" sha1="ehd1p1r2bzzflc1vdldy866db4reh7k" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>ehd1p1r2bzzflc1vdldy866db4reh7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000434</id>
      <parentid>2000421</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.)</comment>
      <origin>2000434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7207" sha1="dg5e1stpysau3okoc9h0nh2ygn9390z" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>dg5e1stpysau3okoc9h0nh2ygn9390z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000487</id>
      <parentid>2000434</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7372" sha1="kijijxfygc49bs8i3ka7bdotyiev09y" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>kijijxfygc49bs8i3ka7bdotyiev09y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000492</id>
      <parentid>2000487</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7629" sha1="peu06wl5wymmgne0hde85myqlgdzl8m" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê. Piştî ku Fidesz di hilbijartinên parlemanî yê sala 2010an de hatiye ser desthilatê, ew wekî karmendeke sivîl li Wezareta Karên Derve hatibû erkdarkirin. Di heman demê de ew tevlî Nûnertiya mayînî ya Mecaristan a li Yekîtiya Ewropayê bûye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>peu06wl5wymmgne0hde85myqlgdzl8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000498</id>
      <parentid>2000492</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7807" sha1="l4vdqcsedjtygz35cnhsk4hvmjgvo06" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê. Piştî ku Fidesz di hilbijartinên parlemanî yê sala 2010an de hatiye ser desthilatê, ew wekî karmendeke sivîl li Wezareta Karên Derve hatibû erkdarkirin. Di heman demê de ew tevlî Nûnertiya daîmî ya Mecaristanê ya li Yekîtiya Ewropayê bûye. Péter Magyar sala 2015an de li ofîsa serokwezîr dest bi kar kiriye. Di îlona sala 2018an de jî rêveberiya hiqûqî ya Yekîtiya Ewropayê ya Banka MBH a dewletê kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>l4vdqcsedjtygz35cnhsk4hvmjgvo06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000501</id>
      <parentid>2000498</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7838" sha1="1l6ik9tmxry21hgyuknuskr75fo4zb9" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê. Piştî ku Fidesz di hilbijartinên parlemanî yê sala 2010an de hatiye ser desthilatê, ew wekî karmendeke sivîl li Wezareta Karên Derve hatibû erkdarkirin. Di heman demê de ew tevlî Nûnertiya daîmî ya Mecaristanê ya li Yekîtiya Ewropayê bûye. Péter Magyar sala 2015an de li ofîsa serokwezîr dest bi kar kiriye. Di îlona sala 2018an de jî rêveberiya hiqûqî ya Yekîtiya Ewropayê ya Banka MBH a dewletê kiriye.
=== Cûdabûna ji Fideszê ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>1l6ik9tmxry21hgyuknuskr75fo4zb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000505</id>
      <parentid>2000501</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8133" sha1="jc6zzkqtycdhynr5pehjdgi8lwod7vx" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê. Piştî ku Fidesz di hilbijartinên parlemanî yê sala 2010an de hatiye ser desthilatê, ew wekî karmendeke sivîl li Wezareta Karên Derve hatibû erkdarkirin. Di heman demê de ew tevlî Nûnertiya daîmî ya Mecaristanê ya li Yekîtiya Ewropayê bûye. Péter Magyar sala 2015an de li ofîsa serokwezîr dest bi kar kiriye. Di îlona sala 2018an de jî rêveberiya hiqûqî ya Yekîtiya Ewropayê ya Banka MBH a dewletê kiriye.
=== Cûdabûna ji Fideszê ===
Magyar yekem car piştî skandala efûkirina serokatiyê ya têkildarî Katalin Novák bi rexnekirina rayedarên hikûmetê ketiye rojevê. Di sibata sala 2024an de, wî tomareke dengî weşandiye ku wî bi dizî bêyî agahdarî an razîbûna wê ku wê demê wezîrê dadê bû, tomar kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>jc6zzkqtycdhynr5pehjdgi8lwod7vx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000507</id>
      <parentid>2000505</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2000507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8363" sha1="cqzz5dmqp6jb5b9ppkb5qgtz8uhp6jv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê. Piştî ku Fidesz di hilbijartinên parlemanî yê sala 2010an de hatiye ser desthilatê, ew wekî karmendeke sivîl li Wezareta Karên Derve hatibû erkdarkirin. Di heman demê de ew tevlî Nûnertiya daîmî ya Mecaristanê ya li Yekîtiya Ewropayê bûye. Péter Magyar sala 2015an de li ofîsa serokwezîr dest bi kar kiriye. Di îlona sala 2018an de jî rêveberiya hiqûqî ya Yekîtiya Ewropayê ya Banka MBH a dewletê kiriye.
=== Cûdabûna ji Fideszê ===
Magyar yekem car piştî skandala efûkirina serokatiyê ya têkildarî Katalin Novák bi rexnekirina rayedarên hikûmetê ketiye rojevê. Di sibata sala 2024an de, wî tomareke dengî weşandiye ku wî bi dizî bêyî agahdarî an razîbûna wê ku wê demê wezîrê dadê bû, tomar kiriye. Di vê tomarê de hatiye eşkere kirin ku di nîsana sala 2023an de, serokkomarê Macaristanê Katalin Novák efûyek serokatiyê daye Endre Kónya ku cîgirê rêveberê maleke zarokan a dewletê ya li nêzîkî Budapeştê bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>cqzz5dmqp6jb5b9ppkb5qgtz8uhp6jv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000531</id>
      <parentid>2000507</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8389" sha1="du8nkeorpyx9y2pyg014e3cdp6iwzdr" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Péter Magyar''' (jdb. (16ê adara 1981an) siyasetmedar û parêzerekî [[mecar]] e û serokê Partiya Tiszayê ye. Di hilbijartina Macaristan a 12ê nîsana sala 2016an de biser dikeve û bi vî awayî dawî li desthilatdariya 16 salan a [[Viktor Orbán]] aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-13 |sernav=Hungarian opposition ousts Viktor Orbán after 16 years in power |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |sernav=Viktor Orbán ousted after 16 years in power as Hungarian opposition wins election landslide |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Magyar ku parêzereke mecarî ye piştî xwepêşandanên li [[Mecaristan]]ê, di sala 2006an de dest bi siyasetê dike. Ji sala 2024an vir ve endamê [[Parlamena Ewropayê|Parlamentoya Ewropayê]] ye.

Magyar endamekî berê partiya Fidesz a desthilatdar a Mecaristanê bû ku di sibata sala 2024an dema ku wî dest ji hemî erkên xwe yê fermî ragihandye û nerazîbûna xwe ya kûr ji awayê birêvebirina welat di dema skandala efûkirina serokatiyê de nîşan daye, bala seranserî welat kişandiye. Di 15ê adara sala 2024an de, wî niyeta xwe ya avakirina saziyeke siyasî ya nû yê ji bo welatiyên ku hem ji hikûmetê û hem jî ji opozîsyona welat nerazî ne ragihandiye.

Bi wergirtina serokatiya Partiya Rêz û Azadiyê ya berê ku zêde nedihat naskirin, bûye yek ji kesayetên opozîsyonê yên herî berbiçav.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bayer |pêşnav=Lili |tarîx=2024-03-25 |sernav=‘The time is here’: the ex-government insider shaking up Hungarian politics |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/25/the-time-is-here-the-ex-government-insider-shaking-up-hungarian-politics |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên sala 2024an s parlamentoya Ewropayê de, partiya wî piştî Fidesz di rêza duyemîn de bû ku bi qasî ji %30ê dengan wergirdigire; ev rêje û hejmara dengan a herî bilind bû ku ji sala 2006an vir ve ji xeynî Fidesz ji her partiyek din bi dest xistiye. Ew xwe wekî lîberalek &quot;rexnegir&quot; ê alîgirê Ewropayê û muhafezekar bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Serdült |pêşnav=Viktória |tarîx=2024-12-18 |sernav=At last, a figure has emerged who could wrench power from Viktor Orbán in Hungary |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/dec/18/viktor-orban-hungary-peter-magyar |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |sernav=Wyborcza.pl |malper=wyborcza.pl |roja-gihiştinê=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
== Jînenîgarî ==
=== Jiyana despêkê û perwerdehiya wî ===
Péter Magyar di 16 adara sala 1981ê de li Budapestê wekê kurê dê û bavên István Magyar û Mónika Erőss ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Budapeştê û li Zanîngeha Humboldt a Berlînê di çarçoveya bernameya Erasmus de temam kiriye û di sala 2004an de ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Katolîk a Pázmány Péter bawernameya xwe wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1981-03-16 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Wî li Dadgeha Metropolitan dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye û piştî ku di azmûnên hiqûqê de serkeftî bûye, di warê hiqûqa navneteweyî de xebitiye. Di heman demê de di warên hiqûqa pargîdaniyên, bazirganî û hiqûqa pêşbaziyê de di veberhênanên wan ên li Macaristanê de alîkariya pargîdaniyên pirneteweyî kiriye.
=== Jiyana kesane ===
Wî di 1ê nîsana 2005an de li şahiyekê bi Judit Varga nas kiriye û ew di sala 2006an de zewicîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=Garamvolgyi |pêşnav2=Flora |tarîx=2026-04-10 |sernav=Who is Péter Magyar, the man leading the polls as Hungary prepares for election? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/10/peter-magyar-leading-polls-hungary-election-tisza-opposition |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Sê kurên wan hene û kurê wan ê yekem di sala 2008an de hatiye dinyayê. Heta ku ew li wezareta dadê ji bo wezîfeyekê hatiye erkdarkirin, malbata Varga çend salan li Brukselê jiyane û piştî erkdarkirinê wî ew vegeriyane Budapeştê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kepmas.hu/en/open-cage-interview-judit-varga-and-peter-magyar |sernav=In an open cage – interview with Judit Varga and Péter Magyar |malper=Képmás |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew û hevjîna wî di adara sala 2023an de ragihandine ku ew ji hev cuda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2023/03/07/valas-varga-judit-igazsagugyi-miniszter-magyar-peter |sernav=Válik Varga Judit igazságügyi miniszter |malper=telex |tarîx=2023-03-07 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di nav malbata wî de kesayetên girîng ên siyaseta Mecaristanê hene ku di nav wan de dadwerek û serokkomarekî berê heye. Bapîrê wî, Pál Erőss, dadwerek bû ku bernameyeke televîzyonê ya populer li ser mijarên qanûnî pêşkêş kiriye. Apê wê yê mezin, Ferenc Mádl, ji 2000an ve heta sala 2005an wekê serokkomarê Mecaristanê xebitiye û dayika wî di sektora hiqûqî de dixebitiye.&lt;ref name=&quot;Bayer2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.blikk.hu/politika/magyar-politika/magyar-peter-portre/0881fx3 |sernav=Egyszemélyes háborút indított a rendszer ellen - Ki is valójában a első számú közellenségnek kikiáltott Magyar Péter? |malper=Blikk |tarîx=2024-02-20 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

Di meha tîrmeha 2025an de, Magyar neçar maye ku hemî mal û milkên xwe ji ber qanûnek ku ji aliyê hikûmeta Fidesz ve hatiye derxistin eşkere bike. Ev qanûn eşkere kiriye ku Magyar xwediyê çar milk (du apartman, qerajek û zeviyek vala ye) û veberhênan û bi qasî 86.4 milyon forint (nêzîkî 253.000 dolarê amerîkî yên di tîrmeha 2025an de) pereyên wî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://telex.hu/belfold/2025/07/10/tisza-part-magyar-peter-ep-kepviselok-vagyonnyilatkozat |sernav=Négy ingatlan, festmények, 86 milliós megtakarítás – nyilvános Magyar Péter vagyonnyilatkozata |malper=telex |tarîx=2025-07-10 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |ziman=hu}}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Berî ku Fidesz were ser desthilatê, Magyar di xwepêşandanên 2006an de nûnertiya hiqûqî û bi alîkariya bêpere bûye alîkarê çalakvanên dij-hikûmetê. Piştî ku Fidesz di hilbijartinên parlemanî yê sala 2010an de hatiye ser desthilatê, ew wekî karmendeke sivîl li Wezareta Karên Derve hatibû erkdarkirin. Di heman demê de ew tevlî Nûnertiya daîmî ya Mecaristanê ya li Yekîtiya Ewropayê bûye. Péter Magyar sala 2015an de li ofîsa serokwezîr dest bi kar kiriye. Di îlona sala 2018an de jî rêveberiya hiqûqî ya Yekîtiya Ewropayê ya Banka MBH a dewletê kiriye.
=== Cûdabûna ji Fideszê ===
Magyar yekem car piştî skandala efûkirina serokatiyê ya têkildarî Katalin Novák bi rexnekirina rayedarên hikûmetê ketiye rojevê. Di sibata sala 2024an de, wî tomareke dengî weşandiye ku wî bi dizî bêyî agahdarî an razîbûna wê ku wê demê wezîrê dadê bû, tomar kiriye. Di vê tomarê de hatiye eşkere kirin ku di nîsana sala 2023an de, serokkomarê Macaristanê Katalin Novák efûyek serokatiyê daye Endre Kónya ku cîgirê rêveberê maleke zarokan a dewletê ya li nêzîkî Budapeştê bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên mecar]]</text>
      <sha1>du8nkeorpyx9y2pyg014e3cdp6iwzdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ann Griffiths, Ann Griffiths</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315933</id>
    <revision>
      <id>2000483</id>
      <timestamp>2026-04-13T10:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;Ann Griffiths, bi navê jidayikbûnê Thomas (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên Metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2000483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="886k2sayk9d9de1kdhkubmhm8m5glpk" xml:space="preserve">Ann Griffiths, bi navê jidayikbûnê Thomas (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên Metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>886k2sayk9d9de1kdhkubmhm8m5glpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000484</id>
      <parentid>2000483</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Şaşnivîs</comment>
      <origin>2000484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000529</id>
      <parentid>2000484</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="g0lj77xhqt9lgnrf9h32wcugzwrsuiz" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>g0lj77xhqt9lgnrf9h32wcugzwrsuiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ann Griffiths</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315934</id>
    <revision>
      <id>2000486</id>
      <timestamp>2026-04-13T10:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;Ann Griffiths, bi navê jidayikbûnê Thomas (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2000486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="h4ufw6xrxyom4juc8yl50dsjamojkgu" xml:space="preserve">Ann Griffiths, bi navê jidayikbûnê Thomas (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>h4ufw6xrxyom4juc8yl50dsjamojkgu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000490</id>
      <parentid>2000486</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="jgkyt9fmrjrj0ytki244bb5em452mqj" xml:space="preserve">
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê Thomas (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>jgkyt9fmrjrj0ytki244bb5em452mqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000491</id>
      <parentid>2000490</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="8xt6rk1wweipnt4uj8favmlxetyyxg0" xml:space="preserve">
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>8xt6rk1wweipnt4uj8favmlxetyyxg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000497</id>
      <parentid>2000491</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="dng6y7elvef4fd6jrvhk86bmwzscq14" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
 | nav              = 
 | navê_rastî       = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
 | bernav           = 
 | wêne             = 
 | mezinahiya_wêne  = 
 | sernavê_wêne     = 
 | pîşe             = 
 | navê_jidayikbûnê =
 | roja_jidayikbûnê = 
 | cihê_jidayikbûnê = 
 | roja_mirinê      = 
 | cihê_mirinê      = 
 | koordînatên_cihê_goristanê =
 | netewe           = 
 | hevwelatî        = 
 | perwerde         = 
 | destûrname       = 
 | ziman            = &lt;!-- Zimanê nivîsê --&gt;
 | tevger           = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
 | şêwe             = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
 | serdem           = 
 | salên_çalak      = 
 | berhem           = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
 | bandorbar        = 
 | bandorker        = 
 | hevjîn           = &lt;!-- zewicî --&gt;
 | partner          = &lt;!-- nezewicî --&gt;
 | bav              = 
 | dê               = 
 | zarok            = 
 | malper           = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
 | şanenav          = &lt;!-- îmze --&gt;
 | mezinahiya_şanenavê =  
 | modul            = 
 | jêrenot          = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>dng6y7elvef4fd6jrvhk86bmwzscq14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000508</id>
      <parentid>2000497</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1559" sha1="bg29cg5q3k8ln4dno72i2nxrhpbl0sy" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = &lt;!-- Zimanê nivîsê --&gt;
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>bg29cg5q3k8ln4dno72i2nxrhpbl0sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000511</id>
      <parentid>2000508</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="ewal4ps4x3uoxqugiqb8d9orank1k3j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = &lt;!-- Zimanê nivîsê --&gt;
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.</text>
      <sha1>ewal4ps4x3uoxqugiqb8d9orank1k3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000513</id>
      <parentid>2000511</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1604" sha1="nhuvlizruecquf1lb0jfwne1zlzq2mp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = &lt;!-- Zimanê nivîsê --&gt;
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>nhuvlizruecquf1lb0jfwne1zlzq2mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000521</id>
      <parentid>2000513</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1632" sha1="bvs8olrseme5oysafd7z3z5a96zl294" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = &lt;!-- Zimanê nivîsê --&gt;
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>bvs8olrseme5oysafd7z3z5a96zl294</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000525</id>
      <parentid>2000521</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1691" sha1="lkql8kkgiep2uey7dsl10jjv4lou855" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = &lt;!-- Zimanê nivîsê --&gt;
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>lkql8kkgiep2uey7dsl10jjv4lou855</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000526</id>
      <parentid>2000525</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="ll42ebi3xebfhi4s4b4midsynnoi0gl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.


== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>ll42ebi3xebfhi4s4b4midsynnoi0gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000527</id>
      <parentid>2000526</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1757" sha1="k1cvxu47fhhiffovs5xnzod1xphs1hn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

=Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>k1cvxu47fhhiffovs5xnzod1xphs1hn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000528</id>
      <parentid>2000527</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2000528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1813" sha1="kr2cloe294ocaqnluw1sb9tau220sr4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

=Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>kr2cloe294ocaqnluw1sb9tau220sr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000534</id>
      <parentid>2000528</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1875" sha1="nkcg2tjrm38kikxeavp5qqnmx7ulguk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

==Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805) NLW3365236.jpg|thumb|A letter in the hand of Ann Griffiths]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>nkcg2tjrm38kikxeavp5qqnmx7ulguk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000535</id>
      <parentid>2000534</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1887" sha1="4dc8oyz63zmshtf4g6sp5xa69ewdzp6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

==Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805) NLW3365236.jpg|thumb|Nameyeke bi destê Ann Griffiths hatiye nivîsîn]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>4dc8oyz63zmshtf4g6sp5xa69ewdzp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000536</id>
      <parentid>2000535</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="lw39b4jcdegw0brlhb0hhbj6ih1mk7d" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

==Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805) NLW3365236.jpg|thumb|Nameyeke bi destê Ann Griffiths hatiye nivîsîn]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1776]]</text>
      <sha1>lw39b4jcdegw0brlhb0hhbj6ih1mk7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000537</id>
      <parentid>2000536</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1950" sha1="tmtlsf79etwuqfdtfykhi687381ov7l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

==Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805) NLW3365236.jpg|thumb|Nameyeke bi destê Ann Griffiths hatiye nivîsîn]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1805]]</text>
      <sha1>tmtlsf79etwuqfdtfykhi687381ov7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000538</id>
      <parentid>2000537</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2000538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="jvuce3gkeahbgycmvumjld4tgcdyw9y" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--&gt;
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Helbestvan]],[[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = [[Llanfihangel-yng-Ngwynfa]], [[Montgomeryshire]],[[Wêls]]
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = 
| ziman              = [[Zimanê wêlsî]]
| tevger             = &lt;!-- Tevgera wêjeyî --&gt;
| şêwe               = &lt;!-- Şêweya wêjeyî --&gt;
| serdem             = 
| salên_çalak        = 
| berhem             = &lt;!-- Berhemên navdar --&gt;
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = &lt;!-- zewicî --&gt;
| partner            = &lt;!-- nezewicî --&gt;
| bav                = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = &lt;!-- îmze --&gt;
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| jêrenot            = &lt;!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --&gt;
}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

==Jînenîgarî==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805) NLW3365236.jpg|thumb|Nameyeke bi destê Ann Griffiths hatiye nivîsîn]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
[[Kategorî:Mirin 1805]]
[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî yên jin]]</text>
      <sha1>jvuce3gkeahbgycmvumjld4tgcdyw9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burnley F.C.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315935</id>
    <revision>
      <id>2000542</id>
      <timestamp>2026-04-13T11:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ez im nivîsdi</username>
        <id>67903</id>
      </contributor>
      <comment>Min rûpeleke nû bi navê Burnley F.C. çêkir.</comment>
      <origin>2000542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1410" sha1="trosaqx8esyiv9m1lqdc37qtuomzpz4" xml:space="preserve">[https://en.wikipedia.org/wiki/Burnley_F.C.]{{Yaneya futbolê|nav=Burnley Football Club|logo=Burnley_FC_logo.png|nasnav=The Clarets|navê_kurt=Burnley|d_avakirinê=1882|yarîgeh=Turf Moor|kapasîte=21.944|serok=Alan Pace|rahêner=Scott Parker|lîga=EFL Championship|malper=[https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com]}}

'''Burnley Football Club''', yaneyeke futbolê ya profesyonel a îngilîzî ye ku li bajarê Burnley, Lancashire hatiye avakirin. Ev yane di sala 1882an de hatiye damezrandin. Burnley yek ji endamên damezrîner ên [[Football League|Football Leagueê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020-08-26 |sernav=Review NHESS manuscript Ref https://doi.org/10.5194/nhess-2020-74 |url=https://doi.org/10.5194/nhess-2020-74-rc3 |doi=10.5194/nhess-2020-74-rc3}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Yaneyê di dîroka xwe de du caran lîga herî bilind a Îngilîstanê qezenc kiriye (1920–21 û 1959–60). Her wiha di sala 1914an de Kupaya FA biriye malê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Yarîgeh ==
Yane ji sala 1883an ve maçên xwe li stadê [[Turf Moor|Turf Moorê]] dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>trosaqx8esyiv9m1lqdc37qtuomzpz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000549</id>
      <parentid>2000542</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ez im nivîsdi</username>
        <id>67903</id>
      </contributor>
      <comment>guhertina çavkanî</comment>
      <origin>2000549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1288" sha1="2mk2oag6n9q3jmsj41h9d1aqq3di6x6" xml:space="preserve">[https://en.wikipedia.org/wiki/Burnley_F.C.]{{Yaneya futbolê|nav=Burnley Football Club|logo=Burnley_FC_logo.png|nasnav=The Clarets|navê_kurt=Burnley|d_avakirinê=1882|yarîgeh=Turf Moor|kapasîte=21.944|serok=Alan Pace|rahêner=Scott Parker|lîga=EFL Championship|malper=[https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com]}}

'''Burnley Football Club''', yaneyeke futbolê ya profesyonel a îngilîzî ye ku li bajarê Burnley, Lancashire hatiye avakirin. Ev yane di sala 1882an de hatiye damezrandin. Burnley yek ji endamên damezrîner ên [[Football League|Football Leagueê]] ye.&lt;ref&gt;https://burnleyfootballclub.com/more/club/burnley-fc-club-history&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Yaneyê di dîroka xwe de du caran lîga herî bilind a Îngilîstanê qezenc kiriye (1920–21 û 1959–60). Her wiha di sala 1914an de Kupaya FA biriye malê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Yarîgeh ==
Yane ji sala 1883an ve maçên xwe li stadê [[Turf Moor|Turf Moorê]] dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>2mk2oag6n9q3jmsj41h9d1aqq3di6x6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000558</id>
      <parentid>2000549</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ez im nivîsdi</username>
        <id>67903</id>
      </contributor>
      <comment>Agahiyên derbarê vê tîmê</comment>
      <origin>2000558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="pzk830cig76w9c1xlkyihexehk2hcc3" xml:space="preserve">{{Agahîdank yaneya futbolê|nav=Burnley F.C.|wêne=Burnley_FC_logo.svg.png|navê_tewaw=Burnley Football Club|nasnav=The Clarets|herêm=Burnley, Lancashire|reng=Şerabî û Şîn|damezrandin=18ê gulana 1882an|stadyum=Turf Moor|kapasîte=21.944|serok=Alan Pace|rahêner=Scott Parker|lîga_niha=EFL Championship|malper=[https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com]|pattern_la1=_burnley2324h|pattern_b1=_burnley2324h|pattern_ra1=_burnley2324h|leftarm1=6C1D45|body1=6C1D45|rightarm1=6C1D45|shorts1=6C1D45|socks1=6C1D45}}[https://en.wikipedia.org/wiki/Burnley_F.C.]{{Yaneya futbolê|nav=Burnley Football Club|logo=Burnley_FC_logo.png|nasnav=The Clarets|navê_kurt=Burnley|d_avakirinê=1882|yarîgeh=Turf Moor|kapasîte=21.944|serok=Alan Pace|rahêner=Scott Parker|lîga=EFL Championship|malper=[https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com]}}

'''Burnley Football Club''', yaneyeke futbolê ya profesyonel a îngilîzî ye ku li bajarê Burnley, Lancashire hatiye avakirin. Ev yane di sala 1882an de hatiye damezrandin. Burnley yek ji endamên damezrîner ên [[Football League|Football Leagueê]] ye.&lt;ref&gt;https://burnleyfootballclub.com/more/club/burnley-fc-club-history&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Yaneyê di dîroka xwe de du caran lîga herî bilind a Îngilîstanê qezenc kiriye (1920–21 û 1959–60). Her wiha di sala 1914an de Kupaya FA biriye malê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Yarîgeh ==
Yane ji sala 1883an ve maçên xwe li stadê [[Turf Moor|Turf Moorê]] dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>pzk830cig76w9c1xlkyihexehk2hcc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000559</id>
      <parentid>2000558</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir, Nav li ref-ê zêde kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>2000559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="p8tn97eplq741dofdg0daghjux4hgqf" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = Burnley F.C.
| wêne               = Burnley_FC_logo.svg.png
| navê_tewaw         = Burnley Football Club
| nasnav             = The Clarets
| herêm              = Burnley, Lancashire
| reng               = Şerabî û Şîn
| damezrandin        = 18ê gulana 1882an
| stadyum            = Turf Moor
| kapasîte           = 21.944
| serok              = Alan Pace
| rahêner            = Scott Parker
| lîga_niha          = EFL Championship
| malper             = [https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com]
| pattern_la1        = _burnley2324h
| pattern_b1         = _burnley2324h
| pattern_ra1        = _burnley2324h
| leftarm1           = 6C1D45
| body1              = 6C1D45
| rightarm1          = 6C1D45
| shorts1            = 6C1D45
| socks1             = 6C1D45
}}
[https://en.wikipedia.org/wiki/Burnley_F.C.]{{Yaneya futbolê|nav=Burnley Football Club|logo=Burnley_FC_logo.png|nasnav=The Clarets|navê_kurt=Burnley|d_avakirinê=1882|yarîgeh=Turf Moor|kapasîte=21.944|serok=Alan Pace|rahêner=Scott Parker|lîga=EFL Championship|malper=[https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com]}}

'''Burnley Football Club''', yaneyeke futbolê ya profesyonel a îngilîzî ye ku li bajarê Burnley, Lancashire hatiye avakirin. Ev yane di sala 1882an de hatiye damezrandin. Burnley yek ji endamên damezrîner ên [[Football League]]ê ye.&lt;ref&gt;https://burnleyfootballclub.com/more/club/burnley-fc-club-history&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Yaneyê di dîroka xwe de du caran lîga herî bilind a Îngilîstanê qezenc kiriye (1920–21 û 1959–60). Her wiha di sala 1914an de Kupaya FA biriye malê.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&amp;oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Yarîgeh ==
Yane ji sala 1883an ve maçên xwe li stadê [[Turf Moor]]ê dilîze.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>p8tn97eplq741dofdg0daghjux4hgqf</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>