Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1105 2003822 2003028 2026-04-22T02:11:50Z Penaber49 39672 2003822 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 350 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Nexşeya sinorê Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Belavbûna [[kurd]]an li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê. }} '''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}</ref> Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye. Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 25 û 30 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}</ref> Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn. == Etîmolojî == Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike. Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan. == Erdnîgarî == === Rûber === {{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}} Bakurê Kurdistan welatekî çiyayî ye ku herêm xwedî deşt û çiyayên bilind in. Lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya çiyayê digihîje 5.137 mêtreyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> Duyem lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] ye ku bilindahiya çiyayê gihiştiye 4.116 mêtreyê û sêyem lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê bi bilindahiya 4.058 mêtre [[Çiyayê Sîpan]]ê ye. Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûbera rûava bi qasê 3.713 km² yê gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}</ref> Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin. Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.<ref>Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.</ref> === Bakurê Torosan === Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye. Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e. === Başûrê Torosan === Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e. Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin. Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e. Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> === Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê === {| class="wikitable" style="width:600px;" |+ |- ! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe |- ! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]] || [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]] |- ! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] || [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]] || [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]] |- ! [[Batman (parêzgeh)|Batman]] || '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]] || [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]] |- ! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]] || [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]] |- ! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]] || [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]] |- ! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]] || [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]] |- ! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]] || [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]] |- ! [[Entab (parêzgeh)|Entab]] || [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]] || [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]] |- ! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] || − || [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]] |- ! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]], [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]] || [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]] |- ! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]] || [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]] |- ! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]] || [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]] |- ! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]] || [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]] || [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]] |- ! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || − || [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]] |- ! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]] || [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]] |- ! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]] || [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]] |- ! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || − || [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]] |- ! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]] || [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]] |- ! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || − || [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]] |- ! [[Qers (parêzgeh)|Qers]] || [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]] || [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]] |- ! [[Riha (parêzgeh)|Riha]] || [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]] || [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]] |- ! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] || [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]] || [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]] |- ! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]], || [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]] |- ! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] || [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]''' || [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]] |- ! [[Wan (parêzgeh)|Wan]] || [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]] || [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]] |- ![[Gumuşxane|Gumusxane]] |[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]] |[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]] |- ! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]] || [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]] |- ! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || − || [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]] |} == Avhewa == Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne. Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê. Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e. Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] [[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]] Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin. Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê. Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav="An Ancient Valley Lost to 'Progress'" }}</ref> Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye. === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mîtaniyan destnîşan dike.]] Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}</ref> Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> [[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]] Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê "Mada" hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}</ref> Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]] Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}</ref> Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&lpg=PA623&dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&hl=tr&pg=PA624#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&f=false }}</ref> Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike. Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.<ref name="Özoğlu2004"/><ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.<ref name="Özoğlu2004" /> Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Padîşahiya Serbixwe û Mîrekiyên Xweser ên Kurd li dora 1835 (li gorî Dr Michael Izady).]] Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane. Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: "Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}</ref> ==== Rûxandina osmaniyan ==== Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî]]yan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Serhildana Koçgiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]] Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}</ref><ref name="Olson1991">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Seyîd Ebdulqadir]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.<ref name="Olson1991"/> Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya Elîşêr, [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî "yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan" hatiye binav kirin. Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne. Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}</ref> Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.<ref name=":3" /> Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}</ref> Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin. ==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ==== Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.<ref name=":1" /> Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne. Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de. ==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ==== Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]] Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}</ref> Li gel zimanê kurdî peyva "kurd", "Kurdistan" an "kurdî" jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}</ref> Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.<ref name=":2" /> Tîpên "x, w, q, î, û, ê" ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.<ref name=":2" /> ==== Damezrandina Komara Agiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye. Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin. Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref> [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin. Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.<ref name="Allsopp2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref> Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&q=Kurdava+1930 }}</ref> Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.<ref name="Allsopp2014"/> ==== Komkujiya Geliyê Zîlan ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: "Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin".]] [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}</ref> Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin. Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}</ref> Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku "li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin."<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998">{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998" /> ==== Komkujiya Dêrsimê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}} [[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]] Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}</ref> Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên "siyaseta kemalîst" a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi "îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye" hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike. Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike. Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?" Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728</p> |issn=1911-0359 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye. ==== Komkujiya Qilabanê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}} [[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]] [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: "No comment about intelligence in Roboski massacre", Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: "Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne" û biryara ne şopandina komkujiyê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd === Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&pg=PA35&lpg=PA35&dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&source=bl&ots=UBXL7izm5a&sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&hl=nl&ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&sa=X&oi=book_result&ct=result }}</ref> Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye. Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}</ref> ku heya niha di girtîgehê de ne. Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}</ref> == Polîtîka == === Yekem partiyên siyasî === Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê têkoşîna siyasî meşandiye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.<ref name=":4" /> Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin. Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta "navenda çalakiyên derqanûnî" hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}</ref> === Hilbijartinên giştî yên sala 2015an === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg | alt1 = | caption1 = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ. | image2 = Parliament of Turkey June 2015.svg | alt2 = | caption2 = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû. }} Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.<ref name=":5" /> Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.<ref name=":5" /> Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. === Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) === Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}</ref> === Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) === Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Erkdarkirina qeyûman yek ji şêwaza desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê Tirkîyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye bikaranîn. == Demografî == Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertinên demografîk === Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn "Pirsgirêk"? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin. Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin. === Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî === Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}</ref> Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}</ref> === Dîn === Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan == Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}</ref> Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.<ref name=":6" /> Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.<ref name=":6" /> Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.<ref name=":6" /> Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}</ref> Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}</ref> Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name=":7" /> == Çand == === Muzîk === Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}</ref> Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}</ref> Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref> Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê. Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên. === Wêje === Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}</ref> Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}</ref> Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}</ref> Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn. Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.<ref name="Chyet2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}</ref> Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.<ref name="Chyet2018" /> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}} * [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] 656neuseemomcrduc0o835cxnf5mjw3 1 2457 2003723 1947542 2026-04-21T12:37:22Z ~2026-24383-04 149405 /* ando en la casa 🏡 */ beşeke nû 2003723 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê|hide_find_sources=yes|custom_header=Ev rûpel li ser [[Destpêk]]ê ye, ji kerema xwe ji bo pirs û gotûbêjên din <big>'''[[Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)|Dîwanê]]'''</big> bi kar bînin.}} {{Dîtinên salane}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:both; font-size:smal; margin-top:3px; width:240px" ! Nûçeyên Wîkîpediyayê <span style="float:right; font-size:small;">{{nobold|{{Biguherîne|Wîkîpediya:Nûçeyên Wîkîpediyayê}}}}</span> |- | {{Wikipedia:Nûçeyên Wîkîpediyayê}} |} == Xuyakirina mobîl == Silav {{r|Ghybu}}. Nizanim ez ê vî yekî çawa îzah bikim. Di xuyakirina mobîl de rêza beşan wisa ye: # Xêrhatin # Nivîsara hefteyê (Çima nivîsar lê ne gotar?) # Zaravayên kurdî # Danasîn # Di dîrokê de îro # Wêneyê hefteyê Lê belê bi ya min ev rêz ne baş e. Divê wisa xuya bike: # Xêrhatin # Danasîn # Nivîsara hefteyê # Di dîrokê de îro # Wêneyê hefteyê # Zaravayên kurdî Ka bisekine ez biceribînim ser ceribandina xwe û nîşan bidim --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:10, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :[[Taybet:PermanentLink/1131838|Wisa]]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:24, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::{{Silav|Balyozxane}}, jiber ku hem piratîk e û hemû jî klavyeya bi kurdî heye ez bi temamî bi mobîlê guhertinan pêk tînim. Ez vî yekê bêjim Gotara hefteyê jibo hemî wîkîpediyayan piştî beşa xêrhatinê li jor e, ew bila wisa bisekine gelek baştir e. Jibo beşa danasînê jî mirov dikare li wîkîpediyayên din binêre û beşek nû kifş bike ku jibo wîkîpediyayê êdî baştir e lê zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 03:54, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Bira beşa gotara hefteyê piştî an berî danasînê be ferq nake. Lê mebesta min ew e bila zaravayên kurdî li rêza duyem nebe. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:01, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131811 kombers], [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131811 mobîl] çawa ye? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:30, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::{{r|Balyozxane}} min hem li ser malpera mobîlê û li ser PCyê lê nihêrî li gorî malpera mobîlê cihê wêneya hefteyê nebûye. Li ser hemî wîkîyan wêneya hefteyê li herî jêra malperê ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:05, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ma em mecbûr in her tiştê xwe wekî wîkiyên din bikin? Li cem wan kategoriyeke wekî bi zimanên kurdî tune ye. herwiha bnr. [[:eo:Vikipedio:Ĉefpaĝo]] ne li herî jêr e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:08, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::{{r|Balyozxane}} bira ji mecbûriyê nîne divê em hinek li rêzê bin. Malper çiqas li cih be ewqas jî çêtir e. Awayê ku tu dibêjî hinek asan (basît) dixuyê. ::::::::Hem li gorî mobîl û li gorî pcyê ku baş dixûyê, pêşniyara ev e. ::::::::Kolona yekem ::::::::(Piştî beşa xêrhatinê) ::::::::1. Nivîsara hefteyê ::::::::2. Danasîn ::::::::3. Di dîrokê îro ::::::::Kolona duyem ::::::::1. Zaravayên kurdî ::::::::2. Wêneya hefteyê. ::::::::[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:28, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira bi ya te bikin, zaravayên kurdî li ser kombersê li herî jor xuya dike. bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131833] Wekî din bi vî awayî kolona yekem ji ya duyem dirêjtir dibe. Di awayê ku min pêşniyaz kir de her du kolon wekhev in --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:36, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::::{{r|Balyozxane}} silav bira jibo ku ez dubare kontrol dikim hinek dereng bersiv didim. Raste wekî ku ez dibêjim kolona yekem hinek dirêj dibe. Nebî bila kolona yekem wekê ku tu dibêjî bimîne. Lê jibo kolona duyem jiber ku Beşa Di dîrokê îro li jor e, hinek asan dixuyê. Ku beşa yekem Zaravayên kurdî be û beşa duyem jî di Dîrokê de îro be, ew dem êdî baştir çêdibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{outdent|::::::::::}} {{r|Penaber49}} Beşa zaravayên kurdî qet ne balkêş e, tiştek tune ye tê de meriv bixwîne. Lê dîroka da îro ne wekî wê ye. Gelek tiştên cuda hene divê were nîşandan. Loma dibêjim awayê herî xweş [[Taybet:PermanentLink/1131811|ev e.]]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:16, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{r|Ghybu}} Fikrek jî nadî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:33, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Erê min vana xwendibû feqet, niha, fikreke min a baş hîn tine {{=D}}. Belkî şûnda "Zaravayên kurdî" "Di dîrokê de îro…" ?!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:45, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Gotina "fikreke min tine" ji bêdengiyê çêtir e. {{=)}} Tu wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1133244] dibêjî lê belê dîsa zarava gelek li jor in û Danasîn di mobîlê de gelek li jêr dimîne (ka em bêjin ew ne pirsgirêk e ji ber ku ser komputerê baş xuya dike). Qet nebe em wêne li jora zaravayan têxin wekî wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1133245] Çawa dibe? :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:07, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::"Zaravayên kurdî" bin "Danasîn" (agahdaryên gelemperî)... feqet aliyê rast pir dirêj e. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:15, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Belê loma min got awayê herî xweş [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1131838 ew e] :) Lê tu çawa dixwazî wisa bike :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:20, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::Erê rind xuya dike feqet bê lojîk e (min şaş fam meke) :) Li ser înternetê (piraniya malperan) li aliyê rast agiyên li ser malparê dinivîsin (danasîn, navên nivîskaran, ...) û li aliyê çep jî gotar dinivîsin. Bo mînak bnr. [https://www.nytimes.com/] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:31, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Erê, guharto niha jî bê lojîk e {{şermokî}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:41, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Erê lê Min nedixwest vî yekî bêjim {{=D}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:44, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Herwiha min îro peyvek hîn bûm ''[[Ad hominem]]'' :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:46, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::::Binêre ''[[en:s:The Art of Being Right#Arguments_Ad_Hominem]]'' ([[Arthur Schopenhauer]]) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:51, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::{{him}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:03, 17 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Di dîrokê de îro == Silav hevalno, çima bi besa „Di dîrokê de îro“ behsa kustina [[Jîna Emînî]] û soresa femînîst a li Îranê naye kirin? Kes dikare viya sererast bike? Ji neha ve spas. [[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ferrus|gotûbêj]]) 12:05, 16 îlon 2023 (UTC) :{{silav|Ferrus}} Tu jî dikarî wan sererast bikî, bnr. [[Wîkîpediya:Di dîrokê de îro]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:24, 16 îlon 2023 (UTC) == Rastnivîs ( 8ê çiriya pêşîn 2024) == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] min dixwest di dîrokê de îro '''polanda''' wek [[Polonya]] û '''Alcerya''' wek [[Cezayir]] biguherînim. Lê mixabin nabe. Min nûkrin jî pê lê kir . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:08, 8 çiriya pêşîn 2024 (UTC) :{{çêbû}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:55, 8 çiriya pêşîn 2024 (UTC) == 100'000 gotar - di demeke nêz de ? == Silav hevalno, hûn cawa ne? Min dixwest kêfxweşiya xwe bînim ziman ji bo ev kar û xebatên we yên bi qîmet li ser Wîkîpediya kurdî. Wisa xuya dike ku saya we, emê di demeke nêz de bigihêjin 100'000 gotaran - ku li gorî min pêşketineke dîrokî ye. Hûn her hebin @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber]] @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û hemî bikarhênerên din ! [[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ferrus|gotûbêj]]) 08:29, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ez hêvîdar im ku em ê bigihîjin 100.000 gotaran. Divê kurdî ne tenê bibe zimanekî rojane, divê li cîhanê jî bibe zimanekî perwerdeyê. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:07, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]], tu jî her hebî, erê wella, di nêzîkê de... lê 100.000 bi tenê hejmarek e, daxwaza min ew e, ku asta kalîteyê ya Wîkîpediya Kurdî bilindtir bibe, hemî gotar bi çavkaniyên pêbawer û bi zimanekî hêsan û zelal jî bin... gelek spas ji bo karê we yê bêhempa! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:20, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == ando en la casa 🏡 == # [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-24383-04|&#126;2026-24383-04]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-24383-04|talk]]) 12:37, 21 nîsan 2026 (UTC) 7gz2szcsnftg69rq8c4p27budyc3m3g 2003725 2003723 2026-04-21T14:10:36Z ~2026-24383-04 149405 /* Di dîrokê de îro */ Bersiv 2003725 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê|hide_find_sources=yes|custom_header=Ev rûpel li ser [[Destpêk]]ê ye, ji kerema xwe ji bo pirs û gotûbêjên din <big>'''[[Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)|Dîwanê]]'''</big> bi kar bînin.}} {{Dîtinên salane}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:both; font-size:smal; margin-top:3px; width:240px" ! Nûçeyên Wîkîpediyayê <span style="float:right; font-size:small;">{{nobold|{{Biguherîne|Wîkîpediya:Nûçeyên Wîkîpediyayê}}}}</span> |- | {{Wikipedia:Nûçeyên Wîkîpediyayê}} |} == Xuyakirina mobîl == Silav {{r|Ghybu}}. Nizanim ez ê vî yekî çawa îzah bikim. Di xuyakirina mobîl de rêza beşan wisa ye: # Xêrhatin # Nivîsara hefteyê (Çima nivîsar lê ne gotar?) # Zaravayên kurdî # Danasîn # Di dîrokê de îro # Wêneyê hefteyê Lê belê bi ya min ev rêz ne baş e. Divê wisa xuya bike: # Xêrhatin # Danasîn # Nivîsara hefteyê # Di dîrokê de îro # Wêneyê hefteyê # Zaravayên kurdî Ka bisekine ez biceribînim ser ceribandina xwe û nîşan bidim --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:10, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :[[Taybet:PermanentLink/1131838|Wisa]]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:24, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::{{Silav|Balyozxane}}, jiber ku hem piratîk e û hemû jî klavyeya bi kurdî heye ez bi temamî bi mobîlê guhertinan pêk tînim. Ez vî yekê bêjim Gotara hefteyê jibo hemî wîkîpediyayan piştî beşa xêrhatinê li jor e, ew bila wisa bisekine gelek baştir e. Jibo beşa danasînê jî mirov dikare li wîkîpediyayên din binêre û beşek nû kifş bike ku jibo wîkîpediyayê êdî baştir e lê zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 03:54, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Bira beşa gotara hefteyê piştî an berî danasînê be ferq nake. Lê mebesta min ew e bila zaravayên kurdî li rêza duyem nebe. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:01, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131811 kombers], [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131811 mobîl] çawa ye? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:30, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::{{r|Balyozxane}} min hem li ser malpera mobîlê û li ser PCyê lê nihêrî li gorî malpera mobîlê cihê wêneya hefteyê nebûye. Li ser hemî wîkîyan wêneya hefteyê li herî jêra malperê ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:05, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ma em mecbûr in her tiştê xwe wekî wîkiyên din bikin? Li cem wan kategoriyeke wekî bi zimanên kurdî tune ye. herwiha bnr. [[:eo:Vikipedio:Ĉefpaĝo]] ne li herî jêr e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:08, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::{{r|Balyozxane}} bira ji mecbûriyê nîne divê em hinek li rêzê bin. Malper çiqas li cih be ewqas jî çêtir e. Awayê ku tu dibêjî hinek asan (basît) dixuyê. ::::::::Hem li gorî mobîl û li gorî pcyê ku baş dixûyê, pêşniyara ev e. ::::::::Kolona yekem ::::::::(Piştî beşa xêrhatinê) ::::::::1. Nivîsara hefteyê ::::::::2. Danasîn ::::::::3. Di dîrokê îro ::::::::Kolona duyem ::::::::1. Zaravayên kurdî ::::::::2. Wêneya hefteyê. ::::::::[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:28, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira bi ya te bikin, zaravayên kurdî li ser kombersê li herî jor xuya dike. bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131833] Wekî din bi vî awayî kolona yekem ji ya duyem dirêjtir dibe. Di awayê ku min pêşniyaz kir de her du kolon wekhev in --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:36, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::::{{r|Balyozxane}} silav bira jibo ku ez dubare kontrol dikim hinek dereng bersiv didim. Raste wekî ku ez dibêjim kolona yekem hinek dirêj dibe. Nebî bila kolona yekem wekê ku tu dibêjî bimîne. Lê jibo kolona duyem jiber ku Beşa Di dîrokê îro li jor e, hinek asan dixuyê. Ku beşa yekem Zaravayên kurdî be û beşa duyem jî di Dîrokê de îro be, ew dem êdî baştir çêdibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{outdent|::::::::::}} {{r|Penaber49}} Beşa zaravayên kurdî qet ne balkêş e, tiştek tune ye tê de meriv bixwîne. Lê dîroka da îro ne wekî wê ye. Gelek tiştên cuda hene divê were nîşandan. Loma dibêjim awayê herî xweş [[Taybet:PermanentLink/1131811|ev e.]]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:16, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{r|Ghybu}} Fikrek jî nadî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:33, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Erê min vana xwendibû feqet, niha, fikreke min a baş hîn tine {{=D}}. Belkî şûnda "Zaravayên kurdî" "Di dîrokê de îro…" ?!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:45, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Gotina "fikreke min tine" ji bêdengiyê çêtir e. {{=)}} Tu wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1133244] dibêjî lê belê dîsa zarava gelek li jor in û Danasîn di mobîlê de gelek li jêr dimîne (ka em bêjin ew ne pirsgirêk e ji ber ku ser komputerê baş xuya dike). Qet nebe em wêne li jora zaravayan têxin wekî wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1133245] Çawa dibe? :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:07, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::"Zaravayên kurdî" bin "Danasîn" (agahdaryên gelemperî)... feqet aliyê rast pir dirêj e. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:15, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Belê loma min got awayê herî xweş [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1131838 ew e] :) Lê tu çawa dixwazî wisa bike :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:20, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::Erê rind xuya dike feqet bê lojîk e (min şaş fam meke) :) Li ser înternetê (piraniya malperan) li aliyê rast agiyên li ser malparê dinivîsin (danasîn, navên nivîskaran, ...) û li aliyê çep jî gotar dinivîsin. Bo mînak bnr. [https://www.nytimes.com/] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:31, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Erê, guharto niha jî bê lojîk e {{şermokî}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:41, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Erê lê Min nedixwest vî yekî bêjim {{=D}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:44, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Herwiha min îro peyvek hîn bûm ''[[Ad hominem]]'' :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:46, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::::Binêre ''[[en:s:The Art of Being Right#Arguments_Ad_Hominem]]'' ([[Arthur Schopenhauer]]) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:51, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::{{him}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:03, 17 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Di dîrokê de îro == Silav hevalno, çima bi besa „Di dîrokê de îro“ behsa kustina [[Jîna Emînî]] û soresa femînîst a li Îranê naye kirin? Kes dikare viya sererast bike? Ji neha ve spas. [[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ferrus|gotûbêj]]) 12:05, 16 îlon 2023 (UTC) :{{silav|Ferrus}} Tu jî dikarî wan sererast bikî, bnr. [[Wîkîpediya:Di dîrokê de îro]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:24, 16 îlon 2023 (UTC) :@[[User:Ferrus|Ferrus]] [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-24383-04|&#126;2026-24383-04]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-24383-04|talk]]) 14:10, 21 nîsan 2026 (UTC) == Rastnivîs ( 8ê çiriya pêşîn 2024) == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] min dixwest di dîrokê de îro '''polanda''' wek [[Polonya]] û '''Alcerya''' wek [[Cezayir]] biguherînim. Lê mixabin nabe. Min nûkrin jî pê lê kir . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:08, 8 çiriya pêşîn 2024 (UTC) :{{çêbû}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:55, 8 çiriya pêşîn 2024 (UTC) == 100'000 gotar - di demeke nêz de ? == Silav hevalno, hûn cawa ne? Min dixwest kêfxweşiya xwe bînim ziman ji bo ev kar û xebatên we yên bi qîmet li ser Wîkîpediya kurdî. Wisa xuya dike ku saya we, emê di demeke nêz de bigihêjin 100'000 gotaran - ku li gorî min pêşketineke dîrokî ye. Hûn her hebin @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber]] @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û hemî bikarhênerên din ! [[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ferrus|gotûbêj]]) 08:29, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ez hêvîdar im ku em ê bigihîjin 100.000 gotaran. Divê kurdî ne tenê bibe zimanekî rojane, divê li cîhanê jî bibe zimanekî perwerdeyê. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:07, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]], tu jî her hebî, erê wella, di nêzîkê de... lê 100.000 bi tenê hejmarek e, daxwaza min ew e, ku asta kalîteyê ya Wîkîpediya Kurdî bilindtir bibe, hemî gotar bi çavkaniyên pêbawer û bi zimanekî hêsan û zelal jî bin... gelek spas ji bo karê we yê bêhempa! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:20, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == ando en la casa 🏡 == # [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-24383-04|&#126;2026-24383-04]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-24383-04|talk]]) 12:37, 21 nîsan 2026 (UTC) 5a3s1c86t44xffdl4gbv6at8jucesri 2003726 2003725 2026-04-21T14:18:15Z MikaelF 935 Guhartoya [[Special:Diff/2003723|2003723]] yê [[Special:Contributions/~2026-24383-04|~2026-24383-04]] ([[User talk:~2026-24383-04|gotûbêj]]) şûnde kir 2003726 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê|hide_find_sources=yes|custom_header=Ev rûpel li ser [[Destpêk]]ê ye, ji kerema xwe ji bo pirs û gotûbêjên din <big>'''[[Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)|Dîwanê]]'''</big> bi kar bînin.}} {{Dîtinên salane}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:both; font-size:smal; margin-top:3px; width:240px" ! Nûçeyên Wîkîpediyayê <span style="float:right; font-size:small;">{{nobold|{{Biguherîne|Wîkîpediya:Nûçeyên Wîkîpediyayê}}}}</span> |- | {{Wikipedia:Nûçeyên Wîkîpediyayê}} |} == Xuyakirina mobîl == Silav {{r|Ghybu}}. Nizanim ez ê vî yekî çawa îzah bikim. Di xuyakirina mobîl de rêza beşan wisa ye: # Xêrhatin # Nivîsara hefteyê (Çima nivîsar lê ne gotar?) # Zaravayên kurdî # Danasîn # Di dîrokê de îro # Wêneyê hefteyê Lê belê bi ya min ev rêz ne baş e. Divê wisa xuya bike: # Xêrhatin # Danasîn # Nivîsara hefteyê # Di dîrokê de îro # Wêneyê hefteyê # Zaravayên kurdî Ka bisekine ez biceribînim ser ceribandina xwe û nîşan bidim --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:10, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :[[Taybet:PermanentLink/1131838|Wisa]]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:24, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::{{Silav|Balyozxane}}, jiber ku hem piratîk e û hemû jî klavyeya bi kurdî heye ez bi temamî bi mobîlê guhertinan pêk tînim. Ez vî yekê bêjim Gotara hefteyê jibo hemî wîkîpediyayan piştî beşa xêrhatinê li jor e, ew bila wisa bisekine gelek baştir e. Jibo beşa danasînê jî mirov dikare li wîkîpediyayên din binêre û beşek nû kifş bike ku jibo wîkîpediyayê êdî baştir e lê zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 03:54, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Bira beşa gotara hefteyê piştî an berî danasînê be ferq nake. Lê mebesta min ew e bila zaravayên kurdî li rêza duyem nebe. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:01, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131811 kombers], [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131811 mobîl] çawa ye? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:30, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::{{r|Balyozxane}} min hem li ser malpera mobîlê û li ser PCyê lê nihêrî li gorî malpera mobîlê cihê wêneya hefteyê nebûye. Li ser hemî wîkîyan wêneya hefteyê li herî jêra malperê ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:05, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ma em mecbûr in her tiştê xwe wekî wîkiyên din bikin? Li cem wan kategoriyeke wekî bi zimanên kurdî tune ye. herwiha bnr. [[:eo:Vikipedio:Ĉefpaĝo]] ne li herî jêr e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:08, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::{{r|Balyozxane}} bira ji mecbûriyê nîne divê em hinek li rêzê bin. Malper çiqas li cih be ewqas jî çêtir e. Awayê ku tu dibêjî hinek asan (basît) dixuyê. ::::::::Hem li gorî mobîl û li gorî pcyê ku baş dixûyê, pêşniyara ev e. ::::::::Kolona yekem ::::::::(Piştî beşa xêrhatinê) ::::::::1. Nivîsara hefteyê ::::::::2. Danasîn ::::::::3. Di dîrokê îro ::::::::Kolona duyem ::::::::1. Zaravayên kurdî ::::::::2. Wêneya hefteyê. ::::::::[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:28, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira bi ya te bikin, zaravayên kurdî li ser kombersê li herî jor xuya dike. bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1131833] Wekî din bi vî awayî kolona yekem ji ya duyem dirêjtir dibe. Di awayê ku min pêşniyaz kir de her du kolon wekhev in --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:36, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::::{{r|Balyozxane}} silav bira jibo ku ez dubare kontrol dikim hinek dereng bersiv didim. Raste wekî ku ez dibêjim kolona yekem hinek dirêj dibe. Nebî bila kolona yekem wekê ku tu dibêjî bimîne. Lê jibo kolona duyem jiber ku Beşa Di dîrokê îro li jor e, hinek asan dixuyê. Ku beşa yekem Zaravayên kurdî be û beşa duyem jî di Dîrokê de îro be, ew dem êdî baştir çêdibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{outdent|::::::::::}} {{r|Penaber49}} Beşa zaravayên kurdî qet ne balkêş e, tiştek tune ye tê de meriv bixwîne. Lê dîroka da îro ne wekî wê ye. Gelek tiştên cuda hene divê were nîşandan. Loma dibêjim awayê herî xweş [[Taybet:PermanentLink/1131811|ev e.]]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:16, 13 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{r|Ghybu}} Fikrek jî nadî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:33, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Erê min vana xwendibû feqet, niha, fikreke min a baş hîn tine {{=D}}. Belkî şûnda "Zaravayên kurdî" "Di dîrokê de îro…" ?!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:45, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Gotina "fikreke min tine" ji bêdengiyê çêtir e. {{=)}} Tu wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1133244] dibêjî lê belê dîsa zarava gelek li jor in û Danasîn di mobîlê de gelek li jêr dimîne (ka em bêjin ew ne pirsgirêk e ji ber ku ser komputerê baş xuya dike). Qet nebe em wêne li jora zaravayan têxin wekî wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Balyozxane/Destp%C3%AAk&oldid=1133245] Çawa dibe? :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:07, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::"Zaravayên kurdî" bin "Danasîn" (agahdaryên gelemperî)... feqet aliyê rast pir dirêj e. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:15, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Belê loma min got awayê herî xweş [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1131838 ew e] :) Lê tu çawa dixwazî wisa bike :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:20, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::Erê rind xuya dike feqet bê lojîk e (min şaş fam meke) :) Li ser înternetê (piraniya malperan) li aliyê rast agiyên li ser malparê dinivîsin (danasîn, navên nivîskaran, ...) û li aliyê çep jî gotar dinivîsin. Bo mînak bnr. [https://www.nytimes.com/] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:31, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Erê, guharto niha jî bê lojîk e {{şermokî}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:41, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Erê lê Min nedixwest vî yekî bêjim {{=D}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:44, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::Herwiha min îro peyvek hîn bûm ''[[Ad hominem]]'' :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:46, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::::Binêre ''[[en:s:The Art of Being Right#Arguments_Ad_Hominem]]'' ([[Arthur Schopenhauer]]) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:51, 16 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::::::{{him}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:03, 17 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Di dîrokê de îro == Silav hevalno, çima bi besa „Di dîrokê de îro“ behsa kustina [[Jîna Emînî]] û soresa femînîst a li Îranê naye kirin? Kes dikare viya sererast bike? Ji neha ve spas. [[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ferrus|gotûbêj]]) 12:05, 16 îlon 2023 (UTC) :{{silav|Ferrus}} Tu jî dikarî wan sererast bikî, bnr. [[Wîkîpediya:Di dîrokê de îro]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:24, 16 îlon 2023 (UTC) :@[[User:Ferrus|Ferrus]] [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-24383-04|&#126;2026-24383-04]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-24383-04|talk]]) 14:10, 21 nîsan 2026 (UTC) == Rastnivîs ( 8ê çiriya pêşîn 2024) == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] min dixwest di dîrokê de îro '''polanda''' wek [[Polonya]] û '''Alcerya''' wek [[Cezayir]] biguherînim. Lê mixabin nabe. Min nûkrin jî pê lê kir . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:08, 8 çiriya pêşîn 2024 (UTC) :{{çêbû}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:55, 8 çiriya pêşîn 2024 (UTC) == 100'000 gotar - di demeke nêz de ? == Silav hevalno, hûn cawa ne? Min dixwest kêfxweşiya xwe bînim ziman ji bo ev kar û xebatên we yên bi qîmet li ser Wîkîpediya kurdî. Wisa xuya dike ku saya we, emê di demeke nêz de bigihêjin 100'000 gotaran - ku li gorî min pêşketineke dîrokî ye. Hûn her hebin @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber]] @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û hemî bikarhênerên din ! [[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ferrus|gotûbêj]]) 08:29, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]] ez hêvîdar im ku em ê bigihîjin 100.000 gotaran. Divê kurdî ne tenê bibe zimanekî rojane, divê li cîhanê jî bibe zimanekî perwerdeyê. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:07, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ferrus|Ferrus]], tu jî her hebî, erê wella, di nêzîkê de... lê 100.000 bi tenê hejmarek e, daxwaza min ew e, ku asta kalîteyê ya Wîkîpediya Kurdî bilindtir bibe, hemî gotar bi çavkaniyên pêbawer û bi zimanekî hêsan û zelal jî bin... gelek spas ji bo karê we yê bêhempa! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:20, 11 kanûna pêşîn 2024 (UTC) s8bubwl60q4p53c14sxopjckh0zdzdp 0 2759 2003858 1943840 2026-04-22T04:56:15Z Kurê Acemî 105128 2003858 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''' [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e ku di sala 1960î de li gundê [[Kufrag]]a [[Şemrex]]a bi ser [[Mêrdînê]] ve hatiye dinyayê. Çiya Mazî ji sala [[1993]]an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di [[kovar]] û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. == Xelat == Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 59dtkmahbt0vs24pzw7jnpmyazdtp7m 2003859 2003858 2026-04-22T04:58:32Z Kurê Acemî 105128 2003859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî Musa Demirel (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. Çiya Mazî ji sala [[1993]]an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di [[kovar]] û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. == Xelat == Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] g9g9n7t0cq4g8cwnb6isnif9h2z2gm6 2003860 2003859 2026-04-22T04:58:41Z Kurê Acemî 105128 2003860 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. Çiya Mazî ji sala [[1993]]an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di [[kovar]] û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. == Xelat == Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] fent1dmg05y3xfzf2ef4c9vsm0j6m2o 2003861 2003860 2026-04-22T04:59:07Z Kurê Acemî 105128 2003861 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Kariyera wî == Çiya Mazî ji sala [[1993]]an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di [[kovar]] û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. == Xelat == Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] pnh4b9aw3j20dh5g9mgs9r49sdl4sr9 2003862 2003861 2026-04-22T04:59:22Z Kurê Acemî 105128 2003862 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Kariyera wî == Çiya Mazî ji sala [[1993]]an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di [[kovar]] û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ahy0rbfnhbbkz30jqiqy0zuu5euidq5 2003863 2003862 2026-04-22T04:59:52Z Kurê Acemî 105128 2003863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Kariyera wî == Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di [[kovar]] û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] rl3k2izir5vxysic7fbz4hsfvz68dzm 2003864 2003863 2026-04-22T05:00:32Z Kurê Acemî 105128 2003864 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6jz8vdvk67w9vxkh3pbvnsvmy5k7y2t 2003865 2003864 2026-04-22T05:01:11Z Kurê Acemî 105128 2003865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ntvci8h9uv40ijmhtqt30eevq8bj4pk 2003866 2003865 2026-04-22T05:01:37Z Kurê Acemî 105128 2003866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 2gkje2cyb8j9p81wpl0fnknjo2ipcbl 2003867 2003866 2026-04-22T05:02:03Z Kurê Acemî 105128 2003867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li Mêrdînê teman dike Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ctzs7sn71xnfux6y72mwdmnyc2z83ru 2003869 2003867 2026-04-22T05:02:28Z Kurê Acemî 105128 2003869 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] k6obkc6h0w8185hatebwyv95mirdkk4 2003870 2003869 2026-04-22T05:03:45Z Kurê Acemî 105128 2003870 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 7idmwwwu1gudmupdb979nm6wa1pxp94 2003871 2003870 2026-04-22T05:06:35Z Kurê Acemî 105128 2003871 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê PENa Kurd, Komeleya Nivîskarên Kurd û Komeleya Mafên Mirovan a Stenbolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] iswjbkc6uutnd1e1976ob3kerukdnxs 2003872 2003871 2026-04-22T05:07:50Z Kurê Acemî 105128 2003872 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala [[1997]]an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stenbol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala [[1999]]an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] mp6458kfn0lz52wiasxzogs62nk81tl 2003873 2003872 2026-04-22T05:08:12Z Kurê Acemî 105128 2003873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a [[TUHAYDER]]ê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] kgycxf33kf5vyuqn1hniy3y9d6yg9hy 2003874 2003873 2026-04-22T05:08:21Z Kurê Acemî 105128 2003874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003). Weşanxaneya [[Sî]], Stenbol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ptt6n0f55cpnslu8dzeqk56hrxm7uke 2003875 2003874 2026-04-22T05:08:47Z Kurê Acemî 105128 2003875 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]''Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] bc50s1awewpevs99vmbkzxe0ien6bsi 2003876 2003875 2026-04-22T05:09:14Z Kurê Acemî 105128 2003876 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005). [[Elma]], Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] laiu79axd8hdbhd3c197d682l0jjuzq 2003877 2003876 2026-04-22T05:09:59Z Kurê Acemî 105128 2003877 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]''Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). [[Spîrêz]], Duhok. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] swpb1p0rm866g8l825d1rmav1rxillo 2003878 2003877 2026-04-22T05:11:05Z Kurê Acemî 105128 2003878 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006). [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ea6kad1eojcf2lg2li0iexuly8cbarb 2003879 2003878 2026-04-22T05:11:18Z Kurê Acemî 105128 2003879 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] e54zznxno4i2fjbz1ldu9vh4v7wqjrk 2003880 2003879 2026-04-22T05:11:46Z Kurê Acemî 105128 2003880 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008). [[Do]], Stenbol) * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 5a3dph0z9zgrza5ngbhxysmwpggidv2 2003882 2003880 2026-04-22T05:14:01Z Kurê Acemî 105128 2003882 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'', çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol. * Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] m1e1f40pitd279mh6og927b42w25vun 2003883 2003882 2026-04-22T05:15:13Z Kurê Acemî 105128 2003883 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (2011)weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (2013) Stembol. * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] rez06h4ewwe53t7czu9aq7dckktl9fi 2003884 2003883 2026-04-22T05:15:22Z Kurê Acemî 105128 2003884 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (2013) Stembol. * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] et6kn0fct2zmbx3qta8dt3lsulm7gg6 2003885 2003884 2026-04-22T05:15:48Z Kurê Acemî 105128 2003885 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çirok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (çîrok, 2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (çîrok, 2013) Stembol. * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 43s1njjalp98g7qykz4aj2kbutwhjki 2003886 2003885 2026-04-22T05:15:57Z Kurê Acemî 105128 2003886 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' - Lêkolîn (2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (çîrok, 2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (çîrok, 2013) Stembol. * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] detnmbswbuvdscet0ihm83rkf3bw1zu 2003887 2003886 2026-04-22T05:16:23Z Kurê Acemî 105128 2003887 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]],'' Lêkolîn (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (çîrok, 2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (çîrok, 2013) Stembol. * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] oom8160hr64q74ybx1o9ewe71arf490 2003888 2003887 2026-04-22T05:17:43Z Kurê Acemî 105128 2003888 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (çîrok, 2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (çîrok, 2013) Stembol. * Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] tmuefrpuowxkizimloebfwczl4fzp9l 2003889 2003888 2026-04-22T05:18:29Z Kurê Acemî 105128 2003889 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (çîrok, 2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê, Berbang (çîrok, 2013) Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' - (Lêkolîn, 2014) Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn - weşanên Berbang, Stembol. * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] quh1x0mfzjk015ivrswp0jj8y0i28md 2003890 2003889 2026-04-22T05:18:42Z Kurê Acemî 105128 2003890 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' - (çîrok, 2011) weşanxaneya Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'', Berbang (çîrok, 2013) Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' - (Lêkolîn, 2014) Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn - weşanên Berbang, Stembol. * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 8faoxjepwn981ym1r75vpfxk9avcmi3 2003891 2003890 2026-04-22T05:19:27Z Kurê Acemî 105128 2003891 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' - (Lêkolîn, 2014) Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn - Berbang, Stembol. * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] qcka153e9fbuwx2uj4fv1i6tow8sqd2 2003892 2003891 2026-04-22T05:19:58Z Kurê Acemî 105128 2003892 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009). Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 43aow3c8sfubjk2yur95zc7tb2br02p 2003893 2003892 2026-04-22T05:20:38Z Kurê Acemî 105128 2003893 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] d3ns4huzz44lxp0ce9jctec8t6kyqou 2003894 2003893 2026-04-22T05:21:44Z Kurê Acemî 105128 2003894 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''[[Ahuzin]]'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] k8rylqg9tu28ldmy0otnleobibs2706 2003895 2003894 2026-04-22T05:21:54Z Kurê Acemî 105128 2003895 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 38v09ny9cbimv78vzvfbbqd689ndtqa 2003896 2003895 2026-04-22T05:22:13Z Kurê Acemî 105128 2003896 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] m4lsj65qmuce6owv3teee83iaxvii96 2003897 2003896 2026-04-22T05:22:51Z Kurê Acemî 105128 2003897 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] c3irzv70hqm0ixn9letfedje0mkrljr 2003898 2003897 2026-04-22T05:23:27Z Kurê Acemî 105128 2003898 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] o5fg4fs07vt2mgoalncjc7fvaidlg8n 2003899 2003898 2026-04-22T05:24:05Z Kurê Acemî 105128 2003899 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] i0qd9y7954u8qkc3x9qtsj71jr7zk5l 2003900 2003899 2026-04-22T05:24:40Z Kurê Acemî 105128 2003900 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * Esargeya Şêmûgê (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 8p2kb12fje80fky9axh533p8geeo0d4 2003901 2003900 2026-04-22T05:24:49Z Kurê Acemî 105128 2003901 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] pbvafzd5d4yhbaso0cfhrqs0gsrf3ak 2003902 2003901 2026-04-22T05:25:29Z Kurê Acemî 105128 2003902 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] j05ow0if42i12t59q5nm4739degwja4 2003903 2003902 2026-04-22T05:26:11Z Kurê Acemî 105128 2003903 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar }} [[Wêne:Çiya Mazî.jpg|thumb|Çiya Mazî]] '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] o8dkbgflxt1qxqajolznuyrf48ciim5 2003904 2003903 2026-04-22T05:26:31Z Kurê Acemî 105128 2003904 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol|Stembolê]] bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 5axyltudtnwnfz2660103iccx3dlckw 2003905 2003904 2026-04-22T06:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2003905 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] p1253agzlj7qaiz5r5k41yokdr64552 2003908 2003905 2026-04-22T07:19:55Z Kurê Acemî 105128 2003908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 5hmb1o5n8qv86wbdtleun3k7ifezrr0 2003909 2003908 2026-04-22T07:20:42Z Kurê Acemî 105128 2003909 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] p1eb7gdl4d8tqz53w6nedcn23muusnx 2003910 2003909 2026-04-22T07:21:02Z Kurê Acemî 105128 2003910 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] dhqwyjux9w7h8ej4qdirbgbdwyvkda7 2003911 2003910 2026-04-22T07:21:25Z Kurê Acemî 105128 2003911 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] klz69i2kcpsdx3sz75vxvlv3hskuid0 2003912 2003911 2026-04-22T07:22:09Z Kurê Acemî 105128 2003912 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike. Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] imtpi2t26n77yres4z2f3zacsq3thv4 2003913 2003912 2026-04-22T07:23:13Z Kurê Acemî 105128 2003913 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye. Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] msvnlog17aybaa2r0rn80cd6yvh1l53 2003914 2003913 2026-04-22T07:24:25Z Kurê Acemî 105128 2003914 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya [[Şemrex]]ê de xebitiye û malnişîn bûye. Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye. == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] k6wlelmyvnuy6wiqmqfe91et2xmmaij 2003915 2003914 2026-04-22T07:25:06Z Kurê Acemî 105128 2003915 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] d86vqay1wi1l2jfkfvylp1f7m543cut 2003916 2003915 2026-04-22T07:43:48Z Kurê Acemî 105128 2003916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Navê wî wergera kurdî ya navê navçeya Şemraxê yê tirkî ''Mazıdağ'' e. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 0gzgebyj3b1zf1ieba8wntdwe0lurcv 2003917 2003916 2026-04-22T07:44:08Z Kurê Acemî 105128 2003917 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | sernavê_wêne = Çiya Mazî (2013) | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Navê wî wergera kurdî ya navê navçeya Şemraxê yê tirkî ''Mazıdağ'' e. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] h44sd3f3qo2dzjc6fm0dyrei3653vrr 2003918 2003917 2026-04-22T07:44:19Z Kurê Acemî 105128 2003918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | sernavê_wêne = Çiya Mazî (2013) | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Navê wî wergera kurdî ya navê navçeya Şemraxê yê tirkî ''Mazıdağ'' e. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] hoifi7h61os74ydxce16z4nhv2cnj37 2003919 2003918 2026-04-22T07:44:29Z Kurê Acemî 105128 2003919 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | sernavê_wêne = Çiya Mazî (2013) | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Navê wî wergera kurdî ya navê navçeya Şemraxê yê tirkî ''Mazıdağ'' e. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] oj566cu15k2vufb3onf2c1xjus1fs7g 2003920 2003919 2026-04-22T07:45:00Z Kurê Acemî 105128 2003920 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | sernavê_wêne = Çiya Mazî (2013) | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960an | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Navê wî wergera kurdî ya navê navçeya Şemraxê yê tirkî ''Mazıdağ'' e. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6bsvp01qgkt2p4is6g1odv0378qu62u 0 4845 2003788 1996927 2026-04-21T20:45:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] r8ssei7br3urfme2lxy53cj093jzlwo 2003818 2003788 2026-04-21T21:12:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003818 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] anpyb5qbiv6yzbt4vdlpjn6rqf6honw 0 4854 2003763 2002479 2026-04-21T19:32:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003763 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank ziman | nav = Tirkî | navê xwemalî = {{ziman|tr|Türkçe}} | renga malbat = Altayî | dewlet = Tirkiye<br/>Îraq<br/>Bakurê Kîprosê | herêm = [[Anatolya]] û [[Balkan]] | nexşe = Idioma turco.png | firehiya nexşe = | binnexşe = Firehbûna zimanê tirkî: | zimanê zikmakî = 75 milyon (zikmakî)<br>5,9 milyon (zimanê duyem) | malbat1 = [[Zimanên ûral-altayî]] | malbat2 = [[Zimanên altayî]] | malbat3 = Zimanên tirkî | malbat4 = Zimanên tirkî yên başûr-rojava | malbat5 = Zimanên oxizî yên rojava | pêşîn = [[Zimanê tirkiya berîn a Anatolyayê|Selcûqî]] | pêşîn2 = [[Zimanê tirkiya osmanî]] | netewe = {{flagicon image|Flag of Turkey.svg|25px}} [[Tirkiye]] <br> {{flagicon image|Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px}} [[Bakurê Qibrisê]] <br> {{flagicon image|Flag of Cyprus.svg|25px}} [[Qibris]] <ref>{{Jêder |sal= |sernav=Language of South Cyprus |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |malper= |5= |roja-gihiştinê=2026-04-16 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303204039/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> | kêmnetewe = | ajans = [[Saziya Zimanê Tirkî]] | iso1 = tr | iso2 = tur | iso3 = tur | agahdarî = }} '''Zimanê tirkî''' yan jî '''romî''' ({{langx|tr|Türkçe|link=no}} {{IPA|tr|ˈtyɾctʃe||Turkce.ogg}}, {{Ziman|tr|Türk dili}}) zimanê [[tirk]]an e û roja îro zimanê fermî yê [[Tirkiye]] û [[Bakurê Kîprosê]] ye. Tirkî zimanekî ji malbata [[Zimanên tirkî]] ye. Zimanê tirkî ji [[Balkan]] heya [[Deryaya Qezwînê]] tê axiftin. Zedêtirî 80 milyon kesî tirkî diaxivin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.worlddata.info/languages/turkish.php |sernav=Turkish - Worldwide distribution |malper=Worlddata.info |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-24 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Romî]] == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=tr|tirkî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên Almanyayê]] [[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tirkî]] [[Kategorî:Zimanên Bulgaristanê]] [[Kategorî:Zimanên Kîprosê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê|Tirkî]] [[Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zimanê tirkî| ]] oqh3ppywr2sjohm4m7w91tyvl5by9nk 2003764 2003763 2026-04-21T20:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003764 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank ziman | nav = Tirkî | navê xwemalî = {{ziman|tr|Türkçe}} | renga malbat = Altayî | dewlet = Tirkiye<br/>Îraq<br/>Bakurê Kîprosê | herêm = [[Anatolya]] û [[Balkan]] | nexşe = Idioma turco.png | firehiya nexşe = | binnexşe = Firehbûna zimanê tirkî: | zimanê zikmakî = 75 milyon (zikmakî)<br>5,9 milyon (zimanê duyem) | malbat1 = [[Zimanên ûral-altayî]] | malbat2 = [[Zimanên altayî]] | malbat3 = Zimanên tirkî | malbat4 = Zimanên tirkî yên başûr-rojava | malbat5 = Zimanên oxizî yên rojava | pêşîn = [[Zimanê tirkiya berîn a Anatolyayê|Selcûqî]] | pêşîn2 = [[Zimanê tirkiya osmanî]] | netewe = {{flagicon image|Flag of Turkey.svg|25px}} [[Tirkiye]] <br> {{flagicon image|Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px}} [[Bakurê Qibrisê]] <br> {{flagicon image|Flag of Cyprus.svg|25px}} [[Qibris]] <ref>{{Jêder |sal= |sernav=Language of South Cyprus |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |malper= |5= |roja-gihiştinê=2026-04-16 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303204039/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> | kêmnetewe = | ajans = [[Saziya Zimanê Tirkî]] | iso1 = tr | iso2 = tur | iso3 = tur | agahdarî = }} '''Zimanê tirkî''' yan jî '''romî''' ({{langx|tr|Türkçe|link=no}} {{IPA|tr|ˈtyɾctʃe||Turkce.ogg}}, {{Ziman|tr|Türk dili}}) zimanê [[tirk]]an e û roja îro zimanê fermî yê [[Tirkiye]] û [[Bakurê Kîprosê]] ye. Tirkî zimanekî ji malbata [[Zimanên tirkî]] ye. Zimanê tirkî ji [[Balkan]] heya [[Deryaya Qezwînê]] tê axiftin. Zedêtirî 80 milyon kesî tirkî diaxivin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.worlddata.info/languages/turkish.php |sernav=Turkish - Worldwide distribution |malper=Worlddata.info |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-24 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Romî]] == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=tr|tirkî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên Almanyayê]] [[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tirkî]] [[Kategorî:Zimanên Bulgaristanê]] [[Kategorî:Zimanên Kîprosê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê|Tirkî]] [[Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zimanê tirkî| ]] j3wq3w3rcll9z6bfklxl41249timfl5 0 6470 2003820 1996227 2026-04-21T22:13:20Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003820 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ûganda''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Uganda'' ({{IPA-en|jʊˈgændə}}), bi [[Zimanê swahîlî|swahîlî]] ''Uganda'' (<small>bilêvkirin:</small> [uˈganda])), bi fermî '''Komara Ûgandayê''', welatekî li rojhilata [[Afrîka]]yê ye. Dewlet serxwebûna xwe di sala 1962an de îlan kiriye. == Dîrok == Gelê Ûgandayê berî 1.700 û 2.300 sal bi karê nêçîrvanî dijiyan. Welat xwediyî gelek zimanan e. Welatê de netewek tevlî hev hey û ew netewene roj bi roj guherî û niha bûye yekgirtî. == Erdnîgarî == Li Ûgandayê de bajar tune, herêm hene û nava wan herêman de navçe hene. 4 herêm cîh digire. * [[Herêma Navend, Uganda|Herêma navend]] * [[Herêma Rojhilat, Uganda|Herêma rojhilat]] * [[Herêma Rojava, Uganda|Herêma rojava]] * [[Herêma Bakur, Uganda|Herêma bakur]] 111 navçe û yek jî bajar paytexta Ûgandayê [[Kampala]] ye.<ref name="district">[http://molg.go.ug/2010/08/02/status-of-local-govts/ Status of Local Governments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918143645/http://molg.go.ug/2010/08/02/status-of-local-govts/ |date=2010-09-18 }}. Ministry of Local Government, 2 Aug 2010.</ref> rêvebirrina giştî girêdayî paytextê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Uganda}} {{Wikiatlas|Uganda}} * [http://taugs.com/ Talking Ugandans Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107075705/http://taugs.com/ |date=2014-01-07 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/uganda.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210073716/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/uganda.html |date=2008-12-10 }} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/uganda.htm Uganda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607090539/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/uganda.htm |date=2008-06-07 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.irinnews.org/Africa-Country.aspx?Country=UG Humanitarian news and analysis from IRIN – Uganda] * [http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=uga Humanitarian information coverage on ReliefWeb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110402165315/http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=uga |date=2011-04-02 }} * [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/uganda.pdf Map Uganda At UN.org] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1069166.stm Country Profile] from [[BBC]] * [http://www.visituganda.com/ Uganda Tourist Board] * [http://www.ugandahumanistschoolstrust.org/index.html Uganda Humanist Schools Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221033505/http://www.ugandahumanistschoolstrust.org/index.html |date=2010-02-21 }} * [http://www.rfi.fr/actuen/pages/001/page_40.asp Radio France International – dossier on Uganda and Lord's Resistance Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208131440/http://www.rfi.fr/actuen/pages/001/page_40.asp |date=2021-02-08 }} * [http://ugandalogs.com/ Uganda Social Bookmarking;Discover and Share Uganda Web content and News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727143800/http://www.ugandalogs.com/ |date=2011-07-27 }} {{Herêm û navçeyên Ûgandayê}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Ûganda| ]] 0tkaegn20cs2w4xf52122k7hgfr6djt 0 14965 2003921 1751957 2026-04-22T07:48:38Z Kurê Acemî 105128 2003921 wikitext text/x-wiki '''Kufrag ''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] b0nj8exq0gknkj49haa1euob4gmij5o 2003922 2003921 2026-04-22T07:48:44Z Kurê Acemî 105128 2003922 wikitext text/x-wiki '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 0lg94m5l7861el26zrgk9chcujnykpj 2003923 2003922 2026-04-22T07:48:55Z Kurê Acemî 105128 2003923 wikitext text/x-wiki '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 02ngdynjzt3b23b0it63p1reygjl6cb 2003924 2003923 2026-04-22T07:49:05Z Kurê Acemî 105128 2003924 wikitext text/x-wiki '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] iqfrx2d5bqxeqijdyo06uh3rsst88bc 2003925 2003924 2026-04-22T07:49:51Z Kurê Acemî 105128 2003925 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 62rkmlp7qkae5zxgn3eeecjmnw89yht 2003926 2003925 2026-04-22T07:50:06Z Kurê Acemî 105128 2003926 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 286rm2h2cckodz6hltvlxk1wvskfupf 2003927 2003926 2026-04-22T07:50:17Z Kurê Acemî 105128 2003927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Kesên navdar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] lcblhv7onq5ohe2sf76f90b50vqa4x7 2003928 2003927 2026-04-22T07:50:56Z Kurê Acemî 105128 2003928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Kesên navdar == * [[Çiya Mazî]] (jdb. 1960), nivîskar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] nes46mu915nzipdreroi3m2l7i0htb0 2003929 2003928 2026-04-22T07:51:35Z Kurê Acemî 105128 2003929 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | beşa_îdarî = Navçeya Şemrexê }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Kesên navdar == * [[Çiya Mazî]] (jdb. 1960), nivîskar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 46dxp3hozsgrwpxx2gz2lpjs2a0lyku 2003957 2003929 2026-04-22T09:55:46Z MikaelF 935 /* Kesên navdar */ 2003957 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | beşa_îdarî = Navçeya Şemrexê }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî girêdayî navçeya [[Şemrex]] a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye. == Kesên navdar == * [[Fadilê Kufragî]] (jdb. 1944/1948), dengbêj * [[Çiya Mazî]] (jdb. 1960), nivîskar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] fkdk2imxvoyy6rmiiao8846fzh7st9g 2003958 2003957 2026-04-22T09:57:01Z MikaelF 935 2003958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | beşa_îdarî = Navçeya Şemrexê }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî navçeya [[Şemrex]] a bi [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. == Kesên navdar == * [[Fadilê Kufragî]] (jdb. 1944/1948), dengbêj * [[Çiya Mazî]] (jdb. 1960), nivîskar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] cyt4rkhdm9ylw9zzp52mp2on5yo4g90 0 15745 2003996 1968511 2026-04-22T10:22:44Z MikaelF 935 2003996 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okqanûsa Mezin'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} anku '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref> herweha bi '''Okyanûsa Pasîfîk''' û '''Okyanûsa Aram''' jî tê navandin, bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] i1xa2c851nrdjsqjqkpoa9m091kza6m 2003997 2003996 2026-04-22T10:23:40Z MikaelF 935 2003997 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okqanûsa Mezin'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, anku '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref> herweha bi '''Okyanûsa Pasîfîk''' û '''Okyanûsa Aram''' jî tê navandin, bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] rm005i2t90zi2qecr650yve8wce4yo4 2003998 2003997 2026-04-22T10:27:00Z MikaelF 935 2003998 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, anku '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref> herweha bi '''Okyanûsa Pasîfîk''' û '''Okyanûsa Aram''' jî tê navandin, bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 28e3xai1n4rtzt1b0dwq8oy5yte67sy 2003999 2003998 2026-04-22T10:52:45Z MikaelF 935 2003999 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref>{{Farqînî, 2011|r=35|jêgirtin=Okyanûsa Mezin}}</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref>{{Farqînî, 2011|r=35|jêgirtin=Okyanûsa Pasîfîkê}}</ref>, '''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, anku '''Pasîfîk'''<ref>{{Farqînî, 2011|r=35|jêgirtin=Pasîfîk}}</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref> herweha bi '''Okyanûsa Pasîfîk''' û '''Okyanûsa Aram''' jî tê navandin, bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 6n3988pcyln6n49c2jq8jr47ulha1oc 2004000 2003999 2026-04-22T10:54:34Z MikaelF 935 2004000 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, anku '''Pasîfîk'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref> herweha bi '''Okyanûsa Pasîfîk''' û '''Okyanûsa Aram''' jî tê navandin, bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] hsokj26t3vgafga601s7yuqg9i4ls1f 2004005 2004000 2026-04-22T11:28:36Z MikaelF 935 2004005 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Pasîfîk'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>{{efn|'''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîk'''}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] ek31ezsgk9kxat79v0efx3lfqieuw90 2004006 2004005 2026-04-22T11:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Nav li ref-ê zêde kir.) 2004006 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|'''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîk'''}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]'yê (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] gfssy7v0v6j4ti90ch8k5pnzni8clod 2004009 2004006 2026-04-22T11:37:13Z MikaelF 935 2004009 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|'''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîk'''}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m|metreyê]] (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danen Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] gl9db3g5kvm2pcvh3r7o40z1xym2lif 0 19164 2003852 1696697 2026-04-22T04:53:55Z Kurê Acemî 105128 2003852 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}'''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an û ji aliyê [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala [[2003]]an da ji aliyê [[Weşanxaneya Sî]] li [[Stenbol]]ê hat weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 904qzfvvh2aq1x8nyytl5l4lrss39so 2003853 2003852 2026-04-22T04:54:07Z Kurê Acemî 105128 2003853 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}'''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an û ji aliyê [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala [[2003]]an da ji aliyê [[Weşanxaneya Sî]] li [[Stenbol]]ê hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] tb5kuda3t8p9n7ywrmikob2rio0s92c 2003854 2003853 2026-04-22T04:54:23Z Kurê Acemî 105128 2003854 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}'''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an û ji aliyê [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala [[2003]]an da ji aliyê ''Weşanxaneya Sî'' li [[Stenbol|Stembol]]ê hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 856em2xes9v0rjomltd9ov2o1msu84t 2003855 2003854 2026-04-22T04:54:28Z Kurê Acemî 105128 2003855 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}'''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an û ji aliyê [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê ''Weşanxaneya Sî'' li [[Stenbol|Stembol]]ê hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] rt2tvcper9l4kmzacdpjj8c36afk1cp 2003856 2003855 2026-04-22T04:55:10Z Kurê Acemî 105128 2003856 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}'''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an e ku ji aliyê nivîskar [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. Maneya "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê ''Weşanxaneya Sî'' li [[Stenbol|Stembol]]ê hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] m71m14v4aq0l5sekcqyjikwt83z64jm 2003857 2003856 2026-04-22T04:55:52Z Kurê Acemî 105128 2003857 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}'''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an e ku ji aliyê nivîskar [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. Maneya "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê [[Weşanên Sî]] li [[Stenbol|Stembol]]ê hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] et7jv51gtumt90gip2iuw5gu08zh9r0 2003906 2003857 2026-04-22T06:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2003906 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Mistek jiyan''''', pirtûka [[kurteçîrok]]an e ku ji aliyê nivîskar [[Çiya Mazî]] ve hatiye amadekirin. Maneya "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan. Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê [[Weşanên Sî]] li [[Stenbol|Stembolê]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 14qk0gxfp0m360wwz4p597maotv6kx4 0 29843 2003982 1892922 2026-04-22T10:12:51Z Kurê Acemî 105128 2003982 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = ISBN 978-975-98532-9-7 }} '''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''', anku ''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî'' pirtûka ku ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya [[Amedê]] Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]... == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 3uvvnnqkmi96n5vkm2xj56us93wc9ch 2003986 2003982 2026-04-22T10:13:44Z Kurê Acemî 105128 2003986 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = ISBN 978-975-98532-9-7 }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya [[Amedê]] Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]... == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] cuff16x2n31hq1vj7jkfked8evvimjt 2003987 2003986 2026-04-22T10:13:59Z Kurê Acemî 105128 2003987 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = ISBN 978-975-98532-9-7 }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya [[Amedê]] Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]... == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] tiay64oogr19vfvpwzbv2an9z0gafe6 2003988 2003987 2026-04-22T10:14:17Z Kurê Acemî 105128 2003988 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = ISBN 978-975-98532-9-7 }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya [[Amedê]] Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] qwehrfj83ej83uo4a4d85146ef2z2f4 2003989 2003988 2026-04-22T10:14:27Z Kurê Acemî 105128 2003989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = ISBN 978-975-98532-9-7 }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya [[Amedê]] Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] nmy86cm33erdmgkjwklcrwczikuxaop 2003990 2003989 2026-04-22T10:14:46Z Kurê Acemî 105128 2003990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya [[Amedê]] Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] ntayhhovklj4lkuzt9bpxq3aprhjih4 2003991 2003990 2026-04-22T10:15:06Z Kurê Acemî 105128 2003991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê [[Hogir Berbir]] van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] qoizb9slpo4zs5dvfsryuhmibiqxo9d 2003992 2003991 2026-04-22T10:15:28Z Kurê Acemî 105128 2003992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê [[Hogir Berbir]] van destan û çîrokan ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]], herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 4iky0kagbxnrjkd6prv154far1z74z8 2003993 2003992 2026-04-22T10:15:46Z Kurê Acemî 105128 2003993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek [[Dengbêjî|dengbêjan]] ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê [[Hogir Berbir]] van destan û çîrokan ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]], herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] h0bvxcutgze4b02nd75m8yl3x9e4nyd 2003994 2003993 2026-04-22T10:16:29Z Kurê Acemî 105128 2003994 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek [[Dengbêjî|dengbêjan]] ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê [[Hogir Berbir]] van destan û çîrokan ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]], herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra [[Îzolî (eşîr)|Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meletî|Meletiyê]] diçe gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya ku niha ser bi [[Şemrex|Şemrexa]] [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 8f7nicabch6pi49lqtqlhisjuooc3mz 2003995 2003994 2026-04-22T10:16:46Z Kurê Acemî 105128 2003995 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek [[Dengbêjî|dengbêjan]] ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê [[Hogir Berbir]] van destan û çîrokan ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]], herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra [[Îzolî (eşîr)|Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meletî|Meletiyê]] diçe gundê [[Kufrag|Kufragê]] ya ku niha ser bi [[Şemrex|Şemrexa]] [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe [[Qoser|Qoserê]] û niha jî li vir dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] jifb5w2e0m4yqrtv78tnp34eay7ep74 2004007 2003995 2026-04-22T11:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2004007 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Hogir Berbir]] | pêşgotin = | şêwe = [[Destan]] û [[çîrok]] | welat = | cîh = | sernivîser = [[Azad Zal]] | sererastkirin = Semra Ozbey - Serwet Denîz | ziman = [[Kurdî]] | dîrok = [[Nîsan]] [[2007]] | weşanxane = | rûpel = 272 | wêneçêker = Fadilê Kufragî û mala wî | pîvan = 16 x 23,5 cm | ISBN = }} '''''Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî''''', anku '''''Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî''''' pirtûka ku ji Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên [[Fadilê Kufragî]] hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek [[Dengbêjî|dengbêjan]] ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê [[Hogir Berbir]] van destan û çîrokan ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]], herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê Kufragî, ji eşîra [[Îzolî (eşîr)|Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meletî|Meletiyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha ser bi [[Şemrex]]a [[Mêrdînê]] ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe [[Qoser]]ê û niha jî li vir dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî. Berhevkar Hogir Berbir, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2007.</ref>. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazîdaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]], [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 6lpw4k7f6b2ys57odz2zx656ksjno0v 0 29845 2003956 1844170 2026-04-22T09:52:53Z MikaelF 935 2003956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1944<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=508658073802617</ref>/1948{{Çavk}}), [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku naha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di [[1948]]ê{{Çavk}} de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] caqqkmp7w2shm7nzr15ujts10mec40q 2003959 2003956 2026-04-22T09:58:10Z Kurê Acemî 105128 Facebook ne çavkanî pêbawer e 2003959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1944), [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku naha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di [[1948]]ê{{Çavk}} de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] o799sd0gwngblf42ajeitt4bqe3pd9g 2003960 2003959 2026-04-22T09:58:30Z Kurê Acemî 105128 2003960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1944), [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku naha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di [[1948]]ê{{Çavk}} de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] 7khoveaeznvaz82ig6qwqjquqxos5lt 2003961 2003960 2026-04-22T09:58:39Z Kurê Acemî 105128 2003961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1944) [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku naha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di [[1948]]ê{{Çavk}} de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] ljtjenkh8qnkcgasd4i9hystsrf67i7 2003962 2003961 2026-04-22T09:58:58Z Kurê Acemî 105128 2003962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku naha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di [[1948]]ê{{Çavk}} de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] agmtzkmmeyq2tlmqwl0bpw238rwzkrp 2003963 2003962 2026-04-22T10:00:08Z Kurê Acemî 105128 2003963 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Fadilê Kufragî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku naha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di [[1948]]ê{{Çavk}} de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] 590mdf5k4uxdy864em49v6vavgt45jr 2003964 2003963 2026-04-22T10:00:50Z Kurê Acemî 105128 2003964 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] akthmm3gjfftd9oqvoj245fqwhx52s9 2003965 2003964 2026-04-22T10:01:00Z Kurê Acemî 105128 2003965 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] fwv405n21kc5mfcnq223wqkx11gznrr 2003966 2003965 2026-04-22T10:01:19Z Kurê Acemî 105128 2003966 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wunda dike û hîn kor e. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] 1qxlza631tkujzb0jpsuetuibuoasq5 2003967 2003966 2026-04-22T10:01:47Z Kurê Acemî 105128 2003967 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. Di 18-20an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêl]]î û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] 5ssc2f4yecdq7rtyddin8zvlnxg6i9k 2003968 2003967 2026-04-22T10:02:09Z Kurê Acemî 105128 2003968 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe [[Qoser]]ê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] a1plickantckpc2qzm3qsw2glw23wg5 2003969 2003968 2026-04-22T10:04:11Z Kurê Acemî 105128 2003969 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] csupv8na8bybtd3hn7grgl6krwf408e 2003970 2003969 2026-04-22T10:04:33Z Kurê Acemî 105128 2003970 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] k8zczs75gnwy136ota9e7dhnrgrhkpa 2003971 2003970 2026-04-22T10:05:08Z Kurê Acemî 105128 2003971 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref>. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] 8nucpnj4gl8btr75dexatgu0940mk46 2003972 2003971 2026-04-22T10:05:39Z Kurê Acemî 105128 2003972 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] mvg61t5f8odkk5svazacivev62m37dr 2003973 2003972 2026-04-22T10:05:59Z Kurê Acemî 105128 Agahîdank jêbir, ji ber ku agahî tune 2003973 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] b4fulvflmsrzmzend2bioofz17cfasg 2003974 2003973 2026-04-22T10:06:09Z Kurê Acemî 105128 2003974 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] 85c2noklbpk2y7k1kmhxqoaspq1jz69 2003975 2003974 2026-04-22T10:06:44Z Kurê Acemî 105128 2003975 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Meletî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mêrdîn]] e4dna6phxfkgxigjajko0h69hgjlzvq 2003976 2003975 2026-04-22T10:08:30Z Kurê Acemî 105128 2003976 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] 7giymomkrnspgdz6alg736j3wxa3wei 2003977 2003976 2026-04-22T10:08:39Z Kurê Acemî 105128 2003977 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] 4izfibwut75mefdr767ocv243ww6ev8 2003979 2003977 2026-04-22T10:09:29Z Kurê Acemî 105128 2003979 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948, li [[Kufrag]], [[Şemrex]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] 5v9tmubijc90yepxer5dnbcvz81qwpk 2003980 2003979 2026-04-22T10:09:44Z Kurê Acemî 105128 2003980 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948, li [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] kumxcrgb0h3k2sh4zsaf24n038vo3ay 2003983 2003980 2026-04-22T10:12:58Z Kurê Acemî 105128 2003983 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948, li [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] 27kgl5iarkrk75p5bh5kd550c8fd635 2003984 2003983 2026-04-22T10:13:08Z Kurê Acemî 105128 2003984 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948, li [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] ibew2ehb49sjs1iqdafc9h7sf86xv1a 2003985 2003984 2026-04-22T10:13:23Z Kurê Acemî 105128 2003985 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948, li [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag|Kufragê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name=":0" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name=":0" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Binêre == * [[Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] dnbwgllsoc5laxi48k04v15cwkpoz5y 2004008 2003985 2026-04-22T11:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2004008 wikitext text/x-wiki '''Fadilê Kufragî''' (jdb. 1948, li [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[dengbêj]]ekî kurd e. == Jiyan == Fadilê Kufragî di sala 1948an li gundê [[Kufrag]]ê ji dayik bûye.<ref name="Saripişo2023">{{Jêder-malper |url=https://www.cegamedya.com/dengbej-fadile-kufragi-gozleri-gormuyordu-ama-gonlu-aydinlikti |sernav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı Saripişo): Dengbêj Fadıl'ê Küfragi gözleri görmüyordu ama, gönlü aydınlıktı. |malper=CEGA Medya - Diyarbakır Haberleri |tarîx=2023-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Saripişo) |pêşnav=ARİF ÖZAVCI (Diyarbakırlı}}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Îzolî]] ye. Eşîra wan di salên 1820î de ji herêma [[Meledî|Melediyê]] diçe gundê [[Kufrag]]ê ya ku niha bi [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Dû bira û xwîşkeke Fadil hene. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe winda dike û kor dibe. [[Gund]]ê Kufragê di navbera [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.<ref>[[Hogir Berbir]] (2007). Ji dengbêj Fadilê Kufragî: Destan û çîrokên kurdî. [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew bi 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fehm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne.<ref name="Saripişo2023" /> Di 18-20 saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike [[berdêlî]] û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku winda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e.<ref name="Saripişo2023" /> Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di sala 1993an de ji Kufragê koçber dike û diçe [[Qoser]]ê û heta îro jî li vir dijî. Kesayetên ku wî îlham girtiye ev in: [[Hesenê Cêzwê]], [[Etmanê Kufragî]], [[Dawidê Gir]], [[Fehmiyê Elê]] ([[Fehmiyê Borbore]]), [[Osmanê Qanêhevsê]], [[Hemîdê Huseynê Mazidaxî]], [[Evdilayê Şêxoyê Ziznî]] û [[Ehmedê Sebriyê Sêwsê]]. == Binêre == * [[Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] c8elw9x92wd8gdca8bg0ijrap0hsz55 0 32383 2003943 1751332 2026-04-22T09:24:09Z Kurê Acemî 105128 2003943 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke [[Nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala [[2005]] an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] 8jgd21a48fpvcl0hohx1pkkqqn3pptz 2003944 2003943 2026-04-22T09:24:21Z Kurê Acemî 105128 2003944 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke [[Nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala [[2005]] an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] l410lcpplmdxr33cbgmu1d5g8p1yi73 2003945 2003944 2026-04-22T09:24:28Z Kurê Acemî 105128 2003945 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke [[Nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala [[2005]] an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] fjh6gbza0qtdxed56qbeuqlf29nlhfg 2003946 2003945 2026-04-22T09:24:48Z Kurê Acemî 105128 2003946 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke ji [[nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala [[2005]] an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] ghvbcf7zdjzw8vqnyl751ej21njwkut 2003948 2003946 2026-04-22T09:24:57Z Kurê Acemî 105128 2003948 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke ji [[nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Kurdî|kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala [[2005]] an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] ctxjcc41atun6sbakl1dwe4oflqkqkx 2003949 2003948 2026-04-22T09:25:10Z Kurê Acemî 105128 2003949 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke ji [[nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala [[2005]] an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] ruyqv91x9brr3ubuoxvxfvn7bzwj95z 2003950 2003949 2026-04-22T09:25:25Z Kurê Acemî 105128 2003950 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke ji [[nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala 2005an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Duhok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di [[2006]]an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] 4bhijo0fq78rtpq1gmxkn9od4tkbx69 2003951 2003950 2026-04-22T09:25:39Z Kurê Acemî 105128 2003951 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke ji [[nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala 2005an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev [[ferheng]] li [[Dihok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di 2006an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] k1vr8t4r7osdr8gvr2k585rmecsh223 2003952 2003951 2026-04-22T09:25:47Z Kurê Acemî 105128 2003952 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Ferhenga Gotinên pêşiyan''''' navê [[pirtûk]]eke ji [[nivîskar]] [[Çiya Mazî]] ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin. Pirtûk di sala 2005an da ji aliyê [[Elma|Weşanxaneya Elma]] hat weşandin. Ev ferheng li [[Dihok]]ê bi [[tîpên Erebî]] ([[kurmancî]]) jî di 2006an da ji aliyê [[weşanxana Spîrêz]] hat weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî]] fc1y9w1bf97kgkgtfpb4zjwht483uj0 0 37428 2003824 1730109 2026-04-22T02:18:48Z Penaber49 39672 2003824 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Wpdms nasa topo gulf of maine.jpg|300px|rast|thumb|Kendava Maineyê]] '''Kendava Maineyê''' [[kendav]]eka berfireh û mezin a [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ye û li ser peravê bakurê rojhilat a [[Amerîkaya bakur]] e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Deryayên DYAyê]] [[Kategorî:Deryayên Kanadayê]] [[Kategorî:Kendav|Maineyê]] [[Kategorî:Kendavên DYAyê]] [[Kategorî:Kendavên Kanadayê]] [[Kategorî:Okyanûsa Atlantîk]] tbrhpcsq4m9o3wr9qlu3mtxhvmfuzvu 0 51506 2003794 1762089 2026-04-21T20:47:05Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Starr_030222-0002_Alyxia_oliviformis.jpg şonê Alyxia.oliviformis1web.jpg 2003794 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Taxobox |image = Starr 030222-0002 Alyxia oliviformis.jpg |image_caption = Ji famîleya ''Apocynaceae'' ye |regnum = [[Riwek|Plantae]] |unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Apocynaceae]] |subfamilia = [[Apocynoideae]] |tribus = [[Wrightieae]] |genus = '''''Adenium''''' |genus_authority = [[Johann Jacob Roemer|Roem.]] & [[Josef August Schultes|Schult.]]<ref name="GRIN">{{Jêder-malper |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?182 |sernav=Genus: ''Adenium'' Roem. & Schult. |xebat=Germplasm Resources Information Network |weşanger=United States Department of Agriculture |tarîx=2003-03-14 |tarîxa-gihiştinê=2010-06-26 |tarîxa-arşîvê=2012-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121006194443/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?182 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |subdivision_ranks = |subdivision = |}} '''Gula çolistanê''' ''(Adenium)'' navê riwekek ji famîleya aposînasiyan, bi gotineke din [[famîleya kinfan]] ''(Apocynaceae)'' ye, li [[Afrîka]]yê gelek tê dîtin. Li çolter û çolistanan digihê, koka wê ji nava xîzê tê derxistin, pirranî [[kulîlk]] bi giştî jî di nava qûmê de dimîne, xwe vedişêre. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Adenium boehmianum.jpg|''Adenium boehmianum''. Wêne:Adenium obesum (Kyoto Botanical Garden).JPG|''Adenium obesum''. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleya kinfan]] 2q79nruvfve3n1nd2qi0jxpnlfc13bl 0 51583 2003795 1341150 2026-04-21T20:47:08Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Starr_030222-0002_Alyxia_oliviformis.jpg şonê Alyxia.oliviformis1web.jpg 2003795 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Starr 030222-0002 Alyxia oliviformis.jpg|thumb|Alyxia oliviformis]] '''Famîleya kinfan''', '''famîleya axûya segan''', '''famîleya kûçikkujan''' (Apocynaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma kulîlktehlan]] (Gentianales) de cih digire. Li ser [[riwekên kulîlkdar]] tê hejmartin. Hin [[cins]]ên vê malbatê [[dar]], hin devî, hin jî giha ne. Hin endamên komê li cihên avhewaya wê tropîkal, nîvtropîkal e, cihwarbûyî ne. Pirraniya riwekên vê malbatê avzê didin der. Gelekên wê jî axûdar in, bijehr in. 5 binekom, 380-424 cins (celeb), dora 1500 jî endamên, ango [[cure]]yên vê famîleyê hene. == Sîstematîka famîleyê == Cara pêşîn sala 1789'ê ev famîle ji aliyê [[Antoine Laurent de Jussieu]] ve bi navê „Apocineae“ hatiye ravekirin û navandin. * Binekom '''Apocynoideae''' <span class="Person">Burnett</span> :→ ''Şax'': [[Apocynoideae]] * Binekom '''Asclepiadoideae''' <span class="Person">R.Br. ex Burnett</span> :→ ''Şax'': [[Ebreşûmiyan]] (Asclepiadoideae) * Binekom '''Rauvolfioideae''' <span class="Person">Kostel.</span> :→ ''Şax'': [[Rauvolfioideae]] * Binekom '''[[Periplocoideae]]''' <span class="Person">R.Br. ex Endl.</span>: Bi 33 cinsan: ** ''[[Atherandra]]'' <span class="Person">Decne.</span> ** ''[[Baroniella]]'' <span class="Person">Costantin & Gallaud</span> ** ''[[Baseonema]]'' <span class="Person">Schltr. & Rendle</span> ** ''[[Batesanthus]]'' <span class="Person">N.E.Br.</span> ** ''[[Buckollia]]'' <span class="Person">Venter & R.L.Verh.</span> ** ''[[Camptocarpus]]'' <span class="Person">Decne.</span> ** ''[[Cryptolepis]]'' <span class="Person">R.Br.</span> ** ''[[Cryptostegia]]'' <span class="Person">R.Br.</span> ** ''[[Decalepis]]'' <span class="Person">Wight & Arn.</span> ** ''[[Ectadium]]'' <span class="Person">E.Mey.</span> ** ''[[Epistemma]]'' <span class="Person">D.V.Field & J.B.Hall</span> ** ''[[Finlaysonia]]'' <span class="Person">Wall.</span> ** ''[[Gymnanthera]]'' <span class="Person">R.Br.</span> ** ''[[Hemidesmus]]'' <span class="Person">R.Br.</span> ** ''[[Ischnolepis]]'' <span class="Person">Jum. & H.Perrier</span> ** ''[[Kappia]]'' <span class="Person">Venter</span> ** ''[[Maclaudia]]'' <span class="Person">Venter & R.L.Verh.</span> ** ''[[Mondia]]'' <span class="Person">Skeels</span> ** ''[[Myriopteron]]'' <span class="Person">Griff.</span> ** ''[[Omphalogonus]]'' <span class="Person">Baill.</span> ** ''[[Pentopetia]]'' <span class="Person">Decne.</span> ** ''[[Baumschlingen|Periploca]]'' <span class="Person">L.</span> ** ''[[Petopentia]]'' <span class="Person">Bullock</span> ** ''[[Phyllanthera]]'' <span class="Person">Blume</span> ** ''[[Raphionacme]]'' <span class="Person">Harv.</span> ** ''[[Sacleuxia]]'' <span class="Person">Baill.</span> ** ''[[Sarcorrhiza]]'' <span class="Person">Bullock</span> ** ''[[Schlechterella]]'' <span class="Person">K.Schum.</span> ** ''[[Stomatostemma]]'' <span class="Person">N.E.Br.</span> ** ''[[Streptocaulon]]'' <span class="Person">Wight & Arn.</span> ** ''[[Tacazzea]]'' <span class="Person">Decne.</span> ** ''[[Telectadium]]'' <span class="Person">Baill.</span> ** ''[[Zygostelma]]'' <span class="Person">Benth.</span> * Binekom '''[[Secamonoideae]]''' <span class="Person">Endl.</span>: Bi 8 cinsan. ** Tribus Secamoneae <span class="Person">G.Don.</span> *** ''[[Calyptranthera]]'' <span class="Person">Klack.</span>: Bi qasî 10 celeban li [[Madagaskar]]ê. *** ''[[Genianthus]]'' <span class="Person">Hook. f.</span>: Bi qasî 16 celeban li [[Asya]]yê. *** ''[[Goniostemma]]'' <span class="Person">Wight</span>: Du celeb li [[Çîn]] û [[Hindistan]]ê. *** ''[[Pervillaea]]'' <span class="Person">Decne.</span> (Syn.: ''Menabea'' <span class="Person">Baill.</span>): Die etwa vier Arten kommen in Madagaskar vor. *** ''[[Secamone]]'' <span class="Person">R.Br.</span>: Herwiha ''Rhynchostigma'' <span class="Person">Benth.</span> dora 90-100 celeb, li gelek deverên erdê. *** ''[[Secamonopsis]]'' <span class="Person">Jum.</span>: Tenê 2 celeb, ji Madagaskarê. *** ''[[Toxocarpus]]'' <span class="Person">Wight & Arn.</span>: Bi qasî 50 celeb li Asyayê. *** ''[[Trichosandra]]'' <span class="Person">Decne.</span>: Ji Madagaskarê belav bûye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Famîleya kinfan| ]] ssy6znhiopij3fwvonzmbsmoukjcch0 0 66990 2003815 1817705 2026-04-21T21:07:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003815 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Parisattacks.png|thumb|Cihên suîqestên rojên 13 û 14ê çiriya paşîn li Parîsê: 1: Nêzîkî Stade de France 2: Rue Bichat û Rue Alibert (Le Petit Cambodge, Le Carillon) 3: Rue de la Fontaine-au-Roi (Casa Nostra) 4: Tiyatroya Bataclan 5: Rue de Charonne (La Belle Équipe)]] '''Êrîşên li ser Parîsê yên 13ê çiriya paşîn a 2015an''', pênc suîqest in ku di 13ê [[çiriya paşîn]] a sala [[2015]]an de, li [[Parîs]]a paytexta [[Fransa]]yê bi destê terorîstên tundkarên îslamî pêk hatin. Li gor agahiyên nûçeyan 132 kesan jiyana xwe ji dest da.<ref>[http://rudaw.net/kurmanci/world/131120153 Li Parîsê çend teqîn û êrîşên çekdarî - Fransa rewşa awarte ragihand] Rudaw.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2015/11/13/world/paris-shooting/index.html Paris attacks: At least 153 killed in gunfire and blasts, French officials say], CNN.</ref> Ew cihên çêbûyîna suîqestan yek jê [[Stade de France]] bû ku tê de maça futbolê di navbera [[Almanya]] û Fransayê de hebû; yek jî tiyatroya bi navê Bataclan û hin deverên din in. [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞ]] ew êrîş girtin ser xwe.<ref>[http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ DAIŞ êrîşên Parîsê girt ser xwe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630073240/http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ |date=2016-06-30 }}, Ajansa Nûçeyan a Hawar.</ref> == Birîndar û Kuştî == {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%; text-align:center; margin:0 0 1.5em 1.5em; width:320px" |- ! style="text-align:left; width:130px" | Netewe ! style="text-align:left;" | Kuştî ! style="text-align:left;" | birîndar ! style="text-align:left;" class="unsortable" | Çavkanî |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Fransa}} | 104 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Belçîka}} | 3 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Şîle}} | 3 | |<ref name="USA Today">{{Jêder-nûçe |paşnav1=James |pêşnav1=Mike |sernav=Names, nationalities of the dead emerge from Paris terror |url=http://www.usatoday.com/story/news/2015/11/14/paris-terror-victims-names-of-the-dead/75802608/ |xebat=USA Today |tarîx=14 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Portûgal}} | 3 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |sernav=Identificada terceira vítima mortal portuguesa dos ataques a Paris |weşanger=Noticias ao Minuto |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2022-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221128225712/https://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Cezayir}} |2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Meksîk}} | 2 | 1 |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Romanya}} | 2 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Tûnis}} | 2 | |<ref name="bbcvict">{{Jêder-nûçe |sernav=Paris attacks: Who were the victims? |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34821813 |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2015 |ajans=BBC }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|DYA}} | 2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Almanya}} | 1 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.welt.de/incoming/article148859443/Ein-Deutscher-bei-Attentaten-von-Paris-getoetet.html |sernav=Ein Deutscher bei Attentaten von Paris getötet |nivîskar= }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Îtalya}} | 1 | 2 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.repubblica.it/esteri/2015/11/15/news/valeria_solesin_attentato_bataclan-127399230/ |sernav=Strage Parigi, i parenti: Valeria Solesin tra le vittime del teatro Bataclan |nivîskar=Agnese Ananasso |malper=Repubblica.it }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |sernav=Parigi, tra i feriti due italiani di Senigallia - l'Espresso |weşanger=Espresso.repubblica.it |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |archive-date=2015-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116161213/http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Maroko}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Swêd}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Spanya}} | 1 | |<ref name="spanishvictims">{{Jêder-nûçe |url=http://www.abc.es/espana/galicia/abci-gallego-alberto-pardo-casado-francesa-fallecio-sala-bataclan-paris-201511151517_noticia.html |xebat=ABC |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |sernav=Rajoy solo confirma la muerte de un español, Juan Alberto González Garrido |ziman=es }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | 1 | |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Serbistan}} | | 7 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=11&dd=15&nav_category=16&nav_id=1063336 |sernav=Serbian woman was found in hospital in Paris |nivîskar=BETA/Tanjug |malper=b92.net }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Holenda}} | | 3 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Venezuela}} | | 3 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-es/article45019224.html |sernav=Embajador francés confirma que tres venezolanos fueron heridos en ataques |nivîskar=EFE |malper=elnuevoherald.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Brazîl}} | | 2 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistralya}} | | 1 | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.9news.com.au/world/2015/11/16/04/54/australian-terror-victim-doing-well |sernav=Hobart woman shot in Paris attacks 'in good spirits' and recovering after surgery |nivîskar=AAP |malper=ninemsn.com.au }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistriya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=https://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |sernav=Anschläge in Paris: Österreichisches Opfer außer Lebensgefahr |nivîskar=APA/AFP/dpa/Reuters |malper=diepresse.com |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |tarîxa-arşîvê=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117023414/http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Çîn}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/world/2015-11/15/c_128430636.htm |sernav=中国驻法大使馆：确认有中国公民在巴黎恐袭中受伤 |ziman=zh |tercimeya-sernav=Chinese Embassy in France: Confirm with Chinese citizens were injured in the terrorist attack in Paris |xebat=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Kolombiya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semana.com/nacion/articulo/atentados-en-paris-el-colombiano-que-resulto-herido-en-el-ataque/450029-3 |sernav=El hijo de un colombiano resultó herido en los atentados de París |nivîskar=Semana |malper=semana.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Komara Îrlandê}} | | 1 | |- class="sortbottom" ! Total ! 132 ! 352 ! <ref name="BBCNewsLive">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-34815972 |sernav=Paris attacks updates |weşanger=BBC News }}</ref> |-class="sortbottom" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|November 2015 Paris attacks}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Îslam| ]] [[Kategorî:Parîs]] 7rb4tk1ypo3mq1uo1r9i2zd4zl9m2v2 2003816 2003815 2026-04-21T21:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003816 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Parisattacks.png|thumb|Cihên suîqestên rojên 13 û 14ê çiriya paşîn li Parîsê: 1: Nêzîkî Stade de France 2: Rue Bichat û Rue Alibert (Le Petit Cambodge, Le Carillon) 3: Rue de la Fontaine-au-Roi (Casa Nostra) 4: Tiyatroya Bataclan 5: Rue de Charonne (La Belle Équipe)]] '''Êrîşên li ser Parîsê yên 13ê çiriya paşîn a 2015an''', pênc suîqest in ku di 13ê [[çiriya paşîn]] a sala [[2015]]an de, li [[Parîs]]a paytexta [[Fransa]]yê bi destê terorîstên tundkarên îslamî pêk hatin. Li gor agahiyên nûçeyan 132 kesan jiyana xwe ji dest da.<ref>[http://rudaw.net/kurmanci/world/131120153 Li Parîsê çend teqîn û êrîşên çekdarî - Fransa rewşa awarte ragihand] Rudaw.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2015/11/13/world/paris-shooting/index.html Paris attacks: At least 153 killed in gunfire and blasts, French officials say], CNN.</ref> Ew cihên çêbûyîna suîqestan yek jê [[Stade de France]] bû ku tê de maça futbolê di navbera [[Almanya]] û Fransayê de hebû; yek jî tiyatroya bi navê Bataclan û hin deverên din in. [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞ]] ew êrîş girtin ser xwe.<ref>[http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ DAIŞ êrîşên Parîsê girt ser xwe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630073240/http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ |date=2016-06-30 }}, Ajansa Nûçeyan a Hawar.</ref> == Birîndar û Kuştî == {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%; text-align:center; margin:0 0 1.5em 1.5em; width:320px" |- ! style="text-align:left; width:130px" | Netewe ! style="text-align:left;" | Kuştî ! style="text-align:left;" | birîndar ! style="text-align:left;" class="unsortable" | Çavkanî |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Fransa}} | 104 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Belçîka}} | 3 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Şîle}} | 3 | |<ref name="USA Today">{{Jêder-nûçe |paşnav1=James |pêşnav1=Mike |sernav=Names, nationalities of the dead emerge from Paris terror |url=http://www.usatoday.com/story/news/2015/11/14/paris-terror-victims-names-of-the-dead/75802608/ |xebat=USA Today |tarîx=14 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Portûgal}} | 3 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |sernav=Identificada terceira vítima mortal portuguesa dos ataques a Paris |weşanger=Noticias ao Minuto |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2022-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221128225712/https://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Cezayir}} |2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Meksîk}} | 2 | 1 |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Romanya}} | 2 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Tûnis}} | 2 | |<ref name="bbcvict">{{Jêder-nûçe |sernav=Paris attacks: Who were the victims? |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34821813 |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2015 |ajans=BBC }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|DYA}} | 2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Almanya}} | 1 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.welt.de/incoming/article148859443/Ein-Deutscher-bei-Attentaten-von-Paris-getoetet.html |sernav=Ein Deutscher bei Attentaten von Paris getötet |nivîskar= }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Îtalya}} | 1 | 2 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.repubblica.it/esteri/2015/11/15/news/valeria_solesin_attentato_bataclan-127399230/ |sernav=Strage Parigi, i parenti: Valeria Solesin tra le vittime del teatro Bataclan |nivîskar=Agnese Ananasso |malper=Repubblica.it }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |sernav=Parigi, tra i feriti due italiani di Senigallia - l'Espresso |weşanger=Espresso.repubblica.it |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2015-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116161213/http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Maroko}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Swêd}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Spanya}} | 1 | |<ref name="spanishvictims">{{Jêder-nûçe |url=http://www.abc.es/espana/galicia/abci-gallego-alberto-pardo-casado-francesa-fallecio-sala-bataclan-paris-201511151517_noticia.html |xebat=ABC |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |sernav=Rajoy solo confirma la muerte de un español, Juan Alberto González Garrido |ziman=es }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | 1 | |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Serbistan}} | | 7 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=11&dd=15&nav_category=16&nav_id=1063336 |sernav=Serbian woman was found in hospital in Paris |nivîskar=BETA/Tanjug |malper=b92.net }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Holenda}} | | 3 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Venezuela}} | | 3 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-es/article45019224.html |sernav=Embajador francés confirma que tres venezolanos fueron heridos en ataques |nivîskar=EFE |malper=elnuevoherald.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Brazîl}} | | 2 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistralya}} | | 1 | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.9news.com.au/world/2015/11/16/04/54/australian-terror-victim-doing-well |sernav=Hobart woman shot in Paris attacks 'in good spirits' and recovering after surgery |nivîskar=AAP |malper=ninemsn.com.au }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistriya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=https://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |sernav=Anschläge in Paris: Österreichisches Opfer außer Lebensgefahr |nivîskar=APA/AFP/dpa/Reuters |malper=diepresse.com |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |tarîxa-arşîvê=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117023414/http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Çîn}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/world/2015-11/15/c_128430636.htm |sernav=中国驻法大使馆：确认有中国公民在巴黎恐袭中受伤 |ziman=zh |tercimeya-sernav=Chinese Embassy in France: Confirm with Chinese citizens were injured in the terrorist attack in Paris |xebat=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Kolombiya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semana.com/nacion/articulo/atentados-en-paris-el-colombiano-que-resulto-herido-en-el-ataque/450029-3 |sernav=El hijo de un colombiano resultó herido en los atentados de París |nivîskar=Semana |malper=semana.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Komara Îrlandê}} | | 1 | |- class="sortbottom" ! Total ! 132 ! 352 ! <ref name="BBCNewsLive">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-34815972 |sernav=Paris attacks updates |weşanger=BBC News }}</ref> |-class="sortbottom" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|November 2015 Paris attacks}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Îslam| ]] [[Kategorî:Parîs]] reg4j1anuwbn24umgte8h0bphyj0l9q 0 75240 2003848 1813208 2026-04-22T04:51:00Z Kurê Acemî 105128 2003848 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} Pirtûka '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2015 di heyva tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] c79e9k9pczaaj4ehc5bk2sn0np8ypbx 2003849 2003848 2026-04-22T04:51:11Z Kurê Acemî 105128 2003849 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} Pirtûka '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2015 di heyva tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] cro5j7p0kfldq6xgaaanlzy4ppoen9g 2003850 2003849 2026-04-22T04:52:05Z Kurê Acemî 105128 2003850 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} Pirtûka '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] jwacipmo12guhnsxs7p5q4hul1oxe1n 2003851 2003850 2026-04-22T04:52:25Z Kurê Acemî 105128 2003851 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} Pirtûka '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] bid4lodt0vg3xr7pun9ywl0ao5t10y5 0 79689 2003730 1744707 2026-04-21T18:47:36Z Kurê Acemî 105128 Bi riya wergerandina beşa "__LEAD_SECTION__" ji rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1348874950|Harir, Iraq]]" lê hat zêdekirin 2003730 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Herîr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | şaristan = <!--- Gundê Îranê ---> | bexş = <!--- Navçe (Îran) ---> | navçe = [[Şeqlawe (navçe)|Şeqlawe]] | nahiye = [[Herîr]] (2018) | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = <!--- Gundê Îranê ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = [[Herîrî]], xelkê Herîrê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Herîr''', nahiye, navend û gundekî bi ser [[Herîr]]a navçeya [[Şeqlawe (navçe)|Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ve ye<ref>Dr Abdulla Ghafor (2001). Index of Kurdistan Villages. Vol. 2. (Index of villages in Southern Kurdistan in the Iraqi Population Census 1957). Stockholm.</ref><ref>http://krso.net</ref>. == __LEAD_SECTION__ == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] 7vwj7ukahrgh50uxyrj95owm7ivd85y 2003731 2003730 2026-04-21T18:49:14Z Kurê Acemî 105128 2003731 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Herîr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | şaristan = <!--- Gundê Îranê ---> | bexş = <!--- Navçe (Îran) ---> | navçe = [[Şeqlawe (navçe)|Şeqlawe]] | nahiye = [[Herîr]] (2018) | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = <!--- Gundê Îranê ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = [[Herîrî]], xelkê Herîrê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Herîr''', nahiye, navend û gundekî bi ser [[Herîr]]a navçeya [[Şeqlawe (navçe)|Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ve ye<ref>Dr Abdulla Ghafor (2001). Index of Kurdistan Villages. Vol. 2. (Index of villages in Southern Kurdistan in the Iraqi Population Census 1957). Stockholm.</ref><ref>http://krso.net</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] otiypzcibgssx8rqmjb3mtd33voj3t2 2003732 2003731 2026-04-21T18:49:55Z Kurê Acemî 105128 2003732 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Herîr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | şaristan = <!--- Gundê Îranê ---> | bexş = <!--- Navçe (Îran) ---> | navçe = [[Şeqlawe (navçe)|Şeqlawe]] | nahiye = [[Herîr]] (2018) | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = <!--- Gundê Îranê ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = [[Herîrî]], xelkê Herîrê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Herîr''', nahiye, navend û gundekî bi ser [[Herîr]]a navçeya [[Şeqlawe (navçe)|Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ve ye<ref>Dr Abdulla Ghafor (2001). Index of Kurdistan Villages. Vol. 2. (Index of villages in Southern Kurdistan in the Iraqi Population Census 1957). Stockholm.</ref><ref>http://krso.net</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] chdwh79wh9h2hmfbehln5pv1uzr5vlt 2003733 2003732 2026-04-21T18:50:14Z Kurê Acemî 105128 ' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]]' ket şûna rûpelê. 2003733 wikitext text/x-wiki == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 7sp51hruen2e1mh2addrs3vvryiupd5 2003734 2003733 2026-04-21T18:50:27Z Kurê Acemî 105128 2003734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 09rhm5jz918du0tjkaa6yf037zx8pkn 2003735 2003734 2026-04-21T18:50:48Z Kurê Acemî 105128 2003735 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 97rzmp3c2vbrtbx0k5vy1ofdjgkzw3s 2003736 2003735 2026-04-21T18:51:22Z Kurê Acemî 105128 2003736 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] em9d1ujfsulrl6zm97o6kff8nynjvg0 2003737 2003736 2026-04-21T18:51:49Z Kurê Acemî 105128 2003737 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 1um3qwo656j1n7u3wczcstwqws8tsox 2003738 2003737 2026-04-21T18:52:05Z Kurê Acemî 105128 2003738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 215h791uc7bbzmm0gxfc2gnwcnjdxhn 2003739 2003738 2026-04-21T18:53:04Z Kurê Acemî 105128 2003739 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] nxvme2ief8ivo8rwjbpoqgm0pmbx3q8 2003740 2003739 2026-04-21T18:53:43Z Kurê Acemî 105128 2003740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] mrci18ij7xvy353j1dughdqnylj8qtn 2003741 2003740 2026-04-21T18:54:11Z Kurê Acemî 105128 2003741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 1hcplj0yv070teb1cv2h6w4kh6qk55o 2003742 2003741 2026-04-21T18:54:41Z Kurê Acemî 105128 2003742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 0mj3cj44cmjxawty7yh17ho1jl8x98b 2003743 2003742 2026-04-21T18:55:56Z Kurê Acemî 105128 2003743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] rcuptv80ivisryd4f6d3tlc8zylccu1 2003744 2003743 2026-04-21T18:56:07Z Kurê Acemî 105128 2003744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîriyê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] sxxaa3uv1yp7f47xgi0crlf4zaagd3s 2003745 2003744 2026-04-21T18:56:24Z Kurê Acemî 105128 2003745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 1kdng8vy92699v8y3cblqrez7w96uys 2003746 2003745 2026-04-21T18:56:57Z Kurê Acemî 105128 2003746 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] sx0v9kjnri7zbbeqmxmow38s90hwzxa 2003747 2003746 2026-04-21T18:57:11Z Kurê Acemî 105128 2003747 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 7aiwt8xc167uh3t07hcplasaaskspye 2003748 2003747 2026-04-21T18:57:28Z Kurê Acemî 105128 2003748 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] pppd6ga9hxpqlwvn5a82dhiglcvpw7u 2003749 2003748 2026-04-21T18:57:47Z Kurê Acemî 105128 2003749 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên [[Şêx Adî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 5showjctukyqg43w5wb9jzjoxc8fcgw 2003750 2003749 2026-04-21T18:58:06Z Kurê Acemî 105128 2003750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] kmbe2fxw3mywqpgn1d9mkxbtprv6yvk 2003751 2003750 2026-04-21T18:58:15Z Kurê Acemî 105128 2003751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 95cwkz6v5k9ma87r1wzc9no413ohy35 2003752 2003751 2026-04-21T18:59:06Z Kurê Acemî 105128 2003752 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî Pîrê Çil Pîra == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] ma12mcxktlr2w1lp3ezkvgrev6ztrio 2003753 2003752 2026-04-21T18:59:42Z Kurê Acemî 105128 2003753 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî Pîrê Çil Pîranû serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 3jat9p51f2ki1xl37ph4tagri69p0c3 2003754 2003753 2026-04-21T18:59:50Z Kurê Acemî 105128 2003754 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî Pîrê Çil Pîran û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 8r774rjc17yi0la7oxh0nltc33kif6l 2003755 2003754 2026-04-21T19:00:02Z Kurê Acemî 105128 2003755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 4d5xzybbzzy21c2t792yfdh2lhetdah 2003756 2003755 2026-04-21T19:01:16Z Kurê Acemî 105128 2003756 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] etuflep2zlz8844d6uib884b1y1amya 2003757 2003756 2026-04-21T19:01:27Z Kurê Acemî 105128 2003757 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] lv2c429tc9a39pzfbbxonllx2act85y 2003758 2003757 2026-04-21T19:02:29Z Kurê Acemî 105128 2003758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] lgobm3ghhvfgj4743v0ru23is6ta9n9 2003759 2003758 2026-04-21T19:03:48Z Kurê Acemî 105128 2003759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî dîtinek dît, piştî wê jiyana dinyayî hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] qa4bjkj1weqfk2em9wt8c2wj3ocgmbc 2003760 2003759 2026-04-21T19:04:43Z Kurê Acemî 105128 2003760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] r0xg3fqgstijik5huuk1zm3wznv3vnv 2003761 2003760 2026-04-21T19:06:27Z Kurê Acemî 105128 2003761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] ii0h3kaavagd455zhhwu5rztsvc756e 2003766 2003761 2026-04-21T20:29:57Z Kurê Acemî 105128 2003766 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] avlw5head1b2l6jcx0weg577pquccga 2003767 2003766 2026-04-21T20:30:25Z Kurê Acemî 105128 2003767 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] fcrnyjhxew969h0g5yr6p108jsa39uu 2003768 2003767 2026-04-21T20:31:17Z Kurê Acemî 105128 2003768 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] i1oj466rncsbo8psj280l2q8bvkbk70 2003769 2003768 2026-04-21T20:32:15Z Kurê Acemî 105128 2003769 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 4hcw1hgpyefde9s8i1rxf5wwelb9alv 2003770 2003769 2026-04-21T20:32:50Z Kurê Acemî 105128 2003770 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] mrg3s58c3hy4ut87urw1xtro1eeeh3y 2003771 2003770 2026-04-21T20:33:09Z Kurê Acemî 105128 2003771 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] c6g24w4t1ucug3jxw96cgp9xp6rwhx4 2003772 2003771 2026-04-21T20:33:26Z Kurê Acemî 105128 2003772 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] cz59ubbvhw2abpaa4vxaffk00nyvepc 2003773 2003772 2026-04-21T20:34:04Z Kurê Acemî 105128 2003773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] iez2724bd3twpca64oquu9av5bd1bhn 2003774 2003773 2026-04-21T20:35:43Z Kurê Acemî 105128 2003774 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî ji cihê xwe berê reviyan û koçber bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 191tanorz2v809y6xzc2j47s40z1eby 2003775 2003774 2026-04-21T20:36:12Z Kurê Acemî 105128 2003775 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji cihê xwe berê reviyan û koçber bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] f1w8hlozcp4lmud6qn33fclfr32ediv 2003776 2003775 2026-04-21T20:36:25Z Kurê Acemî 105128 2003776 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 5ff6wdilnvlywdjo09jo966w67buryp 2003777 2003776 2026-04-21T20:36:57Z Kurê Acemî 105128 2003777 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 9v8la8uf39gsc30ium0rlsk34750y8j 2003778 2003777 2026-04-21T20:38:30Z Kurê Acemî 105128 2003778 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] j6dbynd1h4l2xyj3p8e8hilyovc9f4d 2003779 2003778 2026-04-21T20:39:44Z Kurê Acemî 105128 2003779 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] t0tv1b38w185qfc6eeibcbf33whd67g 2003780 2003779 2026-04-21T20:40:31Z Kurê Acemî 105128 2003780 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyaniyan ji aliyê wan pêk hatiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] t1xj7c2kolk20147oh3cddl1ucwfqhq 2003781 2003780 2026-04-21T20:40:39Z Kurê Acemî 105128 2003781 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 2ju1ocw4ex0ihyj4p8lt2ksf1ss7wi8 2003782 2003781 2026-04-21T20:40:48Z Kurê Acemî 105128 2003782 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 7iu2t56nz23b9ovvgfeq4li4nelb7nh 2003783 2003782 2026-04-21T20:41:53Z Kurê Acemî 105128 2003783 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 2fd0hqo8piz22ecrn8eyk1b3zhb7za5 2003784 2003783 2026-04-21T20:43:43Z Kurê Acemî 105128 2003784 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê Hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] c14ckgo0nzxitamjmjzwtgo0e6e9l4a 2003785 2003784 2026-04-21T20:44:02Z Kurê Acemî 105128 2003785 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] n2z2ntq4406sa137h0bnv091fentp9c 2003786 2003785 2026-04-21T20:44:17Z Kurê Acemî 105128 2003786 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Erdnîgarî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 4n5qlzemazfkxd8kjhd7kg5sozmm46z 2003787 2003786 2026-04-21T20:45:22Z Kurê Acemî 105128 2003787 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] sxf5yxs8yqklh4cmg8r3uvq8y4wgume 2003789 2003787 2026-04-21T20:45:33Z Kurê Acemî 105128 2003789 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] sbbzn6rlnfi0vv6u4szldw4bhrgh4ps 2003790 2003789 2026-04-21T20:45:54Z Kurê Acemî 105128 2003790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêd [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] anên derve == {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 0921bxkt0u0d62hnqm6tanvs6j05gnu 2003791 2003790 2026-04-21T20:46:07Z Kurê Acemî 105128 2003791 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} bi33tivu1um7jeb5nt6e3dnxmlqwbm1 2003792 2003791 2026-04-21T20:46:18Z Kurê Acemî 105128 2003792 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} nyvruh52kj8e8q8fwbieir41afmefrn 2003793 2003792 2026-04-21T20:46:32Z Kurê Acemî 105128 2003793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 6eqptlkrqekzp7jwq94hu282ewblx61 2003796 2003793 2026-04-21T20:48:01Z Kurê Acemî 105128 2003796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28,518 | sala_nifûsê = 2014 }} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 4slpzl6dh1bckyqjat3ur5dncjiznlt 2003797 2003796 2026-04-21T20:48:13Z Kurê Acemî 105128 2003797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} Herîr (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} f4ljom8m161fe2313yk3axr1d0v7kjg 2003798 2003797 2026-04-21T20:48:22Z Kurê Acemî 105128 2003798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye. Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} nl7a7sk7wahw004b4h6soj8bcc69hxk 2003799 2003798 2026-04-21T20:49:45Z Kurê Acemî 105128 2003799 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye. Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn. Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 9luz7jq0eegay0gjkj87d2qbsdnsfoa 2003800 2003799 2026-04-21T20:50:12Z Kurê Acemî 105128 2003800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin. Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn. Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû. Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye. Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} ngg1cexldis8nri1h46tnt11lxjvgkg 2003801 2003800 2026-04-21T20:51:05Z Kurê Acemî 105128 2003801 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin. == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} mvapinwwahfn26nej3e7p7ys5qwcvd1 2003802 2003801 2026-04-21T20:51:22Z Kurê Acemî 105128 2003802 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} hc8xrkubsy5s3dc3z9sez7zo49trx05 2003803 2003802 2026-04-21T20:51:34Z Kurê Acemî 105128 2003803 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} fs20j9gur6llv5ug0h665ifq1gq6zru 2003804 2003803 2026-04-21T20:53:02Z Kurê Acemî 105128 2003804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 64tdy2sv7v68xnnsxbrswq3ezibwm5a 2003805 2003804 2026-04-21T20:53:26Z Kurê Acemî 105128 2003805 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hişt û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} k6fsut8t5j7hv1um91319vyi29solyq 2003806 2003805 2026-04-21T20:56:11Z Kurê Acemî 105128 2003806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav kiriye.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} f7ppon04v1qs56l3486yj9g52ifajfa 2003807 2003806 2026-04-21T20:56:55Z Kurê Acemî 105128 2003807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajar hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} avxcv8pgiuyq8avmjx624snv9h83ex6 2003808 2003807 2026-04-21T20:57:31Z Kurê Acemî 105128 2003808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 5wdm3v2mm8fcsrgw1eo0grf5oit8yc8 2003809 2003808 2026-04-21T20:57:51Z Kurê Acemî 105128 2003809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] di sala 1963an de, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} pm10iqk9rn6reqxd0yjenaze2zgm3yt 2003810 2003809 2026-04-21T20:58:15Z Kurê Acemî 105128 2003810 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyan ji Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} d8leqt9opwd29s70e57bdz6wm72e0bx 2003811 2003810 2026-04-21T20:58:52Z Kurê Acemî 105128 2003811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de hatin girtin.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} slb5jvdf2i4e39qm8b1tdk0a09wdd80 2003812 2003811 2026-04-21T21:00:19Z Kurê Acemî 105128 2003812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuşt an jî îskence kiriye.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} l61ab7n6p7q7hnuv2hntnoc97uwruhl 2003813 2003812 2026-04-21T21:01:04Z Kurê Acemî 105128 2003813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} 4y5cds32wl1x48mx2f0x7d855mgh645 2003814 2003813 2026-04-21T21:01:27Z Kurê Acemî 105128 2003814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş|Lalişê]] û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Cite journal |last1=Pirbari |first1=Dimitri |last2=Mossaki |first2=Nodar |last3=Yezdin |first3=Mirza Sileman |date=March 2020 |title=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |journal=Iranian Studies |language=en |volume=53 |issue=1–2 |pages=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |url-access=subscription}}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[Mîrektiya Soran|mîrektiya Soranê]] de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} jcuhli4l3i52pe3477hg5u3wz233wmh 2003817 2003814 2026-04-21T21:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2003817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 4ua2auaz87h0rzvsg8gs6eheeezzygu 0 84104 2003936 1821957 2026-04-22T09:05:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003936 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Bundesagentur_für_Arbeit-Logo.svg|thumb|Logo]] '''Bundesagentur für Arbeit''' (''Daîreya Karûbarê ya Federal'', '''BA''') saziyek federal a [[Almanya|alman]] e ku di qada berpirsiyariya Wezareta Federal ji bo ked û karên civakî ye û navenda wê li [[Nürnberg]]ê ye. Birêvebirê wê yê nû Detlef Scheele ye.<ref>{{De}} {{Jêder-nûçe |url=http://www.sueddeutsche.de/wirtschaft/arbeitsvermittlung-neuer-chef-der-bundesagentur-fuer-arbeit-wird-detlef-scheele-1.3191603 |sernav=Neuer Chef der Bundesagentur für Arbeit wird Detlef Scheele |paşnav=Öchsner |pêşnav=Thomas |tarîx=2016 |malper=sueddeutsche.de |ziman= |issn=0174-4917 |roja-gihiştinê=2018-06-16 }}</ref> BA navendên karan ên li seranserê Almanyayê bi rê ve dibe û muçeya (meaş) bêkariyê îdare dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.arbeitsagentur.de/en/welcome Bundesagentur für Arbeit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319205854/https://www.arbeitsagentur.de/en/welcome |date=2020-03-19 }} ([https://www.arbeitsagentur.de/en/welcome îngilîzî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319205854/https://www.arbeitsagentur.de/en/welcome |date=2020-03-19 }}) {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] h3r5jxgjic0vvycp7iphc6r1ujuqu2s 0 87209 2003847 1948140 2026-04-22T04:50:09Z Kurê Acemî 105128 2003847 wikitext text/x-wiki '''Proseya Aştiyê''' di navbera dewleta Tirkiyeyê û PKKê de ji bo çareserkirina pirsgirêkên di navbera kurd û tirkan de hate destpê kirin. Di sala 2012an destpêkir û heta sala 2015an berdewam kir. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Pêvajoya pirsgirêka kurd 2025]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Abdullah Öcalan]] [[Kategorî:Recep Tayyip Erdoğan]] c68hk78pzck8hp56fsig38h7j10b9vg 0 101678 2003727 2000227 2026-04-21T18:32:15Z Penaber49 39672 2003727 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] 4wz8evcisfbz9tsumsuv04uza46io8e 2003728 2003727 2026-04-21T18:33:18Z Penaber49 39672 2003728 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] ljqqnebrqfqcrya3qqr4xiz5mppvnd0 2003729 2003728 2026-04-21T18:41:07Z Penaber49 39672 2003729 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Arif]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] mmbyay18zkbx9yo8l8ffhk89hlye55j 2003842 2003729 2026-04-22T04:47:35Z Kurê Acemî 105128 2003842 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tîkrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Efîf|Ebdulrehman Erîf]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] frwzqvure29xn1vu3ceu1mrx0ruohmi 2003843 2003842 2026-04-22T04:47:53Z Kurê Acemî 105128 2003843 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Efîf|Ebdulrehman Erîf]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] lk52md97yfizat1sfafn4b9vqs29pxu 2003844 2003843 2026-04-22T04:48:14Z Kurê Acemî 105128 2003844 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şikefta Şanidarê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Kurda|Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Efîf|Ebdulrehman Erîf]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] n1ywo2rei6w1rtn941g4yx7fbo3vb1t 2003845 2003844 2026-04-22T04:48:34Z Kurê Acemî 105128 2003845 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şaneder|Şikefta Şanederê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Kurda|Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Efîf|Ebdulrehman Erîf]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi [[Peymana Washingtonê]] di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] 8oyr5fo22mcpbx1g8bdonrlpaidww7l 2003846 2003845 2026-04-22T04:48:57Z Kurê Acemî 105128 2003846 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê]] '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye.]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava be diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şaneder|Şikefta Şanederê]] hatiye dîtin. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Kurda|Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Efîf|Ebdulrehman Erîf]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi Peymana Washingtonê di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] srnx9lpk5e4rrz63a71zx3yf33w0f5b 0 129193 2003932 1847441 2026-04-22T08:14:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003932 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = | wêneyê_nexşeyê = | bilindahî_m = | hejmara_utc1 = }} '''Bokra''' meclîsa sendîkayê ye li herêma paytexta Îslamabadê ya [[Pakistan]]ê . <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politicpk.com/islamabad-union-council-list/ |sernav=Islamabad Union Council List اسلام آباد کی یونین کونسلز |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Politic |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250126112337/https://www.politicpk.com/islamabad-union-council-list/ |roja-arşîvê=2025-01-26 |roja-gihiştinê=3 sibat 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/FAFEN-ICT-Local-Government-Election-Obseravtion-Report.pdf |sernav=Islamabad capital territory |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Free and Fair Election Network |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221117063835/https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/FAFEN-ICT-Local-Government-Election-Obseravtion-Report.pdf |roja-arşîvê=2022-11-17 |roja-gihiştinê=3 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} 8dswj1kzu3zfa3cur61u00peysr8p2y 2003938 2003932 2026-04-22T09:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003938 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = | wêneyê_nexşeyê = | bilindahî_m = | hejmara_utc1 = }} '''Bokra''' meclîsa sendîkayê ye li herêma paytexta Îslamabadê ya [[Pakistan]]ê . <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politicpk.com/islamabad-union-council-list/ |sernav=Islamabad Union Council List اسلام آباد کی یونین کونسلز |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Politic |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250126112337/https://www.politicpk.com/islamabad-union-council-list/ |roja-arşîvê=2025-01-26 |roja-gihiştinê=3 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/FAFEN-ICT-Local-Government-Election-Obseravtion-Report.pdf |sernav=Islamabad capital territory |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Free and Fair Election Network |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221117063835/https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/FAFEN-ICT-Local-Government-Election-Obseravtion-Report.pdf |roja-arşîvê=2022-11-17 |roja-gihiştinê=3 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} l577navvsxfy2ytpoemr68gaycj8312 0 133089 2003868 1968402 2026-04-22T05:02:20Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003868 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank balafirgeh | IATA = YVR | ICAO = CYVR | nav = Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê | wêne = Vancouver_International_Airport_Aerial.JPG | cure = [[firevaniya sivîl|Giştî]] | herêm = [[Girava Deryayê (Kolombiyaya Brîtanî)|Girava Deryayê]], [[Richmond, Kolombiyaya Brîtanî|Richmond]], [[Kolombiyaya Brîtanî]], [[Kanada]] | vekirin = 1931 | koordînat = {{Koord|49|11|41|N|123|11|02|W|region:CA-BC|display=inline,title}} | malper = {{Official URL}} | bajar = [[Vancouvera Mezin]] | navê rastî = _{''Aéroport international de Vancouver''} | p1-hêl = 08L/26R | p1-rûbar = [[Beton]] | p2-hêl = 08R/26L | p2-rûbar = [[Asfalt]]/beton | p3-hêl = 13/31 | p3-rûbar = [[Asfalt]]/beton | makînevan = Vancouver Airport Authority | navend = *[[Air Canada]] *[[Rêhewaya Peravê ya Pasîfîkê]] *[[WestJet]] | bajarê çavdêrî = *[[Air North]] *[[Rêhewaya Flairê]] | demjimêr = [[Herêma Demjimêra Pasîfîkê|PST]] | utc = [[UTC−08:00]] | havîn = PDT | utcs = [[UTC−07:00]] | bilindahî-f = 13 | çarçoveya nexşeyê = erê | h1-hêl = A | h1-dirêjahî-f = 110 | h1-rûbar = Çîm | h2-hêl = B | h2-dirêjahî-f = 79 | h2-rûbar = Asfalt | h3-hêl = C | h3-dirêjahî-f = 108 | h3-rûbar = Beton/asfalt | stat-sal = 2021 | stat1-sernav = Tevgerên balafiran | stat1-dane = 166,935 | stat2-sernav = Hejmara rêwiyan | stat2-dane = 7,086,602 | peyvnot = <ref name="2017pax" />{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2020}} Çavkanî: [[Pêveka Firînê ya Kanadayê]]<ref name="CFS">{{CFS}}</ref><br />[[Hawîrdor|Kanada]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://climate.weatheroffice.gc.ca/prods_servs/metstat1_e.html |sernav=Synoptic/Metstat Station Information |weşanger=Environment Canada |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130627233755/http://climate.weatheroffice.gc.ca/prods_servs/metstat1_e.html |roja-arşîvê=27 hezîran 2013 }}</ref><br />Tevgerên ji [[Amarên Kanadayê]]<ref name="move">{{Jêder-malper | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=2310000201#timeframe |sernav=Aircraft movements, by class of operation and peak hour and peak day of movements, for airports with NAV CANADA towers, monthly |malper=Stats Canada |tarîx=28 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=30 nîsan 2022 }}</ref> | p1-dirêjahî-f = 9,940 | p2-dirêjahî-f = 11,500 | p3-dirêjahî-f = 7,300 | WMO = 71892 | xwedî = [[Veguhestina Kanadayê]] | nexşeya çespik = Kolombiyaya Brîtanî#Kanada#Amerîkaya Bakur#Atlantîka Bakur | welat = {{Sembola alayê|Kanada}} }} '''Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê''' [[Balafirgeha navneteweyî|balafirgehekî navneteweyî]]<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Advisory Circular (AC) No. 302-032 Subject: Designation of international airports in Canada |url=https://tc.canada.ca/sites/default/files/2021-01/AC_302-032_-_ISSUE_01.pdf |cih=Ottawa |weşanger=Transport Canada |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220126213011/https://tc.canada.ca/sites/default/files/2021-01/AC_302-032_-_ISSUE_01.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ye, ku li Girava Deryaya li [[Richmond, Kolombiyaya Brîtanî|Richmond]], [[Kolombiyaya Brîtanî]] ye, xizmeta bajarê [[Vancouver]] û herêma [[Keştiya Jêrîn]] dike. Ew {{Convert|12|km|abbr=on}} ji [[Navenda bajarê Vancouver|Downtown a Vancouverê]] ye. Ew [[Lîsteya balafirgehên herî qelebalix ên Kanada|duyemîn balafirgeha herî qelebalix a Kanadayê]] ji aliyê seyrûsefera rêwiyan (7,1 mîlyon),<ref name="2017pax">{{Jêder-malper |url=http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |sernav=YVR Traffic Update (December 2016) |malper=yvr.ca |weşanger=Vancouver International Airport |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204220304/http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |roja-arşîvê=4 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 }}</ref> piştî [[Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson]]ê ye. Wekî navendekî trans-Pasîfîk,<ref name="hive">{{Jêder-malper |url=https://dailyhive.com/vancouver/seattle-vancouver-airport-passenger-trans-pacific-hub |sernav=Seattle is Vancouver's greatest threat to Trans-Pacific airport hub supremacy: YVR CEO |paşnav=Chan |pêşnav=Kenneth |tarîx=10 gulan 2019 |malper=Daily Hive |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190515100705/https://dailyhive.com/vancouver/seattle-vancouver-airport-passenger-trans-pacific-hub |roja-arşîvê=15 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=15 gulan 2019 }}</ref> ji her balafirgehên [[Amerîkaya Bakur]] an jî [[Ewropa]]yê bêhtir geştên rasterast ber bi Çînê ve difire.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/travel/article/vancouver-china-aviation-hub/index.html |sernav=How Vancouver became China's aviation hub to the West |paşnav=Slutsken |pêşnav=Howard |malper=CNN Travel |roja-gihiştinê=26 îlon 2019 }}</ref> Ew ji bo [[Navenda balafirgehê|Air]] [[Air Canada|Canada]] û [[WestJet]] navendekî ye û ji bo [[Air Transat]] bingehekî xebitandinê ye. Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê yek ji heşt balafirgehên Kanada ye, ku xwediyê dezgehên [[Pêşkêşkirina sînorê Dewletên Yekbûyî|pêş-paqijkirina Sînorê Dewletên Yekbûyî]] ne. Di heman demê de, ew yek ji çend balafirgehên navneteweyî yên mezin e, ku [[Balafirgeha Avê ya Navneteweyî ya Vancouver|termînalekî]] ji bo [[Floatplane|balafirên pêvekirî]] yên plansazkirî heye. [[Wêne:Vancouver_Airport_Inside.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Vancouver_Airport_Inside.jpg/220px-Vancouver_Airport_Inside.jpg|thumb| Salona hatina navneteweyî di sala 2004an de]] === Civîna Navxweyî === Beşa Navxweyî ya termînalê di sala 1968an de, ji aliyê fîrmaya [[Vancouver]] Thompson, Berwick û Pratt<ref name="thecanadianencyclopedia.com">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Airport Architecture |ensîklopedî=[[The Canadian Encyclopedia]] |weşanger=[[Historica Canada]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/airport-architecture |paşnav=Kalman |pêşnav=Harold D. |tarîx=4 adar 2015 |çap=online }}</ref> ve hate çêkirin û di sala 2005an de ji aliyê mîmarê Vancouver Kasian Kennedy ve nûvekirina serî-heta-binî hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.architecture.uwaterloo.ca/faculty_projects/terri/yvrdomestic.html |sernav=Home &#124; Architecture |weşanger=Architecture.uwaterloo.ca |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130117184537/http://www.architecture.uwaterloo.ca/faculty_projects/terri/yvrdomestic.html |roja-arşîvê=17 kanûna paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 tîrmeh 2013 }}</ref> Devera navmalî ji sê pîlan (AC) pêk tê. ==== Pier A ==== Pier A ji 6 deriyan pêk tê: A6 heta A10 û A12. Ev dergeh ji aliyê [[WestJet Encore]] ve têne bikar anîn. ==== Pier B ==== Pier B ji 14 deriyan pêk tê: deriyên B13 heta B23 û B26 heta B28. Deriyên B14 heta B17 destûr didin hatinên navneteweyî. Deriyê B23 rampek barkirina erdê ye, ku digihîje stendeyên 23A, 23B û 23C. Pier B ji bo [[WestJet]] firînên navxweyî navend e, û ji aliyê [[Hewa Bakur|Air North]], [[Air Transat]], [[Flair Airlines]] û [[Sunwing Airlines]] ve ji firînên navxweyî re xizmet dike. ==== Pier C ==== Pier C ji 24 deriyan pêk tê: C29 heta C52. Ev navend ji bo firînên navxweyî yên [[Air Canada]] û [[Air Canada Express]] e. C50, C51 û C52 deriyên hejandinê ne û dikarin ji bo hatin û çûyîna navneteweyî (wekî D50 ber D52 hatine destnîşan kirin) werin bikar anîn. Dergehên C48 û C49 jî dikarin hatinên navneteweyî / Dewletên Yekbûyî bistînin. === Konkursa Navneteweyî === Konkursa Navneteweyî ji aliyê bingeha ''Architectura ya'' [[Vancouver]] niha [[Stantec]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canadianconsultingengineer.com/engineering/stantec-buys-large-vancouver-architectural-firm/1000006801/ |sernav=Stantec buys large Vancouver architectural firm – Canadian Consulting Engineer |tarîx=6 kanûna paşîn 2003 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170911205123/http://www.canadianconsultingengineer.com/engineering/stantec-buys-large-vancouver-architectural-firm/1000006801/ |roja-arşîvê=11 îlon 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=11 îlon 2017 }}</ref> bi [[HNTB|Pargîdaniya HNTB]] ya [[Kansas City, Missouri|Kansas City]] (1994–96) ve hate çêkirin.<ref name="thecanadianencyclopedia.com"/> YVR yek ji heşt balafirgehên Kanada ye, ku bi tesîsên [[Pêşkêşkirina sînorê Dewletên Yekbûyî|pêşîlêgirtina sînorê Dewletên Yekbûyî]] di Termînala Navneteweyî de ye. Hemû deriyên konseya navneteweyî dikarin firînên ji eslê xwe yên navneteweyî û Dewletên Yekbûyî têne qebûl bikin; rêwî têne dikarin li ser riyên jorîn biçin qada çavdêriya [[Ajansa Xizmetên Sînorê Kanada|Ajansa Karûbarên Sînor a Kanadayê]]. ==== Pier D ==== [[Wêne:Vancouver_International_Airport,_Richmond_(504737)_(23677015644).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Vancouver_International_Airport%2C_Richmond_%28504737%29_%2823677015644%29.jpg/220px-Vancouver_International_Airport%2C_Richmond_%28504737%29_%2823677015644%29.jpg|thumb| Derveyî balafirgehê (Konkursa Navneteweyî)]] Salona [[Salona balafirgehê|balafirgehê]] ya [[SkyTeam]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.skyteam.com/en/about/press-releases/press-releases-2017/skyteams-lounge-takes-customers-to-new-heights-at-vancouver-international-airport/ |sernav=SkyTeam's Lounge Takes Customers to New Heights at Vancouver International Airport |malper=www.skyteam.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180323030818/https://www.skyteam.com/en/about/press-releases/press-releases-2017/skyteams-lounge-takes-customers-to-new-heights-at-vancouver-international-airport/ |roja-arşîvê=23 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 adar 2018 }}</ref> ji aliyê Global Lounge Network<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalloungenetwork.com/#/ |sernav=Global Lounge Network |malper=globalloungenetwork.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180327140941/http://www.globalloungenetwork.com/#/ |roja-arşîvê=27 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 adar 2018 }}</ref> ve tê xebitandin, ku nêzikî deriyê D53 ye û [[Air Canada]] [[Air Canada|Maple Leaf Lounge]] li Dergeha D52 ye. ==== Pier E ==== [[Wêne:CBP_International_Travel_Preclearance_Operations_in_Canada_(39844023192).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/CBP_International_Travel_Preclearance_Operations_in_Canada_%2839844023192%29.jpg/220px-CBP_International_Travel_Preclearance_Operations_in_Canada_%2839844023192%29.jpg|thumb| Korîdora ber bi deriyên siwarbûnê piştî paqijkirina sînorê Dewletên Yekbûyî, bi îşaretên bi Îngilîzî, Fransî û Çînî]] [[Wêne:Seair_Seaplanes_(7).JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Seair_Seaplanes_%287%29.JPG/220px-Seair_Seaplanes_%287%29.JPG|thumb| Balafirên avbazîna li [[Balafirgeha Avê ya Navneteweyî ya Vancouver]]ê]] == Rêhewa û Armanca Seyahatê == === Rêwî === {{Lîsteya gihandina balafirgehê|[[Aeroméxico]]|[[Mexico City International Airport|Mexico City]]<ref name="COVIDAMX">{{Jêder-malper |url=https://www.aeromexico.com/en-us/actions-covid19 |sernav=Safety Precautions: COVID-19 |malper=Aeroméxico |tarîx=April 2021 |roja-gihiştinê=22 nîsan 2021 |roja-arşîvê=2023-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230109201149/https://aeromexico.com/en-us/actions-covid19 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html |sernav=Timetables |weşanger=Aeroméxico |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119011305/https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html |roja-arşîvê=19 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Canada]]|[[Auckland Airport|Auckland]] (resumes 10 November 2022),<ref>{{Jêder-malper |sernav=Air Canada resumes South Pacific service |url=https://www.newswire.ca/news-releases/g-day-kia-ora-air-canada-strategically-expands-its-south-pacific-network-878238685.html |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2022 }}</ref> [[Austin–Bergstrom International Airport|Austin]],<ref name="AC">{{Cite press release|url=https://aircanada.mediaroom.com/2022-02-22-Air-Canada-Affirms-Market-Leadership-by-Expanding-its-North-American-Network-this-Summer-as-Recovery-Accelerates|title=Air Canada Affirms Market Leadership by Expanding its North American Network this Summer as Recovery Accelerates|publisher=Air Canada|location=Montréal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318090924/https://aircanada.mediaroom.com/2022-02-22-Air-Canada-Affirms-Market-Leadership-by-Expanding-its-North-American-Network-this-Summer-as-Recovery-Accelerates|url-status=dead}}</ref> [[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]], [[Brisbane Airport|Brisbane]], [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]],<ref>{{Jêder-kovar |url=https://services.aircanada.com/portal/rest/timetable/pdf/ac-timetable-en.pdf?locale=en&app_key=AE919FDCC80311DF9BABC975DFD72085 |sernav=Timetable (August 11-November 22, 2022) |weşanger=Air Canada |cih=Montréal |roja-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2022 |roja-arşîvê=16 hezîran 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230616010701/https://services.aircanada.com/portal/rest/timetable/pdf/ac-timetable-en.pdf?locale=en&app_key=AE919FDCC80311DF9BABC975DFD72085 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Denver International Airport|Denver]], [[Indira Gandhi International Airport|Delhi]] (resumes October 20, 2022)<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar1=Pearson, James |sernav=Up To 17 Daily Flights: The Fast Growing India - North America Market |url=https://simpleflying.com/india-north-america-growing-market-analysis/ |xebat=Simple Flying |tarîx=16 tebax 2022 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2022 |ziman=en }}</ref> [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Hong Kong International Airport|Hong Kong]], [[Daniel K. Inouye International Airport|Honolulu]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]] (begins December 16, 2022),<ref>{{Jêder-malper |sernav=Air Canada to Launch New, Non-stop Transborder Routes to the U.S. from Halifax and Vancouver |url=https://media.aircanada.com/2022-10-03-Air-Canada-to-Launch-New,-Non-stop-Transborder-Routes-to-the-U-S-from-Halifax-and-Vancouver |malper=aircanada.com |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2022 }}</ref> [[Kahului Airport|Kahului]], [[Kona International Airport|Kailua–Kona]],<ref>{{Cite press release|url=https://aircanada.mediaroom.com/2021-05-12-Air-Canada-says-Aloha-to-Winter-2022-from-Montreal,-Toronto,-Calgary-and-Vancouver|title=Air Canada says "Aloha" to Winter 2022 from Montreal, Toronto, Calgary and Vancouver|publisher=Air Canada|location=Montréal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330024559/https://aircanada.mediaroom.com/2021-05-12-Air-Canada-says-Aloha-to-Winter-2022-from-Montreal,-Toronto,-Calgary-and-Vancouver|url-status=dead}}</ref> [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Heathrow Airport|London–Heathrow]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Mexico City International Airport|Mexico City]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Newark Liberty International Airport|Newark]], [[John Wayne Airport|Orange County]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.travelweek.ca/news/air-canada-to-launch-nonstop-vancouver-santa-ana-service/ |sernav=Air Canada to launch nonstop Vancouver-Santa Ana service |tarîx=11 tebax 2021 }}</ref> [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[San Diego International Airport|San Diego]],<ref>{{Jêder-malper | url=https://aeroroutes.com/eng/220612-ac3q22yvr |sernav=Air Canada July/August 2022 Vancouver – US Aircraft Changes }}</ref> [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]], [[Sydney Airport|Sydney]], [[Narita International Airport|Tokyo–Narita]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]<br />'''Seasonal:''' [[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]] (begins December 1, 2022),<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.newswire.ca/news-releases/air-canada-to-launch-seasonal-flights-to-bangkok-and-mumbai-for-winter-2022-23-850009846.html |sernav=Air Canada to Launch Seasonal Flights to Bangkok and Mumbai for Winter 2022-23 }}</ref> [[Boston Logan International Airport|Boston]], [[Dublin Airport|Dublin]], [[Frankfurt Airport|Frankfurt]], [[Ixtapa-Zihuatanejo International Airport|Ixtapa/Zihuatanejo]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Miami International Airport|Miami]] (resumes December 17, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://aeroroutes.com/eng/220718-acnw22yvrmia |sernav=Air Canada schedules Vancouver-Miami mid-Dec 2022 launch |tarîx=18 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2022 }}</ref> [[Kansai International Airport|Osaka–Kansai]], [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Zürich Airport|Zürich]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules">{{Jêder-malper |url=https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html |sernav=Flight Schedules |weşanger=Air Canada |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180323072516/https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html |roja-arşîvê=23 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Canada Express]]|[[West Kootenay Regional Airport|Castlegar]], [[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[CFB Comox|Comox]], [[Cranbrook/Canadian Rockies International Airport|Cranbrook]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Fort St. John Airport|Fort St. John]], [[Kamloops Airport|Kamloops]],<ref name="Jazz">{{Jêder-malper |url=https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/travel-news-and-updates/2020/covid-19.html |sernav=COVID-19 Hub &#124; Air Canada }}</ref> [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Nanaimo Airport|Nanaimo]], [[Penticton Regional Airport|Penticton]],<ref name="Jazz"/> [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Prince Rupert Airport|Prince Rupert]],<ref name="Jazz"/> [[Regina International Airport|Regina]], [[Sacramento International Airport|Sacramento]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[Sandspit Airport|Sandspit]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Norman Y. Mineta San Jose International Airport|San Jose (CA)]] (resumes May 1, 2023), [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]], [[Smithers Airport|Smithers]], [[Northwest Regional Airport Terrace-Kitimat|Terrace/Kitimat]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]], [[Yellowknife Airport|Yellowknife]]<ref name="AC"/><br />'''Seasonal:''' [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules"/> <!-- -->|[[Air Canada Rouge]]|'''Seasonal:''' [[Québec City Jean Lesage International Airport|Québec City]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://aircanada.mediaroom.com/2021-10-21-Air-Canada-Announces-Two-New-Connections-to-Western-Canada-From-Quebec-City-Starting-Next-Summer |sernav=Air Canada Announces Two New Connections to Western Canada from Quebec City Starting Next Summer |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221008033937/https://aircanada.mediaroom.com/2021-10-21-Air-Canada-Announces-Two-New-Connections-to-Western-Canada-From-Quebec-City-Starting-Next-Summer |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Air China]]|[[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Flight Timetable |url=http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190326123836/http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml |roja-arşîvê=26 adar 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air France]]|[[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do |sernav=Air France flight schedule |weşanger=Air France |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171116223753/https://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do |roja-arşîvê=16 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air India]]|[[Indira Gandhi International Airport|Delhi]]|<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Liu |pêşnav1=Jim |sernav=Air India adds Delhi – Vancouver service from late-Oct 2020 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294288/air-india-adds-delhi-vancouver-service-from-late-oct-2020/ |malper=Routesonline |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> <!-- -->|[[Air New Zealand]]|[[Auckland Airport|Auckland]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Flight schedules - Air New Zealand |url=https://www.airnewzealand.co.nz/flight-schedules |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180925185414/https://www.airnewzealand.co.nz/flight-schedules |roja-arşîvê=25 îlon 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air North]]|[[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]] <br />'''Seasonal:''' [[Yellowknife Airport|Yellowknife]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Air North introducing direct flights between Yellowknife and Vancouver in January |weşanger=[[CBC North]] |tarîx=8 çiriya paşîn 2019 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/north/air-north-direct-flight-yellowknife-vancouver-1.5354043 |roja-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2019 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Air North Travel Information |url=https://www.flyairnorth.com/TravelInfo/FlightSchedules.aspx |roja-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027190112/https://www.flyairnorth.com/TravelInfo/FlightSchedules.aspx |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Transat]]|[[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://ca.finance.yahoo.com/news/air-transat-unveils-ambitious-winter-130000224.html |sernav=Air Transat Unveils Its Ambitious Winter 2022-2023 Program |malper=Yahoo Finance |roja-gihiştinê=20 gulan 2022 |roja-arşîvê=20 gulan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520065349/https://ca.finance.yahoo.com/news/air-transat-unveils-ambitious-winter-130000224.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <br />'''Seasonal:''' [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/292865/air-transat-w20-network-adjustment-as-of-02aug20/ |sernav=Air Transat W20 network adjustment as of 02AUG20 }}</ref> <!-- -->|[[Alaska Airlines]]|[[Portland International Airport|Portland (OR)]] (resumes May 18, 2023),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220928-asnw22intl |sernav=ALASKA NW22 INTERNATIONAL CHANGES: CANADA ALL-JET SERVICE MOVES TO 4Q22 |weşanger=AeroRoutes |tarîx=28 îlon 2022 |roja-gihiştinê=28 îlon 2022 }}</ref> [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]]|<ref name="AlaskaRoutes">{{Jêder-nûçe |sernav=Flight Timetable |rojname=Alaska Airlines |url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202123138/https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx |roja-arşîvê=2 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav1=Airlines |pêşnav1=Alaska }}</ref> <!-- -->|[[All Nippon Airways]]|[[Haneda Airport|Tokyo–Haneda]] (resumes March 26, 2023), [[Narita International Airport|Tokyo–Narita]] (ends March 25, 2023)<ref>{{Jêder-malper |sernav=ANA NW22 Tokyo – Vancouver Operation Update - 10AUG22 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220810-nhnw22yvr |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=10 tebax 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Timetables [International Routes] |url=https://www.ana.co.jp/en/us/book-plan/airinfo/timetable/international/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180624092943/https://www.ana.co.jp/en/us/book-plan/airinfo/timetable/international/ |roja-arşîvê=24 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[American Airlines]]|[[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]]<br />'''Seasonal:''' [[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]]|<ref name="AASchedule">{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule |sernav=Flight schedules and notifications |weşanger=American Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202010611/https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule |roja-arşîvê=2 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[American Eagle (airline brand)|American Eagle]]|'''Seasonal:''' [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]]|<ref name="AASchedule"/> <!-- -->|[[Beijing Capital Airlines]]|[[Qingdao Jiaodong International Airport|Qingdao]]|<ref>[[Beijing Capital Airlines]] at [[YVR]] [https://www.vancouver-airport.com/yvr-airlines/beijing-capital-airlines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221008033936/https://www.vancouver-airport.com/yvr-airlines/beijing-capital-airlines |date=2022-10-08 }}</ref> <!-- -->|[[British Airways]]|[[Heathrow Airport|London–Heathrow]]<br> '''Seasonal:''' [[Gatwick Airport|London–Gatwick]] (begins May 19, 2023)<ref>{{Jêder-malper | url=https://londonairtravel.com/2022/08/24/british-airways-gatwick-vancouver/ |sernav=British Airways Launches Gatwick - Vancouver |tarîx=24 tebax 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |sernav=Timetables |weşanger=British Airways |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170330083400/https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |roja-arşîvê=30 adar 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|Cascadia Air|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Campbell River Airport|Campbell River]], [[Chilliwack Airport|Chilliwack]], [[Penticton Regional Airport|Penticton]], [[Pitt Meadows Regional Airport|Pitt Meadows]], [[Tofino/Long Beach Airport|Tofino]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://cascadiaair.com/ |sernav=Cascadia Air Website and Schedule |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221006105845/https://www.cascadiaair.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Cathay Pacific]]|[[Hong Kong International Airport|Hong Kong]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html |sernav=Flight Timetable |weşanger=Cathay Pacific |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119223808/https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html |roja-arşîvê=19 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Central Mountain Air]]|[[Campbell River Airport|Campbell River]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Quesnel Airport|Quesnel]], [[Williams Lake Airport|Williams Lake]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Route Map - Central Mountain Air |url=https://flycma.com/route-map/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171226075734/https://flycma.com/route-map/ |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[China Airlines]]|[[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Timetable {{!}} China Airlines |url=https://www.china-airlines.com/us/en/fly/flight-status/timetable |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180805082651/https://www.china-airlines.com/us/en/fly/flight-status/timetable |roja-arşîvê=5 tebax 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|{{Nowrap|[[China Eastern Airlines]]}}|[[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html |sernav=Schedules and Timetable |weşanger=China Eastern Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180623141309/http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html |roja-arşîvê=23 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|{{Nowrap|[[China Southern Airlines]]}}|[[Guangzhou Baiyun International Airport|Guangzhou]], [[Zhengzhou Xinzheng International Airport|Zhengzhou]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml |sernav=Timetable |weşanger=China Southern Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181022220159/http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml |roja-arşîvê=22 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Condor (airline)|Condor]]|'''Seasonal:''' [[Frankfurt Airport|Frankfurt]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.condor.com/eu/get-inspired/condor-worldmap.jsp |sernav=World Map |weşanger=Condor Flugdienst |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125153633if_/https://www.condor.com/de |roja-arşîvê=25 çiriya paşîn 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Corilair]]|'''Seasonal:''' [[Campbell River Water Aerodrome|Campbell River]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.corilair.com/ |sernav=Corilair |roja-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141217003122/http://corilair.com/ |roja-arşîvê=17 kanûna pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Delta Air Lines]]|[[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]]|<ref name="deltaschedules">{{Jêder-malper |url=https://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action |sernav=Flight Schedules |weşanger=Delta Air Lines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150621123636/http://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action |roja-arşîvê=21 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Delta Connection]]|[[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]]|<ref name="deltaschedules"/> <!-- -->|[[Edelweiss Air]]|'''Seasonal:''' [[Zürich Airport|Zürich]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Timetable |url=https://www.flyedelweiss.com/EN/inform/travel-information/timetable/Pages/timetable.aspx |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180114184229/https://www.flyedelweiss.com/en/inform/travel-information/timetable/pages/timetable.aspx |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Eurowings Discover]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]] (begin November 7, 2022)|<ref name="Frankfurt">{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220928-lh4ynw22ca |sernav=LUFTHANSA PLANS TO MOVE NW22 FRANKFURT – CANADA SERVICE TO EUROWINGS DISCOVER |weşanger=AeroRoutes |tarîx=28 îlon 2022 |roja-gihiştinê=28 îlon 2022 }}</ref> <!-- -->|[[EVA Air]]|[[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx |sernav=Timetables and Downlaods |weşanger=EVA Air |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181029003207/https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Fiji Airways]]|[[Nadi International Airport|Nadi]] (resumes November 25, 2022)|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Fiji Airways Resumes Vancouver Service in late-November 2022 |url=https://aeroroutes.com/eng/220705-fjnw22yvr |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Flair Airlines]]|[[Hollywood Burbank Airport|Burbank]] (ends October 30, 2022),<ref name="F8-LA">{{Cite press release|url=https://www.accesswire.com/710672/Flair-Airlines-Adds-Affordable-Non-Stop-Sun-Service-Between-Toronto-and-Cancun-Moves-Los-Angeles-Service-to-LAX|title=Flair Airlines Adds Affordable Non-Stop Sun Service Between Toronto and Cancun, Moves Los Angeles Service to LAX|work=Flair Airlines|publisher=AccessWire|date=August 3, 2022|access-date=August 3, 2022}}</ref> [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]],<ref name="Flair Airlines grows 33%">{{Jêder-malper |sernav=Flair Airlines grows schedule 33% in Canada and the U.S. with four new aircraft |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2021/10/19/2316258/0/en/Flair-Airlines-grows-schedule-33-in-Canada-and-the-U-S-with-four-new-aircraft.html |malper=GlobeNewswire News Room |tarîx=19 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019222808/https://www.globenewswire.com/news-release/2021/10/19/2316258/0/en/Flair-Airlines-grows-schedule-33-in-Canada-and-the-U-S-with-four-new-aircraft.html |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Region of Waterloo International Airport|Kitchener/Waterloo]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]],<ref name="globe ultra">{{Jêder-malper |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2021/07/08/2259715/0/en/Flair-Airlines-Continues-Impressive-Growth-With-Flights-to-the-U-S-Bringing-Ultra-Low-Fares-to-Sun-Destinations.html |sernav=Flair Airlines Continues Impressive Growth with Flights to the U.S, Bringing Ultra-Low Fares to Sun Destinations |tarîx=8 tîrmeh 2021 }}</ref> [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]] (begins October 31, 2022),<ref name="F8-LA"/> [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]],<ref name="Flair Airlines Brings Low Fares">{{Jêder-malper |url=https://montrealgazette.com/globe-newswire/flair-airlines-brings-low-fares-to-montreal-with-first-ever-ulcc-domestic-flights-the-growing-ulcc-will-serve-19-cities-by-august-liberating-the-lives-of-canadians-with-affordable-travel |sernav=Flair Airlines Brings Low Fares to Montreal. |weşanger=The Gazette |roja-gihiştinê=30 adar 2021 |archive-date=2022-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008033925/https://montrealgazette.com/globe-newswire/flair-airlines-brings-low-fares-to-montreal-with-first-ever-ulcc-domestic-flights-the-growing-ulcc-will-serve-19-cities-by-august-liberating-the-lives-of-canadians-with-affordable-travel |url-status=dead }}</ref> [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]],<ref name="Flair Airlines grows 33%"/> [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <br />'''Seasonal:''' [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]],<ref name="globe ultra"/> [[Phoenix–Mesa Gateway Airport|Phoenix/Mesa]],<ref name="globe ultra"/> [[Prince George Airport|Prince George]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]] (begins November 5, 2022),<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Seet |pêşnav1=Charlotte |sernav=Flair Airlines Launches Two New Routes To Mexico's Puerto Vallarta |url=https://simpleflying.com/flair-airlines-2-new-mexico-routes/ |malper=Simple Flying |tarîx=3 gulan 2022 |roja-gihiştinê=3 gulan 2022 }}</ref> [[Regina International Airport|Regina]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://skiesmag.com/press-releases/flair-airlines-expands-with-service-to-mexico/ |sernav=Flair Airlines expands with service to Mexico }}</ref> [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]]|<ref name="Flair Airlines Schedule">{{Jêder-malper |url=https://flyflair.com/where-we-fly |sernav=Where we fly |weşanger=Flair Airlines |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019215008/https://flyflair.com/where-we-fly |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Flair Airlines Expansion">{{Jêder-malper |url=http://www.globenewswire.com/news-release/2021/02/10/2173083/0/en/Flair-Airlines-expands-with-eight-new-destinations-across-Canada.html |sernav=Flair Airlines expands with eight new destinations across Canada |weşanger=Global Newswire |roja-gihiştinê=11 sibat 2020 }}</ref> <!-- -->|Gulf Island Seaplanes|[[Gabriola Island|Gabriola Island/Silva Bay]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gulfislandseaplanes.com/ |sernav=Gulf Island Seaplanes |roja-gihiştinê=25 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140330042131/http://www.gulfislandseaplanes.com/ |roja-arşîvê=30 adar 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Hainan Airlines]]|[[Shenzhen Bao'an International Airport|Shenzhen]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |sernav=Flight Schedule |weşanger=Hainan Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628234036/https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Harbour Air Seaplanes]]|[[Bedwell Harbour Water Aerodrome|Bedwell Harbour]], [[Ganges Water Aerodrome|Ganges Harbour]], [[Mayne Island Water Aerodrome|Miners Bay]], [[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Sechelt]], [[Tofino Harbour Water Aerodrome|Tofino]], [[Victoria Airport Water Aerodrome|Victoria Airport]], [[Victoria Inner Harbour Airport|Victoria Harbour]], [[Whistler/Green Lake Water Aerodrome|Whistler/Green Lake]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Routes and Schedules |url=https://www.harbourair.com/book-a-flight/routes-schedules/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181028033627/https://www.harbourair.com/book-a-flight/routes-schedules/ |roja-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Helijet]]|[[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Vancouver Harbour Flight Centre|Vancouver Harbour]], [[Victoria Inner Harbour Airport|Victoria Harbour]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Schedule |url=https://helijet.com/scheduled-airline/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027190156/https://helijet.com/scheduled-airline/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Icelandair]]|'''Seasonal:''' [[Keflavík International Airport|Reykjavík–Keflavík]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.icelandair.com/flights/campaign/destinations-schedule/#north-america-flights |sernav=Our Flight Schedule 2022 &#124; Icelandair }}</ref> <!-- -->|[[Iskwew Air]]|[[Qualicum Beach Airport|Qualicum Beach]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://iskwew.ca/services |sernav=Iskwew Air Schedule Summer 2021 }}</ref> <!-- -->|[[Japan Airlines]]|[[Narita International Airport|Tokyo–Narita]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Japan Airlines Timetables |url=http://www.jal.co.jp/en/inter/route/time/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181015202347/http://www.jal.co.jp/en/inter/route/time/ |roja-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[JetBlue]]|[[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.jetblue.com/new-routes |sernav=JetBlue }}</ref> <!-- -->|[[KLM]]|[[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.klm.ca/flight-status |sernav=KLM Flight Schedule April 2021 }}</ref> <!-- -->|[[Korean Air]]|[[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule |sernav=Flight Status and Schedules |weşanger=Korean Air |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628234008/https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Lufthansa]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]] (ends November 6, 2022),<ref name="Frankfurt"/> [[Munich Airport|Munich]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable |sernav=Timetable - Lufthansa Canada |weşanger=Lufthansa |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171109191434/http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Lynx Air]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]] (begins October 31, 2022),<ref>{{Jêder-malper |sernav=Lynx Air Adds Vancouver – Edmonton Service in NW22 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220914-y9nw22yvr |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=15 îlon 2022 }}</ref> [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.globenewswire.com/news-release/2022/01/19/2369572/0/en/Lynx-Air-Tickets-Go-on-Sale-for-Flights-to-Five-Canadian-Destinations.html |sernav=Lynx Air Tickets Go on Sale for Flights to Five Canadian Destinations |tarîx=19 kanûna paşîn 2022 }}</ref> <!-- -->|Oceanside Air|[[Qualicum Beach Airport|Qualicum Beach]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceansideair.com/scheduled-flights |sernav=Oceanside Air Schedule Summer 2021 |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221008033928/https://www.oceansideair.com/scheduled-flights |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Pacific Coastal Airlines]]|[[Anahim Lake Airport|Anahim Lake]], [[Bella Bella (Campbell Island) Airport|Bella Bella]], [[Bella Coola Airport|Bella Coola]], [[Campbell River Airport|Campbell River]], [[CFB Comox|Comox]], [[Cranbrook/Canadian Rockies International Airport|Cranbrook]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Masset Airport|Masset]], [[Penticton Regional Airport|Penticton]], [[Port Hardy Airport|Port Hardy]], [[Powell River Airport|Powell River]], [[Tofino/Long Beach Airport|Tofino]], [[Trail Airport|Trail]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Williams Lake Airport|Williams Lake]]<br />'''Seasonal charter:''' [[Revelstoke Airport|Revelstoke]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Pacific Coastal Airlines Route Map |url=https://www.pacificcoastal.com/route-map/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027185651/https://www.pacificcoastal.com/route-map/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|Pacific Seaplanes|[[Bamfield Water Aerodrome|Bamfield]], [[Galiano Island]], [[Mayne Island Water Aerodrome|Miners Bay]], [[Port Alberni Water Aerodrome|Port Alberni]], [[Port Washington Water Aerodrome|Port Washington]], [[Thetis Island]], [[Ucluelet Water Aerodrome|Ucluelet]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://pacificseaplanes.ca/ |sernav=Pacific Seaplanes |roja-gihiştinê=16 hezîran 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180605003833/http://pacificseaplanes.ca/ |roja-arşîvê=5 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Philippine Airlines]]|[[Ninoy Aquino International Airport|Manila]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable |sernav=Flight Timetable |weşanger=Philippine Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181026055852/https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable |roja-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Qantas]]|[[Sydney Airport|Sydney]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Qantas Timetables |url=https://www.qantas.com/travel/airlines/timetable/global/en |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190512170557/https://www.qantas.com/travel/airlines/timetable/global/en |roja-arşîvê=12 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Salt Spring Air]]|[[Ganges Water Aerodrome|Ganges Harbour]], [[Victoria Airport Water Aerodrome|Victoria Airport]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://harbourair.com/ |sernav=Salt Spring Air |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181106004725/http://saltspringair.com/ |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Seair Seaplanes]]|[[Bedwell Harbour Water Aerodrome|Bedwell Harbour]], [[Ganges Water Aerodrome|Ganges Harbour]], [[Mayne Island Water Aerodrome|Miners Bay]], [[Montague Harbour]], [[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Port Washington Water Aerodrome|Port Washington]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Routes & Schedules |url=https://www.seairseaplanes.com/schedules-fares/routes-schedules/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027190527/https://www.seairseaplanes.com/schedules-fares/routes-schedules/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Sichuan Airlines]]|[[Chengdu Shuangliu International Airport|Chengdu–Shuangliu]], [[Shenyang Taoxian International Airport|Shenyang]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://global.sichuanair.com/HK-EN/ |sernav=Sichuan Airlines |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181009232449/http://global.sichuanair.com/HK-EN |roja-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Singapore Airlines]]|[[Changi Airport|Singapore]]|<ref>{{Cite press release |title=SIA Launches Seasonal Flights To Seattle And Vancouver, Adds San Francisco To Vaccinated Travel Lane Network |url=https://www.singaporeair.com/en_US/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2021/October-December/ne2121-211011 |publisher=Singapore Airlines |location=Singapore |date=11 October 2021 |access-date=8 October 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008033928/https://www.singaporeair.com/en_US/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2021/October-December/ne2121-211011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://dailyhive.com/vancouver/vancouver-to-singapore-flights-singapore-airlines |sernav=Singapore Airlines to continue flying non-stop route to Vancouver |paşnav=Chan |pêşnav=Kenneth |xebat=Daily Hive |cih=Vancouver |tarîx=18 adar 2022 |roja-gihiştinê=18 adar 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Sun Country Airlines]]|'''Seasonal:''' [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]]<ref name="SUMMER22">{{Jêder-nûçe |sernav=Sun Country Airlines Adds Seven New Cities For Summer 2022 |url=https://simpleflying.com/sun-country-summer-2022-expansion/ |paşnav=Singh |pêşnav=Jay |xebat=Simple Flying |cih=London |tarîx=19 çiriya pêşîn 2021 }}</ref>|<!-- -->|Sunshine Coast Air|[[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Sechelt]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sunshinecoastair.com/ |sernav=Sunshine Coast Air |roja-gihiştinê=25 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170929210055/http://www.sunshinecoastair.com/ |roja-arşîvê=29 îlon 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Sunwing Airlines]]|[[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]] <br /> '''Seasonal:''' [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Bahías de Huatulco International Airport|Huatulco]], [[Ixtapa-Zihuatanejo International Airport|Ixtapa/Zihuatanejo]], [[Playa de Oro International Airport|Manzanillo]], [[Mazatlán International Airport|Mazatlán]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Abel Santamaría Airport|Santa Clara]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]]|<ref name="Sunwingroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.sunwing.ca/pages/en/route-map |sernav=Sunwing route map |roja-gihiştinê=11 nîsan 2021 |roja-arşîvê=11 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210411215753/https://www.sunwing.ca/pages/en/route-map |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Tofino Air]]|'''Charter:''' [[Tofino Harbour Water Aerodrome|Tofino]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Charters - Tofino Air |url=http://www.tofinoair.ca/our-tours-1/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027185828/http://www.tofinoair.ca/our-tours-1/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Turkish Airlines]]|[[Istanbul Airport|Istanbul]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkishairlines.com/ |sernav=Turkish Airlines |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2021 }}</ref> <!-- -->|[[United Airlines]]|[[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]]<br />'''Seasonal:''' [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[Newark Liberty International Airport|Newark]], [[Washington Dulles International Airport|Washington–Dulles]]|<ref name="Unitedroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx |sernav=United Flight Schedules |weşanger=United Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170128165254/https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[United Express]]|[[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]]|<ref name="Unitedroutes"/> <!-- -->|[[WestJet]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Daniel K. Inouye International Airport|Honolulu]], [[Kahului Airport|Kahului]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[John Wayne Airport|Orange County]], [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <br />'''Seasonal:''' [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Bahías de Huatulco International Airport|Huatulco]], [[Kona International Airport|Kailua–Kona]], [[Lihue Airport|Lihue]], [[Gatwick Airport|London–Gatwick]], [[Mazatlán International Airport|Mazatlán]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Orlando International Airport|Orlando]] (resumes November 12, 2022), [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Regina International Airport|Regina]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]]|<ref name="Westjetroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.westjet.com/en-ca/travel-info/flight-info/flight-schedules |sernav=Flight Schedules - when we fly |weşanger=Westjet |roja-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170210131344/https://www.westjet.com/en-ca/travel-info/flight-info/flight-schedules |roja-arşîvê=10 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[WestJet Encore]]|[[Fort St. John Airport|Fort St. John]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Northwest Regional Airport Terrace-Kitimat|Terrace/Kitimat]], [[Victoria International Airport|Victoria]]|<ref name="Westjetroutes"/> <!-- -->|[[WestJet Link]]|[[CFB Comox|Comox]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://canadianaviationnews.wordpress.com/2021/06/29/the-comox-valley-airport-welcomes-westjet-link-and-an-enhanced-summer-schedule/ |sernav=The Comox Valley Airport welcomes WestJet Link and an enhanced summer schedule |roja-gihiştinê=2021-07-03 }}</ref> [[Cranbrook/Canadian Rockies International Airport|Cranbrook]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Nanaimo Airport|Nanaimo]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://westjet.mediaroom.com/2021-06-25-WestJet-reconnecting-routes-across-British-Columbia |sernav=WestJet reconnecting routes across British Columbia |malper=[[WestJet]] }}</ref> [[Penticton Regional Airport|Penticton]] (begins February 17, 2023)<ref>{{Cite press release |url=https://westjet.mediaroom.com/2022-08-08-WestJet-brings-back-the-heat-this-Winter |title=WestJet brings back the heat this Winter |publisher=Westjet.mediaroom.com |date=August 8, 2022 |access-date=2022-08-13}}</ref>|<ref name="Westjetroutes"/> <!-- -->|[[XiamenAir]]|[[Xiamen Gaoqi International Airport|Xiamen]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.xiamenair.com/en-cn/ |sernav=Xiamen Air |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180903163822/https://www.xiamenair.com/en-cn/ |roja-arşîvê=3 îlon 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|3rdcoltitle=Çavk|3rdcolunsortable=yes <!-- -->}}{{Airport-dest-list <!-- -->|[[Cargojet]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[John C. Munro Hamilton International Airport|Hamilton]], [[Montréal–Mirabel International Airport|Montreal–Mirabel]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <!-- -->|Carson Air<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.carsonair.com |sernav=Carson Air |weşanger=carsonair.com |roja-gihiştinê=11 îlon 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180318024001/http://www.carsonair.com/ |roja-arşîvê=18 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref>|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]] <!-- -->|{{Nowrap|[[China Southern Airlines|China Southern Cargo]]}}|[[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- -->|[[China Cargo Airlines]]|[[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- -->|[[DHL Aviation]]|[[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]] <!-- -->|[[FedEx Express]]|[[Memphis International Airport|Memphis]] <!-- -->|[[FedEx Feeder]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Oakland International Airport|Oakland]], [[Spokane International Airport|Spokane]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <!-- -->|[[Kalitta Air]]|[[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]] <!-- -->|[[KF Cargo]]|[[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Victoria International Airport|Victoria]] <!-- -->|[[Korean Air Cargo]]|[[Miguel Hidalgo y Costilla Guadalajara International Airport|Guadalajara]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]] <!-- -->|[[SkyLink Express]]|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Nanaimo Airport|Nanaimo]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Boeing Field|Seattle–Boeing]], [[Victoria International Airport|Victoria]] <!-- -->|[[UPS Airlines]]|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Louisville International Airport|Louisville]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Boeing Field|Seattle–Boeing]]}} == Statîstîk == === Trafîka salane === {{Îstatîstîkên balafirgehê|iata=YVR}}{{Col-begin}} {{Col-break|width=40%}} {{Import-blanktable}} {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:right;" |+ Li YVR seyrûsefera rêwiyan a salane (plankirî + deplankirî)., 1992–2012<ref name="PassengerTraffic">{{Jêder-malper |url=http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |sernav=YVR > About Us > Facts & Stats |roja-gihiştinê=13 sibat 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204220304/http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |roja-arşîvê=4 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ! Sal ! Rêwî ! % Guhertin |- | style="text-align:center;" | 1992 || 9,935,285 || {{Neguhertî}} |- | style="text-align:center;" | 1993 || 10,235,015 || {{Zêdebûn}}3.2% |- | style="text-align:center;" | 1994 || 10,830,796 || {{Zêdebûn}}5.8% |- | style="text-align:center;" | 1995 || 12,006,973 || {{Zêdebûn}}10.8% |- | style="text-align:center;" | 1996 || 14,037,174 || {{Zêdebûn}}16.9% |- | style="text-align:center;" | 1997 || 14,818,564 || {{Zêdebûn}}5.5% |- | style="text-align:center;" | 1998 || 15,508,109 || {{Zêdebûn}}4.6% |- | style="text-align:center;" | 1999 || 15,806,499 || {{Zêdebûn}}1.9% |- | style="text-align:center;" | 2000 || 16,032,531 || {{Zêdebûn}}1.4% |- | style="text-align:center;" | 2001 || 15,476,762 || {{Kêmbûn}}–3.4% |- | style="text-align:center;" | 2002 || 14,877,536 || {{Kêmbûn}}–3.8% |- | style="text-align:center;" | 2003 || 14,321,504 || {{Kêmbûn}}–3.7% |- | style="text-align:center;" | 2004 || 15,725,694 || {{Zêdebûn}}9.8% |- | style="text-align:center;" | 2005 || 16,418,883 || {{Zêdebûn}}4.4% |- | style="text-align:center;" | 2006 || 16,922,226 || {{Zêdebûn}}3.0% |- | style="text-align:center;" | 2007 || 17,495,049 || {{Zêdebûn}}3.3% |- | style="text-align:center;" | 2008 || 17,852,459 || {{Zêdebûn}}2.0% |- | style="text-align:center;" | 2009 || 16,179,312 || {{Kêmbûn}}–9.3% |- | style="text-align:center;" | 2010 || 16,778,774 || {{Zêdebûn}}3.7% |- | style="text-align:center;" | 2011 || 17,032,780 || {{Zêdebûn}}1.5% |- | style="text-align:center;" | 2012 || 17,596,901 || {{Zêdebûn}}3.3% |} {{Col-break|width=60%}} {|class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:right;" |+ Li YVR seyrûsefera rêwiyan a salane (plankirî + deplankirî)., 2013–didome<ref name="PassengerTraffic"/> ! Sal ! Rêwî ! % Guhertin |- | style="text-align:center;" | 2013 || 17,971,883 || {{Zêdebûn}}2.1% |- | style="text-align:center;" | 2014 || 19,358,203 || {{Zêdebûn}}7.7% |- | style="text-align:center;" | 2015 || 20,315,978 || {{Zêdebûn}}4.9% |- | style="text-align:center;" | 2016 || 22,288,552 || {{Zêdebûn}}9.7% |- | style="text-align:center;" | 2017 || 24,166,122 || {{Zêdebûn}}8.4% |- | style="text-align:center;" | 2018 || 25,936,907 || {{Zêdebûn}}7.3% |- | style="text-align:center;" | 2019 || 26,379,870 || {{Zêdebûn}}1.7% |- | style="text-align:center;" | 2020{{Efn|Îstatîstî ji Adara 2020-an vir ve ji ber [[pandemiya COVID-19]] kêmbûnek mezin a rêwiyan nîşan dide.}} || 7,300,287 || {{Kêmbûn}}–72.3% |- | style="text-align:center;" | 2021 || 7,086,602 || {{Kêmbûn}}–3.0% |- | style="text-align:center;" | 2022{{Efn|{{Kurtkirin|YTD|Year-to-date}} — Çile heta Pûşper 2022}} || 7,705,640 || {{Zêdebûn}}475.4%{{Efn|Li gorî rêjeya rêwiyan di navbera Çile û Pûşper 2021 de.}} |} {{Col-end}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Giştî === * {{Jêder-malper |url=http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |sernav=Facts and Stats |malper=YVR.ca |roja-gihiştinê=2 sibat 2018 }} == Girêdanên derve == <div aria-label="Portals" class="noprint plainlist portalbox portalborder tright" role="navigation"> * <span>[[Wêne:Maple_Leaf_(from_roundel).svg|girêdan=|alt=flag|class=noviewer|28x28px]]</span> <span>[[Portal:Canada|Portala Kanada]]</span> * <span>[[Wêne:Aviacionavion.png|girêdan=|alt=|class=noviewer|28x28px]]</span> <span>[[Portal:Aviation|Portala hewavaniyê]]</span> </div> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê| ]] [[Kategorî:Balafirgehên Kanadayê]] iuxyem0e0eq1orhje1s53y1lcth724j 2003881 2003868 2026-04-22T05:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003881 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank balafirgeh | IATA = YVR | ICAO = CYVR | nav = Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê | wêne = Vancouver_International_Airport_Aerial.JPG | cure = [[firevaniya sivîl|Giştî]] | herêm = [[Girava Deryayê (Kolombiyaya Brîtanî)|Girava Deryayê]], [[Richmond, Kolombiyaya Brîtanî|Richmond]], [[Kolombiyaya Brîtanî]], [[Kanada]] | vekirin = 1931 | koordînat = {{Koord|49|11|41|N|123|11|02|W|region:CA-BC|display=inline,title}} | malper = {{Official URL}} | bajar = [[Vancouvera Mezin]] | navê rastî = _{''Aéroport international de Vancouver''} | p1-hêl = 08L/26R | p1-rûbar = [[Beton]] | p2-hêl = 08R/26L | p2-rûbar = [[Asfalt]]/beton | p3-hêl = 13/31 | p3-rûbar = [[Asfalt]]/beton | makînevan = Vancouver Airport Authority | navend = *[[Air Canada]] *[[Rêhewaya Peravê ya Pasîfîkê]] *[[WestJet]] | bajarê çavdêrî = *[[Air North]] *[[Rêhewaya Flairê]] | demjimêr = [[Herêma Demjimêra Pasîfîkê|PST]] | utc = [[UTC−08:00]] | havîn = PDT | utcs = [[UTC−07:00]] | bilindahî-f = 13 | çarçoveya nexşeyê = erê | h1-hêl = A | h1-dirêjahî-f = 110 | h1-rûbar = Çîm | h2-hêl = B | h2-dirêjahî-f = 79 | h2-rûbar = Asfalt | h3-hêl = C | h3-dirêjahî-f = 108 | h3-rûbar = Beton/asfalt | stat-sal = 2021 | stat1-sernav = Tevgerên balafiran | stat1-dane = 166,935 | stat2-sernav = Hejmara rêwiyan | stat2-dane = 7,086,602 | peyvnot = <ref name="2017pax" />{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2020}} Çavkanî: [[Pêveka Firînê ya Kanadayê]]<ref name="CFS">{{CFS}}</ref><br />[[Hawîrdor|Kanada]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://climate.weatheroffice.gc.ca/prods_servs/metstat1_e.html |sernav=Synoptic/Metstat Station Information |weşanger=Environment Canada |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130627233755/http://climate.weatheroffice.gc.ca/prods_servs/metstat1_e.html |roja-arşîvê=27 hezîran 2013 }}</ref><br />Tevgerên ji [[Amarên Kanadayê]]<ref name="move">{{Jêder-malper | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=2310000201#timeframe |sernav=Aircraft movements, by class of operation and peak hour and peak day of movements, for airports with NAV CANADA towers, monthly |malper=Stats Canada |tarîx=28 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=30 nîsan 2022 }}</ref> | p1-dirêjahî-f = 9,940 | p2-dirêjahî-f = 11,500 | p3-dirêjahî-f = 7,300 | WMO = 71892 | xwedî = [[Veguhestina Kanadayê]] | nexşeya çespik = Kolombiyaya Brîtanî#Kanada#Amerîkaya Bakur#Atlantîka Bakur | welat = {{Sembola alayê|Kanada}} }} '''Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê''' [[Balafirgeha navneteweyî|balafirgehekî navneteweyî]]<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Advisory Circular (AC) No. 302-032 Subject: Designation of international airports in Canada |url=https://tc.canada.ca/sites/default/files/2021-01/AC_302-032_-_ISSUE_01.pdf |cih=Ottawa |weşanger=Transport Canada |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220126213011/https://tc.canada.ca/sites/default/files/2021-01/AC_302-032_-_ISSUE_01.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ye, ku li Girava Deryaya li [[Richmond, Kolombiyaya Brîtanî|Richmond]], [[Kolombiyaya Brîtanî]] ye, xizmeta bajarê [[Vancouver]] û herêma [[Keştiya Jêrîn]] dike. Ew {{Convert|12|km|abbr=on}} ji [[Navenda bajarê Vancouver|Downtown a Vancouverê]] ye. Ew [[Lîsteya balafirgehên herî qelebalix ên Kanada|duyemîn balafirgeha herî qelebalix a Kanadayê]] ji aliyê seyrûsefera rêwiyan (7,1 mîlyon),<ref name="2017pax">{{Jêder-malper |url=http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |sernav=YVR Traffic Update (December 2016) |malper=yvr.ca |weşanger=Vancouver International Airport |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204220304/http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |roja-arşîvê=4 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 }}</ref> piştî [[Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson]]ê ye. Wekî navendekî trans-Pasîfîk,<ref name="hive">{{Jêder-malper |url=https://dailyhive.com/vancouver/seattle-vancouver-airport-passenger-trans-pacific-hub |sernav=Seattle is Vancouver's greatest threat to Trans-Pacific airport hub supremacy: YVR CEO |paşnav=Chan |pêşnav=Kenneth |tarîx=10 gulan 2019 |malper=Daily Hive |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190515100705/https://dailyhive.com/vancouver/seattle-vancouver-airport-passenger-trans-pacific-hub |roja-arşîvê=15 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=15 gulan 2019 }}</ref> ji her balafirgehên [[Amerîkaya Bakur]] an jî [[Ewropa]]yê bêhtir geştên rasterast ber bi Çînê ve difire.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/travel/article/vancouver-china-aviation-hub/index.html |sernav=How Vancouver became China's aviation hub to the West |paşnav=Slutsken |pêşnav=Howard |malper=CNN Travel |roja-gihiştinê=26 îlon 2019 }}</ref> Ew ji bo [[Navenda balafirgehê|Air]] [[Air Canada|Canada]] û [[WestJet]] navendekî ye û ji bo [[Air Transat]] bingehekî xebitandinê ye. Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê yek ji heşt balafirgehên Kanada ye, ku xwediyê dezgehên [[Pêşkêşkirina sînorê Dewletên Yekbûyî|pêş-paqijkirina Sînorê Dewletên Yekbûyî]] ne. Di heman demê de, ew yek ji çend balafirgehên navneteweyî yên mezin e, ku [[Balafirgeha Avê ya Navneteweyî ya Vancouver|termînalekî]] ji bo [[Floatplane|balafirên pêvekirî]] yên plansazkirî heye. [[Wêne:Vancouver_Airport_Inside.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Vancouver_Airport_Inside.jpg/220px-Vancouver_Airport_Inside.jpg|thumb| Salona hatina navneteweyî di sala 2004an de]] === Civîna Navxweyî === Beşa Navxweyî ya termînalê di sala 1968an de, ji aliyê fîrmaya [[Vancouver]] Thompson, Berwick û Pratt<ref name="thecanadianencyclopedia.com">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Airport Architecture |ensîklopedî=[[The Canadian Encyclopedia]] |weşanger=[[Historica Canada]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/airport-architecture |paşnav=Kalman |pêşnav=Harold D. |tarîx=4 adar 2015 |çap=online }}</ref> ve hate çêkirin û di sala 2005an de ji aliyê mîmarê Vancouver Kasian Kennedy ve nûvekirina serî-heta-binî hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.architecture.uwaterloo.ca/faculty_projects/terri/yvrdomestic.html |sernav=Home &#124; Architecture |weşanger=Architecture.uwaterloo.ca |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130117184537/http://www.architecture.uwaterloo.ca/faculty_projects/terri/yvrdomestic.html |roja-arşîvê=17 kanûna paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 tîrmeh 2013 }}</ref> Devera navmalî ji sê pîlan (AC) pêk tê. ==== Pier A ==== Pier A ji 6 deriyan pêk tê: A6 heta A10 û A12. Ev dergeh ji aliyê [[WestJet Encore]] ve têne bikar anîn. ==== Pier B ==== Pier B ji 14 deriyan pêk tê: deriyên B13 heta B23 û B26 heta B28. Deriyên B14 heta B17 destûr didin hatinên navneteweyî. Deriyê B23 rampek barkirina erdê ye, ku digihîje stendeyên 23A, 23B û 23C. Pier B ji bo [[WestJet]] firînên navxweyî navend e, û ji aliyê [[Hewa Bakur|Air North]], [[Air Transat]], [[Flair Airlines]] û [[Sunwing Airlines]] ve ji firînên navxweyî re xizmet dike. ==== Pier C ==== Pier C ji 24 deriyan pêk tê: C29 heta C52. Ev navend ji bo firînên navxweyî yên [[Air Canada]] û [[Air Canada Express]] e. C50, C51 û C52 deriyên hejandinê ne û dikarin ji bo hatin û çûyîna navneteweyî (wekî D50 ber D52 hatine destnîşan kirin) werin bikar anîn. Dergehên C48 û C49 jî dikarin hatinên navneteweyî / Dewletên Yekbûyî bistînin. === Konkursa Navneteweyî === Konkursa Navneteweyî ji aliyê bingeha ''Architectura ya'' [[Vancouver]] niha [[Stantec]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canadianconsultingengineer.com/engineering/stantec-buys-large-vancouver-architectural-firm/1000006801/ |sernav=Stantec buys large Vancouver architectural firm – Canadian Consulting Engineer |tarîx=6 kanûna paşîn 2003 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170911205123/http://www.canadianconsultingengineer.com/engineering/stantec-buys-large-vancouver-architectural-firm/1000006801/ |roja-arşîvê=11 îlon 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=11 îlon 2017 }}</ref> bi [[HNTB|Pargîdaniya HNTB]] ya [[Kansas City, Missouri|Kansas City]] (1994–96) ve hate çêkirin.<ref name="thecanadianencyclopedia.com"/> YVR yek ji heşt balafirgehên Kanada ye, ku bi tesîsên [[Pêşkêşkirina sînorê Dewletên Yekbûyî|pêşîlêgirtina sînorê Dewletên Yekbûyî]] di Termînala Navneteweyî de ye. Hemû deriyên konseya navneteweyî dikarin firînên ji eslê xwe yên navneteweyî û Dewletên Yekbûyî têne qebûl bikin; rêwî têne dikarin li ser riyên jorîn biçin qada çavdêriya [[Ajansa Xizmetên Sînorê Kanada|Ajansa Karûbarên Sînor a Kanadayê]]. ==== Pier D ==== [[Wêne:Vancouver_International_Airport,_Richmond_(504737)_(23677015644).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Vancouver_International_Airport%2C_Richmond_%28504737%29_%2823677015644%29.jpg/220px-Vancouver_International_Airport%2C_Richmond_%28504737%29_%2823677015644%29.jpg|thumb| Derveyî balafirgehê (Konkursa Navneteweyî)]] Salona [[Salona balafirgehê|balafirgehê]] ya [[SkyTeam]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.skyteam.com/en/about/press-releases/press-releases-2017/skyteams-lounge-takes-customers-to-new-heights-at-vancouver-international-airport/ |sernav=SkyTeam's Lounge Takes Customers to New Heights at Vancouver International Airport |malper=www.skyteam.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180323030818/https://www.skyteam.com/en/about/press-releases/press-releases-2017/skyteams-lounge-takes-customers-to-new-heights-at-vancouver-international-airport/ |roja-arşîvê=23 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 adar 2018 }}</ref> ji aliyê Global Lounge Network<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalloungenetwork.com/#/ |sernav=Global Lounge Network |malper=globalloungenetwork.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180327140941/http://www.globalloungenetwork.com/#/ |roja-arşîvê=27 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 adar 2018 }}</ref> ve tê xebitandin, ku nêzikî deriyê D53 ye û [[Air Canada]] [[Air Canada|Maple Leaf Lounge]] li Dergeha D52 ye. ==== Pier E ==== [[Wêne:CBP_International_Travel_Preclearance_Operations_in_Canada_(39844023192).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/CBP_International_Travel_Preclearance_Operations_in_Canada_%2839844023192%29.jpg/220px-CBP_International_Travel_Preclearance_Operations_in_Canada_%2839844023192%29.jpg|thumb| Korîdora ber bi deriyên siwarbûnê piştî paqijkirina sînorê Dewletên Yekbûyî, bi îşaretên bi Îngilîzî, Fransî û Çînî]] [[Wêne:Seair_Seaplanes_(7).JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Seair_Seaplanes_%287%29.JPG/220px-Seair_Seaplanes_%287%29.JPG|thumb| Balafirên avbazîna li [[Balafirgeha Avê ya Navneteweyî ya Vancouver]]ê]] == Rêhewa û Armanca Seyahatê == === Rêwî === {{Lîsteya gihandina balafirgehê|[[Aeroméxico]]|[[Mexico City International Airport|Mexico City]]<ref name="COVIDAMX">{{Jêder-malper |url=https://www.aeromexico.com/en-us/actions-covid19 |sernav=Safety Precautions: COVID-19 |malper=Aeroméxico |tarîx=April 2021 |roja-gihiştinê=22 nîsan 2021 |roja-arşîvê=2023-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230109201149/https://aeromexico.com/en-us/actions-covid19 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html |sernav=Timetables |weşanger=Aeroméxico |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119011305/https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html |roja-arşîvê=19 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Canada]]|[[Auckland Airport|Auckland]] (resumes 10 November 2022),<ref>{{Jêder-malper |sernav=Air Canada resumes South Pacific service |url=https://www.newswire.ca/news-releases/g-day-kia-ora-air-canada-strategically-expands-its-south-pacific-network-878238685.html |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2022 }}</ref> [[Austin–Bergstrom International Airport|Austin]],<ref name="AC">{{Cite press release|url=https://aircanada.mediaroom.com/2022-02-22-Air-Canada-Affirms-Market-Leadership-by-Expanding-its-North-American-Network-this-Summer-as-Recovery-Accelerates|title=Air Canada Affirms Market Leadership by Expanding its North American Network this Summer as Recovery Accelerates|publisher=Air Canada|location=Montréal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318090924/https://aircanada.mediaroom.com/2022-02-22-Air-Canada-Affirms-Market-Leadership-by-Expanding-its-North-American-Network-this-Summer-as-Recovery-Accelerates|url-status=dead}}</ref> [[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]], [[Brisbane Airport|Brisbane]], [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]],<ref>{{Jêder-kovar |url=https://services.aircanada.com/portal/rest/timetable/pdf/ac-timetable-en.pdf?locale=en&app_key=AE919FDCC80311DF9BABC975DFD72085 |sernav=Timetable (August 11-November 22, 2022) |weşanger=Air Canada |cih=Montréal |roja-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2022 |roja-arşîvê=16 hezîran 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230616010701/https://services.aircanada.com/portal/rest/timetable/pdf/ac-timetable-en.pdf?locale=en&app_key=AE919FDCC80311DF9BABC975DFD72085 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Denver International Airport|Denver]], [[Indira Gandhi International Airport|Delhi]] (resumes October 20, 2022)<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar1=Pearson, James |sernav=Up To 17 Daily Flights: The Fast Growing India - North America Market |url=https://simpleflying.com/india-north-america-growing-market-analysis/ |xebat=Simple Flying |tarîx=16 tebax 2022 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2022 |ziman=en }}</ref> [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Hong Kong International Airport|Hong Kong]], [[Daniel K. Inouye International Airport|Honolulu]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]] (begins December 16, 2022),<ref>{{Jêder-malper |sernav=Air Canada to Launch New, Non-stop Transborder Routes to the U.S. from Halifax and Vancouver |url=https://media.aircanada.com/2022-10-03-Air-Canada-to-Launch-New,-Non-stop-Transborder-Routes-to-the-U-S-from-Halifax-and-Vancouver |malper=aircanada.com |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2022 }}</ref> [[Kahului Airport|Kahului]], [[Kona International Airport|Kailua–Kona]],<ref>{{Cite press release|url=https://aircanada.mediaroom.com/2021-05-12-Air-Canada-says-Aloha-to-Winter-2022-from-Montreal,-Toronto,-Calgary-and-Vancouver|title=Air Canada says "Aloha" to Winter 2022 from Montreal, Toronto, Calgary and Vancouver|publisher=Air Canada|location=Montréal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330024559/https://aircanada.mediaroom.com/2021-05-12-Air-Canada-says-Aloha-to-Winter-2022-from-Montreal,-Toronto,-Calgary-and-Vancouver|url-status=dead}}</ref> [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Heathrow Airport|London–Heathrow]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Mexico City International Airport|Mexico City]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Newark Liberty International Airport|Newark]], [[John Wayne Airport|Orange County]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.travelweek.ca/news/air-canada-to-launch-nonstop-vancouver-santa-ana-service/ |sernav=Air Canada to launch nonstop Vancouver-Santa Ana service |tarîx=11 tebax 2021 }}</ref> [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[San Diego International Airport|San Diego]],<ref>{{Jêder-malper | url=https://aeroroutes.com/eng/220612-ac3q22yvr |sernav=Air Canada July/August 2022 Vancouver – US Aircraft Changes }}</ref> [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]], [[Sydney Airport|Sydney]], [[Narita International Airport|Tokyo–Narita]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]<br />'''Seasonal:''' [[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]] (begins December 1, 2022),<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.newswire.ca/news-releases/air-canada-to-launch-seasonal-flights-to-bangkok-and-mumbai-for-winter-2022-23-850009846.html |sernav=Air Canada to Launch Seasonal Flights to Bangkok and Mumbai for Winter 2022-23 }}</ref> [[Boston Logan International Airport|Boston]], [[Dublin Airport|Dublin]], [[Frankfurt Airport|Frankfurt]], [[Ixtapa-Zihuatanejo International Airport|Ixtapa/Zihuatanejo]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Miami International Airport|Miami]] (resumes December 17, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://aeroroutes.com/eng/220718-acnw22yvrmia |sernav=Air Canada schedules Vancouver-Miami mid-Dec 2022 launch |tarîx=18 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2022 }}</ref> [[Kansai International Airport|Osaka–Kansai]], [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Zürich Airport|Zürich]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules">{{Jêder-malper |url=https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html |sernav=Flight Schedules |weşanger=Air Canada |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180323072516/https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html |roja-arşîvê=23 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Canada Express]]|[[West Kootenay Regional Airport|Castlegar]], [[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[CFB Comox|Comox]], [[Cranbrook/Canadian Rockies International Airport|Cranbrook]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Fort St. John Airport|Fort St. John]], [[Kamloops Airport|Kamloops]],<ref name="Jazz">{{Jêder-malper |url=https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/travel-news-and-updates/2020/covid-19.html |sernav=COVID-19 Hub &#124; Air Canada }}</ref> [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Nanaimo Airport|Nanaimo]], [[Penticton Regional Airport|Penticton]],<ref name="Jazz"/> [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Prince Rupert Airport|Prince Rupert]],<ref name="Jazz"/> [[Regina International Airport|Regina]], [[Sacramento International Airport|Sacramento]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[Sandspit Airport|Sandspit]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Norman Y. Mineta San Jose International Airport|San Jose (CA)]] (resumes May 1, 2023), [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]], [[Smithers Airport|Smithers]], [[Northwest Regional Airport Terrace-Kitimat|Terrace/Kitimat]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]], [[Yellowknife Airport|Yellowknife]]<ref name="AC"/><br />'''Seasonal:''' [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules"/> <!-- -->|[[Air Canada Rouge]]|'''Seasonal:''' [[Québec City Jean Lesage International Airport|Québec City]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://aircanada.mediaroom.com/2021-10-21-Air-Canada-Announces-Two-New-Connections-to-Western-Canada-From-Quebec-City-Starting-Next-Summer |sernav=Air Canada Announces Two New Connections to Western Canada from Quebec City Starting Next Summer |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221008033937/https://aircanada.mediaroom.com/2021-10-21-Air-Canada-Announces-Two-New-Connections-to-Western-Canada-From-Quebec-City-Starting-Next-Summer |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Air China]]|[[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Flight Timetable |url=http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190326123836/http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml |roja-arşîvê=26 adar 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air France]]|[[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do |sernav=Air France flight schedule |weşanger=Air France |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171116223753/https://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do |roja-arşîvê=16 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air India]]|[[Indira Gandhi International Airport|Delhi]]|<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Liu |pêşnav1=Jim |sernav=Air India adds Delhi – Vancouver service from late-Oct 2020 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294288/air-india-adds-delhi-vancouver-service-from-late-oct-2020/ |malper=Routesonline |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> <!-- -->|[[Air New Zealand]]|[[Auckland Airport|Auckland]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Flight schedules - Air New Zealand |url=https://www.airnewzealand.co.nz/flight-schedules |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180925185414/https://www.airnewzealand.co.nz/flight-schedules |roja-arşîvê=25 îlon 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air North]]|[[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]] <br />'''Seasonal:''' [[Yellowknife Airport|Yellowknife]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Air North introducing direct flights between Yellowknife and Vancouver in January |weşanger=[[CBC North]] |tarîx=8 çiriya paşîn 2019 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/north/air-north-direct-flight-yellowknife-vancouver-1.5354043 |roja-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2019 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Air North Travel Information |url=https://www.flyairnorth.com/TravelInfo/FlightSchedules.aspx |roja-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027190112/https://www.flyairnorth.com/TravelInfo/FlightSchedules.aspx |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Transat]]|[[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://ca.finance.yahoo.com/news/air-transat-unveils-ambitious-winter-130000224.html |sernav=Air Transat Unveils Its Ambitious Winter 2022-2023 Program |malper=Yahoo Finance |roja-gihiştinê=20 gulan 2022 |roja-arşîvê=20 gulan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520065349/https://ca.finance.yahoo.com/news/air-transat-unveils-ambitious-winter-130000224.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <br />'''Seasonal:''' [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/292865/air-transat-w20-network-adjustment-as-of-02aug20/ |sernav=Air Transat W20 network adjustment as of 02AUG20 }}</ref> <!-- -->|[[Alaska Airlines]]|[[Portland International Airport|Portland (OR)]] (resumes May 18, 2023),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220928-asnw22intl |sernav=ALASKA NW22 INTERNATIONAL CHANGES: CANADA ALL-JET SERVICE MOVES TO 4Q22 |weşanger=AeroRoutes |tarîx=28 îlon 2022 |roja-gihiştinê=28 îlon 2022 }}</ref> [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]]|<ref name="AlaskaRoutes">{{Jêder-nûçe |sernav=Flight Timetable |rojname=Alaska Airlines |url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202123138/https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx |roja-arşîvê=2 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav1=Airlines |pêşnav1=Alaska }}</ref> <!-- -->|[[All Nippon Airways]]|[[Haneda Airport|Tokyo–Haneda]] (resumes March 26, 2023), [[Narita International Airport|Tokyo–Narita]] (ends March 25, 2023)<ref>{{Jêder-malper |sernav=ANA NW22 Tokyo – Vancouver Operation Update - 10AUG22 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220810-nhnw22yvr |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=10 tebax 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Timetables [International Routes] |url=https://www.ana.co.jp/en/us/book-plan/airinfo/timetable/international/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180624092943/https://www.ana.co.jp/en/us/book-plan/airinfo/timetable/international/ |roja-arşîvê=24 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[American Airlines]]|[[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]]<br />'''Seasonal:''' [[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]]|<ref name="AASchedule">{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule |sernav=Flight schedules and notifications |weşanger=American Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202010611/https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule |roja-arşîvê=2 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[American Eagle (airline brand)|American Eagle]]|'''Seasonal:''' [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]]|<ref name="AASchedule"/> <!-- -->|[[Beijing Capital Airlines]]|[[Qingdao Jiaodong International Airport|Qingdao]]|<ref>[[Beijing Capital Airlines]] at [[YVR]] [https://www.vancouver-airport.com/yvr-airlines/beijing-capital-airlines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221008033936/https://www.vancouver-airport.com/yvr-airlines/beijing-capital-airlines |date=2022-10-08 }}</ref> <!-- -->|[[British Airways]]|[[Heathrow Airport|London–Heathrow]]<br> '''Seasonal:''' [[Gatwick Airport|London–Gatwick]] (begins May 19, 2023)<ref>{{Jêder-malper | url=https://londonairtravel.com/2022/08/24/british-airways-gatwick-vancouver/ |sernav=British Airways Launches Gatwick - Vancouver |tarîx=24 tebax 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |sernav=Timetables |weşanger=British Airways |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170330083400/https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |roja-arşîvê=30 adar 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|Cascadia Air|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Campbell River Airport|Campbell River]], [[Chilliwack Airport|Chilliwack]], [[Penticton Regional Airport|Penticton]], [[Pitt Meadows Regional Airport|Pitt Meadows]], [[Tofino/Long Beach Airport|Tofino]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://cascadiaair.com/ |sernav=Cascadia Air Website and Schedule |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221006105845/https://www.cascadiaair.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Cathay Pacific]]|[[Hong Kong International Airport|Hong Kong]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html |sernav=Flight Timetable |weşanger=Cathay Pacific |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119223808/https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html |roja-arşîvê=19 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Central Mountain Air]]|[[Campbell River Airport|Campbell River]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Quesnel Airport|Quesnel]], [[Williams Lake Airport|Williams Lake]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Route Map - Central Mountain Air |url=https://flycma.com/route-map/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171226075734/https://flycma.com/route-map/ |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[China Airlines]]|[[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Timetable {{!}} China Airlines |url=https://www.china-airlines.com/us/en/fly/flight-status/timetable |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180805082651/https://www.china-airlines.com/us/en/fly/flight-status/timetable |roja-arşîvê=5 tebax 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|{{Nowrap|[[China Eastern Airlines]]}}|[[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html |sernav=Schedules and Timetable |weşanger=China Eastern Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180623141309/http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html |roja-arşîvê=23 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|{{Nowrap|[[China Southern Airlines]]}}|[[Guangzhou Baiyun International Airport|Guangzhou]], [[Zhengzhou Xinzheng International Airport|Zhengzhou]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml |sernav=Timetable |weşanger=China Southern Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181022220159/http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml |roja-arşîvê=22 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Condor (airline)|Condor]]|'''Seasonal:''' [[Frankfurt Airport|Frankfurt]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.condor.com/eu/get-inspired/condor-worldmap.jsp |sernav=World Map |weşanger=Condor Flugdienst |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125153633if_/https://www.condor.com/de |roja-arşîvê=25 çiriya paşîn 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Corilair]]|'''Seasonal:''' [[Campbell River Water Aerodrome|Campbell River]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.corilair.com/ |sernav=Corilair |roja-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141217003122/http://corilair.com/ |roja-arşîvê=17 kanûna pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Delta Air Lines]]|[[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]]|<ref name="deltaschedules">{{Jêder-malper |url=https://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action |sernav=Flight Schedules |weşanger=Delta Air Lines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150621123636/http://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action |roja-arşîvê=21 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Delta Connection]]|[[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]]|<ref name="deltaschedules"/> <!-- -->|[[Edelweiss Air]]|'''Seasonal:''' [[Zürich Airport|Zürich]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Timetable |url=https://www.flyedelweiss.com/EN/inform/travel-information/timetable/Pages/timetable.aspx |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180114184229/https://www.flyedelweiss.com/en/inform/travel-information/timetable/pages/timetable.aspx |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Eurowings Discover]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]] (begin November 7, 2022)|<ref name="Frankfurt">{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220928-lh4ynw22ca |sernav=LUFTHANSA PLANS TO MOVE NW22 FRANKFURT – CANADA SERVICE TO EUROWINGS DISCOVER |weşanger=AeroRoutes |tarîx=28 îlon 2022 |roja-gihiştinê=28 îlon 2022 }}</ref> <!-- -->|[[EVA Air]]|[[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx |sernav=Timetables and Downlaods |weşanger=EVA Air |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181029003207/https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Fiji Airways]]|[[Nadi International Airport|Nadi]] (resumes November 25, 2022)|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Fiji Airways Resumes Vancouver Service in late-November 2022 |url=https://aeroroutes.com/eng/220705-fjnw22yvr |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Flair Airlines]]|[[Hollywood Burbank Airport|Burbank]] (ends October 30, 2022),<ref name="F8-LA">{{Cite press release|url=https://www.accesswire.com/710672/Flair-Airlines-Adds-Affordable-Non-Stop-Sun-Service-Between-Toronto-and-Cancun-Moves-Los-Angeles-Service-to-LAX|title=Flair Airlines Adds Affordable Non-Stop Sun Service Between Toronto and Cancun, Moves Los Angeles Service to LAX|work=Flair Airlines|publisher=AccessWire|date=August 3, 2022|access-date=August 3, 2022}}</ref> [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]],<ref name="Flair Airlines grows 33%">{{Jêder-malper |sernav=Flair Airlines grows schedule 33% in Canada and the U.S. with four new aircraft |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2021/10/19/2316258/0/en/Flair-Airlines-grows-schedule-33-in-Canada-and-the-U-S-with-four-new-aircraft.html |malper=GlobeNewswire News Room |tarîx=19 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019222808/https://www.globenewswire.com/news-release/2021/10/19/2316258/0/en/Flair-Airlines-grows-schedule-33-in-Canada-and-the-U-S-with-four-new-aircraft.html |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Region of Waterloo International Airport|Kitchener/Waterloo]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]],<ref name="globe ultra">{{Jêder-malper |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2021/07/08/2259715/0/en/Flair-Airlines-Continues-Impressive-Growth-With-Flights-to-the-U-S-Bringing-Ultra-Low-Fares-to-Sun-Destinations.html |sernav=Flair Airlines Continues Impressive Growth with Flights to the U.S, Bringing Ultra-Low Fares to Sun Destinations |tarîx=8 tîrmeh 2021 }}</ref> [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]] (begins October 31, 2022),<ref name="F8-LA"/> [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]],<ref name="Flair Airlines Brings Low Fares">{{Jêder-malper |url=https://montrealgazette.com/globe-newswire/flair-airlines-brings-low-fares-to-montreal-with-first-ever-ulcc-domestic-flights-the-growing-ulcc-will-serve-19-cities-by-august-liberating-the-lives-of-canadians-with-affordable-travel |sernav=Flair Airlines Brings Low Fares to Montreal. |weşanger=The Gazette |roja-gihiştinê=30 adar 2021 |roja-arşîvê=2022-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221008033925/https://montrealgazette.com/globe-newswire/flair-airlines-brings-low-fares-to-montreal-with-first-ever-ulcc-domestic-flights-the-growing-ulcc-will-serve-19-cities-by-august-liberating-the-lives-of-canadians-with-affordable-travel |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]],<ref name="Flair Airlines grows 33%"/> [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <br />'''Seasonal:''' [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]],<ref name="globe ultra"/> [[Phoenix–Mesa Gateway Airport|Phoenix/Mesa]],<ref name="globe ultra"/> [[Prince George Airport|Prince George]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]] (begins November 5, 2022),<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Seet |pêşnav1=Charlotte |sernav=Flair Airlines Launches Two New Routes To Mexico's Puerto Vallarta |url=https://simpleflying.com/flair-airlines-2-new-mexico-routes/ |malper=Simple Flying |tarîx=3 gulan 2022 |roja-gihiştinê=3 gulan 2022 }}</ref> [[Regina International Airport|Regina]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://skiesmag.com/press-releases/flair-airlines-expands-with-service-to-mexico/ |sernav=Flair Airlines expands with service to Mexico }}</ref> [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]]|<ref name="Flair Airlines Schedule">{{Jêder-malper |url=https://flyflair.com/where-we-fly |sernav=Where we fly |weşanger=Flair Airlines |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019215008/https://flyflair.com/where-we-fly |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Flair Airlines Expansion">{{Jêder-malper |url=http://www.globenewswire.com/news-release/2021/02/10/2173083/0/en/Flair-Airlines-expands-with-eight-new-destinations-across-Canada.html |sernav=Flair Airlines expands with eight new destinations across Canada |weşanger=Global Newswire |roja-gihiştinê=11 sibat 2020 }}</ref> <!-- -->|Gulf Island Seaplanes|[[Gabriola Island|Gabriola Island/Silva Bay]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gulfislandseaplanes.com/ |sernav=Gulf Island Seaplanes |roja-gihiştinê=25 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140330042131/http://www.gulfislandseaplanes.com/ |roja-arşîvê=30 adar 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Hainan Airlines]]|[[Shenzhen Bao'an International Airport|Shenzhen]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |sernav=Flight Schedule |weşanger=Hainan Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628234036/https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Harbour Air Seaplanes]]|[[Bedwell Harbour Water Aerodrome|Bedwell Harbour]], [[Ganges Water Aerodrome|Ganges Harbour]], [[Mayne Island Water Aerodrome|Miners Bay]], [[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Sechelt]], [[Tofino Harbour Water Aerodrome|Tofino]], [[Victoria Airport Water Aerodrome|Victoria Airport]], [[Victoria Inner Harbour Airport|Victoria Harbour]], [[Whistler/Green Lake Water Aerodrome|Whistler/Green Lake]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Routes and Schedules |url=https://www.harbourair.com/book-a-flight/routes-schedules/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181028033627/https://www.harbourair.com/book-a-flight/routes-schedules/ |roja-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Helijet]]|[[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Vancouver Harbour Flight Centre|Vancouver Harbour]], [[Victoria Inner Harbour Airport|Victoria Harbour]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Schedule |url=https://helijet.com/scheduled-airline/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027190156/https://helijet.com/scheduled-airline/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Icelandair]]|'''Seasonal:''' [[Keflavík International Airport|Reykjavík–Keflavík]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.icelandair.com/flights/campaign/destinations-schedule/#north-america-flights |sernav=Our Flight Schedule 2022 &#124; Icelandair }}</ref> <!-- -->|[[Iskwew Air]]|[[Qualicum Beach Airport|Qualicum Beach]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://iskwew.ca/services |sernav=Iskwew Air Schedule Summer 2021 }}</ref> <!-- -->|[[Japan Airlines]]|[[Narita International Airport|Tokyo–Narita]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Japan Airlines Timetables |url=http://www.jal.co.jp/en/inter/route/time/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181015202347/http://www.jal.co.jp/en/inter/route/time/ |roja-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[JetBlue]]|[[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.jetblue.com/new-routes |sernav=JetBlue }}</ref> <!-- -->|[[KLM]]|[[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.klm.ca/flight-status |sernav=KLM Flight Schedule April 2021 }}</ref> <!-- -->|[[Korean Air]]|[[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule |sernav=Flight Status and Schedules |weşanger=Korean Air |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628234008/https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Lufthansa]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]] (ends November 6, 2022),<ref name="Frankfurt"/> [[Munich Airport|Munich]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable |sernav=Timetable - Lufthansa Canada |weşanger=Lufthansa |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171109191434/http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Lynx Air]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]] (begins October 31, 2022),<ref>{{Jêder-malper |sernav=Lynx Air Adds Vancouver – Edmonton Service in NW22 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220914-y9nw22yvr |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=15 îlon 2022 }}</ref> [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.globenewswire.com/news-release/2022/01/19/2369572/0/en/Lynx-Air-Tickets-Go-on-Sale-for-Flights-to-Five-Canadian-Destinations.html |sernav=Lynx Air Tickets Go on Sale for Flights to Five Canadian Destinations |tarîx=19 kanûna paşîn 2022 }}</ref> <!-- -->|Oceanside Air|[[Qualicum Beach Airport|Qualicum Beach]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceansideair.com/scheduled-flights |sernav=Oceanside Air Schedule Summer 2021 |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221008033928/https://www.oceansideair.com/scheduled-flights |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Pacific Coastal Airlines]]|[[Anahim Lake Airport|Anahim Lake]], [[Bella Bella (Campbell Island) Airport|Bella Bella]], [[Bella Coola Airport|Bella Coola]], [[Campbell River Airport|Campbell River]], [[CFB Comox|Comox]], [[Cranbrook/Canadian Rockies International Airport|Cranbrook]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Masset Airport|Masset]], [[Penticton Regional Airport|Penticton]], [[Port Hardy Airport|Port Hardy]], [[Powell River Airport|Powell River]], [[Tofino/Long Beach Airport|Tofino]], [[Trail Airport|Trail]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Williams Lake Airport|Williams Lake]]<br />'''Seasonal charter:''' [[Revelstoke Airport|Revelstoke]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Pacific Coastal Airlines Route Map |url=https://www.pacificcoastal.com/route-map/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027185651/https://www.pacificcoastal.com/route-map/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|Pacific Seaplanes|[[Bamfield Water Aerodrome|Bamfield]], [[Galiano Island]], [[Mayne Island Water Aerodrome|Miners Bay]], [[Port Alberni Water Aerodrome|Port Alberni]], [[Port Washington Water Aerodrome|Port Washington]], [[Thetis Island]], [[Ucluelet Water Aerodrome|Ucluelet]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://pacificseaplanes.ca/ |sernav=Pacific Seaplanes |roja-gihiştinê=16 hezîran 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180605003833/http://pacificseaplanes.ca/ |roja-arşîvê=5 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Philippine Airlines]]|[[Ninoy Aquino International Airport|Manila]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable |sernav=Flight Timetable |weşanger=Philippine Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181026055852/https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable |roja-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Qantas]]|[[Sydney Airport|Sydney]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Qantas Timetables |url=https://www.qantas.com/travel/airlines/timetable/global/en |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190512170557/https://www.qantas.com/travel/airlines/timetable/global/en |roja-arşîvê=12 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Salt Spring Air]]|[[Ganges Water Aerodrome|Ganges Harbour]], [[Victoria Airport Water Aerodrome|Victoria Airport]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://harbourair.com/ |sernav=Salt Spring Air |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181106004725/http://saltspringair.com/ |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Seair Seaplanes]]|[[Bedwell Harbour Water Aerodrome|Bedwell Harbour]], [[Ganges Water Aerodrome|Ganges Harbour]], [[Mayne Island Water Aerodrome|Miners Bay]], [[Montague Harbour]], [[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Port Washington Water Aerodrome|Port Washington]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Routes & Schedules |url=https://www.seairseaplanes.com/schedules-fares/routes-schedules/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027190527/https://www.seairseaplanes.com/schedules-fares/routes-schedules/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Sichuan Airlines]]|[[Chengdu Shuangliu International Airport|Chengdu–Shuangliu]], [[Shenyang Taoxian International Airport|Shenyang]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://global.sichuanair.com/HK-EN/ |sernav=Sichuan Airlines |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181009232449/http://global.sichuanair.com/HK-EN |roja-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Singapore Airlines]]|[[Changi Airport|Singapore]]|<ref>{{Cite press release |title=SIA Launches Seasonal Flights To Seattle And Vancouver, Adds San Francisco To Vaccinated Travel Lane Network |url=https://www.singaporeair.com/en_US/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2021/October-December/ne2121-211011 |publisher=Singapore Airlines |location=Singapore |date=11 October 2021 |access-date=8 October 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008033928/https://www.singaporeair.com/en_US/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2021/October-December/ne2121-211011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://dailyhive.com/vancouver/vancouver-to-singapore-flights-singapore-airlines |sernav=Singapore Airlines to continue flying non-stop route to Vancouver |paşnav=Chan |pêşnav=Kenneth |xebat=Daily Hive |cih=Vancouver |tarîx=18 adar 2022 |roja-gihiştinê=18 adar 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Sun Country Airlines]]|'''Seasonal:''' [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]]<ref name="SUMMER22">{{Jêder-nûçe |sernav=Sun Country Airlines Adds Seven New Cities For Summer 2022 |url=https://simpleflying.com/sun-country-summer-2022-expansion/ |paşnav=Singh |pêşnav=Jay |xebat=Simple Flying |cih=London |tarîx=19 çiriya pêşîn 2021 }}</ref>|<!-- -->|Sunshine Coast Air|[[Nanaimo Harbour Water Aerodrome|Nanaimo Harbour]], [[Sechelt]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sunshinecoastair.com/ |sernav=Sunshine Coast Air |roja-gihiştinê=25 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170929210055/http://www.sunshinecoastair.com/ |roja-arşîvê=29 îlon 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Sunwing Airlines]]|[[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]] <br /> '''Seasonal:''' [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Bahías de Huatulco International Airport|Huatulco]], [[Ixtapa-Zihuatanejo International Airport|Ixtapa/Zihuatanejo]], [[Playa de Oro International Airport|Manzanillo]], [[Mazatlán International Airport|Mazatlán]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Abel Santamaría Airport|Santa Clara]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]]|<ref name="Sunwingroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.sunwing.ca/pages/en/route-map |sernav=Sunwing route map |roja-gihiştinê=11 nîsan 2021 |roja-arşîvê=11 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210411215753/https://www.sunwing.ca/pages/en/route-map |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Tofino Air]]|'''Charter:''' [[Tofino Harbour Water Aerodrome|Tofino]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Charters - Tofino Air |url=http://www.tofinoair.ca/our-tours-1/ |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181027185828/http://www.tofinoair.ca/our-tours-1/ |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Turkish Airlines]]|[[Istanbul Airport|Istanbul]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkishairlines.com/ |sernav=Turkish Airlines |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2021 }}</ref> <!-- -->|[[United Airlines]]|[[Chicago O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]]<br />'''Seasonal:''' [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[Newark Liberty International Airport|Newark]], [[Washington Dulles International Airport|Washington–Dulles]]|<ref name="Unitedroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx |sernav=United Flight Schedules |weşanger=United Airlines |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170128165254/https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[United Express]]|[[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]]|<ref name="Unitedroutes"/> <!-- -->|[[WestJet]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Daniel K. Inouye International Airport|Honolulu]], [[Kahului Airport|Kahului]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[John Wayne Airport|Orange County]], [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <br />'''Seasonal:''' [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Bahías de Huatulco International Airport|Huatulco]], [[Kona International Airport|Kailua–Kona]], [[Lihue Airport|Lihue]], [[Gatwick Airport|London–Gatwick]], [[Mazatlán International Airport|Mazatlán]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Orlando International Airport|Orlando]] (resumes November 12, 2022), [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Regina International Airport|Regina]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]]|<ref name="Westjetroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.westjet.com/en-ca/travel-info/flight-info/flight-schedules |sernav=Flight Schedules - when we fly |weşanger=Westjet |roja-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170210131344/https://www.westjet.com/en-ca/travel-info/flight-info/flight-schedules |roja-arşîvê=10 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[WestJet Encore]]|[[Fort St. John Airport|Fort St. John]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Northwest Regional Airport Terrace-Kitimat|Terrace/Kitimat]], [[Victoria International Airport|Victoria]]|<ref name="Westjetroutes"/> <!-- -->|[[WestJet Link]]|[[CFB Comox|Comox]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://canadianaviationnews.wordpress.com/2021/06/29/the-comox-valley-airport-welcomes-westjet-link-and-an-enhanced-summer-schedule/ |sernav=The Comox Valley Airport welcomes WestJet Link and an enhanced summer schedule |roja-gihiştinê=2021-07-03 }}</ref> [[Cranbrook/Canadian Rockies International Airport|Cranbrook]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Nanaimo Airport|Nanaimo]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://westjet.mediaroom.com/2021-06-25-WestJet-reconnecting-routes-across-British-Columbia |sernav=WestJet reconnecting routes across British Columbia |malper=[[WestJet]] }}</ref> [[Penticton Regional Airport|Penticton]] (begins February 17, 2023)<ref>{{Cite press release |url=https://westjet.mediaroom.com/2022-08-08-WestJet-brings-back-the-heat-this-Winter |title=WestJet brings back the heat this Winter |publisher=Westjet.mediaroom.com |date=August 8, 2022 |access-date=2022-08-13}}</ref>|<ref name="Westjetroutes"/> <!-- -->|[[XiamenAir]]|[[Xiamen Gaoqi International Airport|Xiamen]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.xiamenair.com/en-cn/ |sernav=Xiamen Air |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180903163822/https://www.xiamenair.com/en-cn/ |roja-arşîvê=3 îlon 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|3rdcoltitle=Çavk|3rdcolunsortable=yes <!-- -->}}{{Airport-dest-list <!-- -->|[[Cargojet]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[John C. Munro Hamilton International Airport|Hamilton]], [[Montréal–Mirabel International Airport|Montreal–Mirabel]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <!-- -->|Carson Air<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.carsonair.com |sernav=Carson Air |weşanger=carsonair.com |roja-gihiştinê=11 îlon 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180318024001/http://www.carsonair.com/ |roja-arşîvê=18 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref>|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]] <!-- -->|{{Nowrap|[[China Southern Airlines|China Southern Cargo]]}}|[[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- -->|[[China Cargo Airlines]]|[[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- -->|[[DHL Aviation]]|[[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]] <!-- -->|[[FedEx Express]]|[[Memphis International Airport|Memphis]] <!-- -->|[[FedEx Feeder]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Oakland International Airport|Oakland]], [[Spokane International Airport|Spokane]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]] <!-- -->|[[Kalitta Air]]|[[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]] <!-- -->|[[KF Cargo]]|[[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Victoria International Airport|Victoria]] <!-- -->|[[Korean Air Cargo]]|[[Miguel Hidalgo y Costilla Guadalajara International Airport|Guadalajara]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]] <!-- -->|[[SkyLink Express]]|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Kamloops Airport|Kamloops]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Nanaimo Airport|Nanaimo]], [[Prince George Airport|Prince George]], [[Boeing Field|Seattle–Boeing]], [[Victoria International Airport|Victoria]] <!-- -->|[[UPS Airlines]]|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Louisville International Airport|Louisville]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Boeing Field|Seattle–Boeing]]}} == Statîstîk == === Trafîka salane === {{Îstatîstîkên balafirgehê|iata=YVR}}{{Col-begin}} {{Col-break|width=40%}} {{Import-blanktable}} {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:right;" |+ Li YVR seyrûsefera rêwiyan a salane (plankirî + deplankirî)., 1992–2012<ref name="PassengerTraffic">{{Jêder-malper |url=http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |sernav=YVR > About Us > Facts & Stats |roja-gihiştinê=13 sibat 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204220304/http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |roja-arşîvê=4 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ! Sal ! Rêwî ! % Guhertin |- | style="text-align:center;" | 1992 || 9,935,285 || {{Neguhertî}} |- | style="text-align:center;" | 1993 || 10,235,015 || {{Zêdebûn}}3.2% |- | style="text-align:center;" | 1994 || 10,830,796 || {{Zêdebûn}}5.8% |- | style="text-align:center;" | 1995 || 12,006,973 || {{Zêdebûn}}10.8% |- | style="text-align:center;" | 1996 || 14,037,174 || {{Zêdebûn}}16.9% |- | style="text-align:center;" | 1997 || 14,818,564 || {{Zêdebûn}}5.5% |- | style="text-align:center;" | 1998 || 15,508,109 || {{Zêdebûn}}4.6% |- | style="text-align:center;" | 1999 || 15,806,499 || {{Zêdebûn}}1.9% |- | style="text-align:center;" | 2000 || 16,032,531 || {{Zêdebûn}}1.4% |- | style="text-align:center;" | 2001 || 15,476,762 || {{Kêmbûn}}–3.4% |- | style="text-align:center;" | 2002 || 14,877,536 || {{Kêmbûn}}–3.8% |- | style="text-align:center;" | 2003 || 14,321,504 || {{Kêmbûn}}–3.7% |- | style="text-align:center;" | 2004 || 15,725,694 || {{Zêdebûn}}9.8% |- | style="text-align:center;" | 2005 || 16,418,883 || {{Zêdebûn}}4.4% |- | style="text-align:center;" | 2006 || 16,922,226 || {{Zêdebûn}}3.0% |- | style="text-align:center;" | 2007 || 17,495,049 || {{Zêdebûn}}3.3% |- | style="text-align:center;" | 2008 || 17,852,459 || {{Zêdebûn}}2.0% |- | style="text-align:center;" | 2009 || 16,179,312 || {{Kêmbûn}}–9.3% |- | style="text-align:center;" | 2010 || 16,778,774 || {{Zêdebûn}}3.7% |- | style="text-align:center;" | 2011 || 17,032,780 || {{Zêdebûn}}1.5% |- | style="text-align:center;" | 2012 || 17,596,901 || {{Zêdebûn}}3.3% |} {{Col-break|width=60%}} {|class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:right;" |+ Li YVR seyrûsefera rêwiyan a salane (plankirî + deplankirî)., 2013–didome<ref name="PassengerTraffic"/> ! Sal ! Rêwî ! % Guhertin |- | style="text-align:center;" | 2013 || 17,971,883 || {{Zêdebûn}}2.1% |- | style="text-align:center;" | 2014 || 19,358,203 || {{Zêdebûn}}7.7% |- | style="text-align:center;" | 2015 || 20,315,978 || {{Zêdebûn}}4.9% |- | style="text-align:center;" | 2016 || 22,288,552 || {{Zêdebûn}}9.7% |- | style="text-align:center;" | 2017 || 24,166,122 || {{Zêdebûn}}8.4% |- | style="text-align:center;" | 2018 || 25,936,907 || {{Zêdebûn}}7.3% |- | style="text-align:center;" | 2019 || 26,379,870 || {{Zêdebûn}}1.7% |- | style="text-align:center;" | 2020{{Efn|Îstatîstî ji Adara 2020-an vir ve ji ber [[pandemiya COVID-19]] kêmbûnek mezin a rêwiyan nîşan dide.}} || 7,300,287 || {{Kêmbûn}}–72.3% |- | style="text-align:center;" | 2021 || 7,086,602 || {{Kêmbûn}}–3.0% |- | style="text-align:center;" | 2022{{Efn|{{Kurtkirin|YTD|Year-to-date}} — Çile heta Pûşper 2022}} || 7,705,640 || {{Zêdebûn}}475.4%{{Efn|Li gorî rêjeya rêwiyan di navbera Çile û Pûşper 2021 de.}} |} {{Col-end}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Giştî === * {{Jêder-malper |url=http://www.yvr.ca/en/about-yvr/facts-and-stats |sernav=Facts and Stats |malper=YVR.ca |roja-gihiştinê=2 sibat 2018 }} == Girêdanên derve == <div aria-label="Portals" class="noprint plainlist portalbox portalborder tright" role="navigation"> * <span>[[Wêne:Maple_Leaf_(from_roundel).svg|girêdan=|alt=flag|class=noviewer|28x28px]]</span> <span>[[Portal:Canada|Portala Kanada]]</span> * <span>[[Wêne:Aviacionavion.png|girêdan=|alt=|class=noviewer|28x28px]]</span> <span>[[Portal:Aviation|Portala hewavaniyê]]</span> </div> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê| ]] [[Kategorî:Balafirgehên Kanadayê]] dj1r79i4uhhb0oxdnzb8zyeaeifnft0 0 140740 2003930 1910233 2026-04-22T07:54:52Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/1910233|1910233]] yê [[Special:Contributions/88.230.228.121|88.230.228.121]] ([[User talk:88.230.228.121|gotûbêj]]) şûnde kir 2003930 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Abdulbari Gozal | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1949|3|23}} | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Abdulbari Gozal''' an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]]) karsazekî milyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> e ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa Azar Son e.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Mêr]] miww5z65c91l6c2chke4prabnqp9jbe 2003931 2003930 2026-04-22T07:55:25Z Kurê Acemî 105128 2003931 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Abdulbari Gozal | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1949|3|23}} | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Abdulbari Gozal''' an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]]) karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa Azar Son bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Mêr]] a3lr7jsfwt36fsyl6fnvwi06wyxyqfs 2003934 2003931 2026-04-22T09:00:55Z MikaelF 935 2003934 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1949|3|23}} | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]]) karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azar Son]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Mêr]] 4eqr6xh4idtlsowssnfxg5qkwkezn6c 2003935 2003934 2026-04-22T09:02:40Z MikaelF 935 2003935 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1949|3|23}} | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]]) karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azar Son]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] cd53f1q6coftpn662fj7lh79tvvz66a 2003937 2003935 2026-04-22T09:11:53Z MikaelF 935 2003937 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1949|3|23}} | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19 kanûna paşîn 2025)<ref>{{tr}} https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti</ref> karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azarsun Holding]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] ahz1vegppynwf82hbifoqbf05885bo6 2003939 2003937 2026-04-22T09:13:08Z MikaelF 935 2003939 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19 kanûna paşîn 2025)<ref>{{tr}} https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti</ref> karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azarsun Holding]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] 0wesxgdirouf706vzle3oaexqvsyf7s 2003940 2003939 2026-04-22T09:22:16Z Kurê Acemî 105128 2003940 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19 kanûna paşîn 2025)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti |sernav=Orta Doğu ve Orta Asya Ali Rıza Bozkurt'unu kaybetti |malper=Toplumsal Haber |tarîx=2025-01-19 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Cankaya |pêşnav=Ercan}}</ref> karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azarsun Holding]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] pmt6nl0pmpxgngh4b25rkr3esgv0x41 2003941 2003940 2026-04-22T09:22:39Z Kurê Acemî 105128 2003941 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adar 1949 li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19 kanûna paşîn 2025),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti |sernav=Orta Doğu ve Orta Asya Ali Rıza Bozkurt'unu kaybetti |malper=Toplumsal Haber |tarîx=2025-01-19 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Cankaya |pêşnav=Ercan}}</ref> karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azarsun Holding]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] 0jbcec1r6r9dsaoandjchmb2soeb4lz 2003942 2003941 2026-04-22T09:23:02Z Kurê Acemî 105128 2003942 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adara 1949an li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19ê kanûna paşîna 2025an),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti |sernav=Orta Doğu ve Orta Asya Ali Rıza Bozkurt'unu kaybetti |malper=Toplumsal Haber |tarîx=2025-01-19 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Cankaya |pêşnav=Ercan}}</ref> karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azarsun Holding]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] 6d8udmdf7lv4g6ri9atvwolnz78jzxt 2003947 2003942 2026-04-22T09:24:55Z MikaelF 935 2003947 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adara 1949an li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19ê kanûna paşîna 2025an),<ref>{{tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti |sernav=Orta Doğu ve Orta Asya Ali Rıza Bozkurt'unu kaybetti |malper=Toplumsal Haber |tarîx=2025-01-19 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Cankaya |pêşnav=Ercan}}</ref> karsaz û miliyarderekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijî. Gozel karsaz û sermayedarekî mezin e û xwediyê şîrketa [[Azarsun Holding]] bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] go148ikfuzfkdavfwy5qdvavxat6eic 2003953 2003947 2026-04-22T09:38:20Z MikaelF 935 2003953 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adara 1949an li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19ê kanûna paşîna 2025an),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti |sernav=Orta Doğu ve Orta Asya Ali Rıza Bozkurt'unu kaybetti |malper=Toplumsal Haber |tarîx=2025-01-19 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Cankaya |pêşnav=Ercan}}</ref> [[karsaz]] û [[miliyarder]]ekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijiya. Gozel xwediyê şîrketa bi navê [[Azarsun]] Holding bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] cgfsx3h59i4wl4gfxp028umbefe41c6 2003954 2003953 2026-04-22T09:40:13Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Abdulbari Gozal]] weke [[Ebdulbarî Gozel]] guhart 2003953 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ebdulbarî Gozel (Abdulbari Gozal) | wêne = Ilham Aliyev reviewed work carried out under Xəyal adası project 13.jpg | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] û [[Azerbaycan]] | perwerde = | pîşe = | salên_çalak = | tê_nasîn = | sermiyana_net = | sernav = | endamên_desteyê = | hevjîn = | zarok = | dê = | bav = | malper = | şanenav = }} '''Ebdulbarî Gozel''' (Abdulbari Gozal) an jî '''Baran Gozel''' (jdb. 23ê adara 1949an li [[Makû]], [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] - m. 19ê kanûna paşîna 2025an),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.toplumsal.com.tr/orta-dogu-ve-orta-asya-ali-riza-bozkurtunu-kaybetti |sernav=Orta Doğu ve Orta Asya Ali Rıza Bozkurt'unu kaybetti |malper=Toplumsal Haber |tarîx=2025-01-19 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr |paşnav=Cankaya |pêşnav=Ercan}}</ref> [[karsaz]] û [[miliyarder]]ekî [[kurd]]<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=http://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/abdulbari-gozal-kimdir-5776.html |sernav=Abdulbari Gozal kimdir? |malper=http://www.dogubayazitgazetesi.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-27 }}</ref> bû ku li [[Azerbaycan]]ê dijiya. Gozel xwediyê şîrketa bi navê [[Azarsun]] Holding bû.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mêr]] cgfsx3h59i4wl4gfxp028umbefe41c6 2 156563 2003933 2003701 2026-04-22T08:20:40Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2003933 wikitext text/x-wiki == 2026-04-22T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-21T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-20T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-19T08:20:38Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-18T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-17T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-16T11:52:54Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2002413 Qeydên kevn]''' 69u44itwbqb2y9uvwxagehehtbell2h 0 266611 2003724 2002531 2026-04-21T13:23:29Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Lutniarz.jpg]] → [[File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Lute Player (Metropolitan Museum of Art).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 2003724 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.<ref>Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54</ref> == Lîsteya tabloyan == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="sortable" | Tablo ! Sala çêkirinê û<br>navê tabloyê ! Bajar û<br> galerî ! Mezinahiya tabloyê û<br>teknîk ! class="unsortable" |Not |- | [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:<br>[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]] | 75,5 × 64,4&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1592-1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]] | 63 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref name="Peeling">{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}</ref> |- | [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1592–1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]]) | 65 × 52&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}</ref><ref name="Peeling" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}</ref> |- | | {{Nêzîkî}} 1592–1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[London]], The Dickinson Group | 64,2 × 51,4&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}</ref> |- |[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]] |{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:<br>''Portreya [[prelat]]ekî''<ref name="Pilo2017">{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}</ref> |[[Italy]], Koleksiyona taybet |68 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="Pilo2017" /> |- | [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1593:<br>[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'') | [[Rome]], [[Galleria Borghese]] | 67 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1593:<br>[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'') | [[Rome]], [[Galleria Borghese]] | 70 × 67&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1594]]:<br>[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'') | [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]] | 115 × 150&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1594:<br>''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]'' | [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]] | 94.2 × 131.2&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1595:<br>''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] | 87.9 × 115.9&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1595]]:<br>''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]'' | [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]] | 93.9 × 129.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1596]]:<br>''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]'' | [[London]], [[National Gallery, London]] | 66 × 49.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]] |{{Nêzîkî}} 1596: ''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' |Koleksiyona taybet |96 × 121 cm [[Tabloya zeytî]] |Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin. |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' | [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]] | 94 × 119&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Lute Player (Metropolitan Museum of Art).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e) | 100 × 126,5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]'' | [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]] | 46 × 64&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]'' | [[Firenze]], [[Uffizi]] | 95 × 85&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:">{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}</ref> |- | [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1597]]:<br>''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]'' | [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]] | 122.5 × 98.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:" /> |- | [[Wêne:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597:<br>''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]'' | [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]] | 133.5 × 166.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:"/> |- | [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597:<br>''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]'' | [[Florence]], [[Uffizi]] | 60 × 55&nbsp;cm<br> [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]] |<ref name="M:" /> |- | [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597]]:<br>''[[Portreya kurtezanekê]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]] | 66 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Di sala 1945an de hat xerakirin |- | [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:<br>''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]'' | [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] | 300 × 180&nbsp;cm<br>Ceiling [[fresco]] in oil | |- | [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:<br>''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]'' | [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]] | 99 × 131&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]'' | [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]] | 173 × 133&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]] | {{{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]'' | [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]] | 116 × 173&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]'' | [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]] | 169 × 112&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]] |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]'' | [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]] | 97,8 × 132,7&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Portreya Maffeo Barberini]]'' | [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet | 124 × 99&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1598:<br>''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]'' | [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]] | 145 × 195&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1599:<br>''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]'' | [[Madrîd]], [[Museo del Prado]] | 110 × 91&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:<br>''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]'' | [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]] | 110 × 92&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]'' | [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]] | 65.8 × 52.3&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]'' | [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]] | 102.5 × 83&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Attributed to Juan Bautista Maino |- | [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:<br>''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 323 × 343&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 323 × 343&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Caravaggio-Nativity(1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:<br>''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]'' | [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]] | 268 × 197&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Stolen in 1969 |- |[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]'' | [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]] | 237 × 189&nbsp;cm<br>[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] | |- | [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]'' | [[Rome]], [[Cerasi Chapel]] | 230 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]'' | [[Rome]], [[Cerasi Chapel]] | 230 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 105 × 184&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Attributed to Painter of the Hartford Still Life |- |[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]] |1601:<br>''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)'' |[[Florence]], Private Collection |118 × 156.5 cm<br>[[Oil painting|Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]'' | [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] | 139 × 195&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]'' | [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]] | 156 × 113&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]] | 232 × 183&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Destroyed in 1945 |- | [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 292 × 186&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]] | 129 × 94&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]] | 129 × 94&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio incredulity.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version) | [[Potsdam]], [[Sanssouci]] | 107 × 146&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]'' | [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]] | 133 × 169&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]'' | [[Florence]], [[Uffizi]] | 104 × 135&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan) | 118 × 96&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]'' | [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] | 300 × 203&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]'' | [[Prato]], [[Cariprato Bank]] | 125 × 178&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]'' | [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] | 260 × 150&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]] | 172.5 × 104.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]] | 94 × 131&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]'' | [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]] | 140 × 176&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]] | 154 × 222&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Destroyed in 1945 |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]'' | [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]] | 128 × 103&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily |- |[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]'' | [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]] | 118 × 81&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Saint Jerome Writing]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 112 × 157&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]'' | [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese | 203 × 119&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 87 × 135&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 292 × 211&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:<br>''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]'' | [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]] | 369 × 245&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | |[[1605/1606]]:<br>''[[Mejdelaniya Şînî]]'' |[[Rome]], Koleksiyona taybet |112 × 92&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]'' | [[Rome]], Private collection | 106.5 × 91&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]'' | [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]] | 130 × 90&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]'' | [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]] | 141 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]'' | [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection | [[Tabloya zeytî]] | Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].<ref name="judith">{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]'' | [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]] | 390 × 260&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]'' | [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]] | 202.5 × 152.7&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 90.5 × 116&nbsp;cm<br>[[Oil on wood]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 364.5 × 249.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 127 × 165.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]'' | [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]] | 390 × 260&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]'' | [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] | 134.5 × 175.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]'' | [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] | 90.5 × 167&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]'' | [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] | 117 × 157&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |- | [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]'' | [[Madrid]], [[Museo del Prado]] | 111 × 86&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]'' | [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]] | 195 × 134&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 118.5 × 95.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]'' | [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] | 361 × 520&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 71 × 105&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum] | 100 × 73&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]'' | [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]] | 285 × 205&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[The Burial of Saint Lucy]]'' | [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]] | 408 × 300&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]'' | [[Messina]], [[Museo Regionale]] | 380 × 275&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]'' | [[Messina]], [[Museo Regionale]] | 314 × 211&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]'' | [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]] | 116 × 140&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 139.5 × 194.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] | 94 × 125&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]'' | [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]<br /> currently in deposit at <br />[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]] | 130 × 90&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 159 × 124&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 125 × 101&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Munich]], Private collection | 159 × 124&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioUrsula.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]'' | [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]] | 106 × 179.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Last known work |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt & Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Caravaggio]] [[Kategorî:Lîste]] gt6dy59of34kktotuz3mw0c82ca8vhj 0 311723 2003762 1965173 2026-04-21T19:09:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 2003762 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Meristematic tissues ku.png|thumb|398x398px|Şaneya merîstem li gor cih an jî li gor çavakniya xwe tên polenkirin.]] '''Şaneya merîstemî''' (bi înglîzî: ''meristematic tissue''), koma xaneyên ko berdewamî dabeş dibin û diguherin bo hemû xane û şaneyên riwekê. Di ajalan de piştî [[Pîtîn|pîtinê]], [[zîgot]]a tekxaneyî bi dabeşbûnê, xaneyên nû çê dike. Ev xaneyên nû jî embriyoyê pêk tînin. Xaneyên embriyoyê xaneyên bineratî (bi înglîzî: ''stem cells'') ne û dikarin bi gorankariyê biguherin bo hemû cor xane û şaneyên ajalan. Ango hemû [[Şane (biyolojî)|şane]] û endamên ajalan, bi [[mîtoz|dabaşbûn]] û gorankariya xaneyên embriyoyê çêdibin. [[Geşebûn û peresîn di qonaxa pêşzayînê de|Geşebûn û peresîna]] ajalan heta astekî diyarkirî didome, paşê xaneyên bineretî dikevin qonaxa mitbûnê û bêdeng dibin. Geşebûna ajalan hetanê temenê pêgihîştînê didome û sinordar e. Di riwekan de hebûna geşebûna nediyarkirî (bi înglîzî: ''indeterminate growth''), taybetmendiyek serekî ye ko riwekan ji ajalan cihê dike. Laşê riwekan jî ji aliyê xaneyên embriyoyî ve tên çêkirin. Di riwekan de jî mîna xaneyên embriyoyî yên ajalan, komên xaneyên bineretî hene. Cihê komên xaneyên bineretî, wekî merîstem tên navkirin û xaneyên wir jî, wekî xaneyên merîstemê tên navkirin. Peyva merîstem ji peyva “''merizein''” a yewnanî çêbûye û wateya wê “dabeşbûn” e. Ango beşa ko koma xaneyên embriyoyî lixwe digire wekî merîstem tê navkirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên merîstemê dikarin berdewam dabeş bibin, loma şaneya merîstemî dikare xwe nû bike an jî xwe biguncîne bo xane û şaneyên din ên riwekê.Ango berevajiyê ajalan, di beşa merîstemî ya riwekan de, [[xane]] berdewam dabeş dibin û hejmara xaneyan zêde dibe. Hemû xaneyên riwekê ji dabeşbûn û gorankariya xaneyên merîstemê çêdibin û riwek geşe dibe.Gava xaneyek merîstemê dabeş dibe, yek ji cota xaneyên nû xwe diguncîne bo xaneyên din ên şaneyên riwekê û riwek geşe dibe, xaneya din jî wekî xaneya bavan dimîne û dabeş dibe bo xaneyên nû.Taybetmendiya geşebûna nediyarkirî ya riwekan ji aliyê şaneya merîstemî ve tê dabînkirin. Di riwekên pirsalî de (riwekên darî) geşebûna nediyarkirî hê baştir xuya dibe.Di riwekên darî de geşebûna riwekê ne sinordar e û ranaweste.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Her ko temenê darê zêde dibe, [[reg]], [[qed]], şax û guliyên darê jî hê dirêjtir û stûrtir dibin.Lê di hin beşên riwekên darî de geşebûna diyarkirî (bi înglîzî: ''determinate growth'') rû dide. Wekî minak, qebareya pel û mêweyên (fêkî) daran, heta astekî taybet zêde dibe, paşê geşebûna wan radiweste. Ango di dara sêvê ya 5 salî û ya 25 salî de qebareya pel û fêkiyan hema wekhev in, lê reg, qed û çiqilên dara sêvê ya 25 salî dirêjtir û stûrtir in. == Hin taybetmendiyên xaneyên şaneya merîstemî == * Xaneyên merîstemî çavkaniya geşebûna riwekê ye. Di riwekê de şaneyên hemîşeyî (bi înglîzî: ''permanet tisssue'') ji xaneyên şanya merîstemî çêdibin. * Ji ber ko xaneyên merîstemî ji bo karekî taybet nehatine peresîn, dikarin bi berdewam dabeş bibin û bi gorankariyê biguherin bo xaneyên din ên şaneyên riwekê.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> * Piraniya riwekan de di dirêjiya zivistanê de, xaneyên merîstemî bêdeng in an jî asta metabolîzmaya wan pir kêm dibe. * Li Kurdîstanê werzê geşebûnê bo riwekan, di demsala biharê dest pê dike heta payîzê didome. Xaneyên merîstemî di bin şert û mercên guncav de dikarin ji demsala biharê heta payîzê bi awayekî berdewamî dabeş dibin. * Di merîstemê de xaneyên merîstemî bi awayekî şidî rêzbûyî ne, di navbera xaneyan de valahî çênabe. * Xaneyên merîstemê [[vakuol]]a navendî lixwe nagirin, lê çend vakuolên piçûk lixwe digirin. <ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "meristem". Encyclopedia Britannica, 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem]. Accessed 10 October 2025</ref> * Xaneyên merîstemî tek [[navik]]ek gir lixwe digirin. * Dîwarê xaneyê yê xaneyên merîstemê tenik e. * Xestiya [[sîtoplazma]]ya xaneyên merîstemî zêde ye. * Di xaneyên merîstemî de asta çalakiyên metabolîzmayê bilind e. * Birînên riwekê ji aliyê xaneyên merîstemê ve tên saxkirin. == Geşebûna riwekan == [[Wêne:Three years growth in a twig-ku.png|thumb|399x399px|Riwekên darî her sal geşe dibin.]] Di riwekan de du cor geşebûn rû dide; geşeya seretayî û geşeya duyem. Heke geşebûna riwekê wekî dirêjbûna riwekê rû bide, ev geşebûna riwekê wekî geşeya seretayî (bi înglîzî: ''primary growth'') tê navkirin. Riwekên giyayî ji geşeya seretayî pêk tên. Di riwekên pirsalî de li gel geşeya seretayî, geşeya duyem jî rû dide.<ref name="Campbell" /> Bi geşeya duyem stûriya reg û qedê riwekê sal bi sal zêde dibe. Li gorî cihê wan, di riwekan de şaneya merîstemî sê cor in; '''merîstema lûtkeyî''' (bi înglîzî: ''apical meristem''), '''merîstema navberî''' (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') û '''merîstema''' '''teniştî''' (bi înglîzî: ''lateral meristem'') == Merîstema lûtkeyî == [[Wêne:Light microscopy of root apical meristem ku.png|thumb|399x399px|Xaneyên merîstema lûtkeyî ya regê ji aliyê kulavê regê ve pêçayî ne.]] Di hemû riwekan de geşeya seretayî bi çalakiya merîstema lûtkeyî rû dide. Di serê (lûtke) reg û qedê riwekan de merîstema lûtkeyî heye, ev merîstem dirêjiya regê û bilindahiya gedê zêde dike. Herwisa li qedê riwekê de, dibe ko hin girê (bi înglîzî: ''node'') jî gopik (bi înglîzî: ''bud'') lixwe bigirin. Ev gopik jî merîstema seretayî (lûtkeyî) lixwe digirin. Merîstemên van gopikan di qonaxa mitbûnê de ne, gava çalak dibin diperisin bo çiqilên nû.<ref name="VILLEE" /> Merîstema lûtkeyî ji xaneyên nazik pêk tên, xane hewceyê parastinê ne. Xaneyên merîstema lûtkeyî ya regê ji aliyê [[kulavê regê]] (bi înglîzî: ''root cap'') ve pêçayî ne. Di serê qedê de, şaneya lûtkeyî bi pelokan (pelên pêşîn ên hê neperisîne) pêçayî ye. Pelok şaneya merîstemê ji bandora neyî ya hawirdorê diparêze (serma, germahî, ba hwd) Di werzê geşebûnê de pelok diperisin bo pelên riwekê. Şaneyên ji merîstema lûtkeyî hatine çêkirin, wekî şaneyên seretayî tên navkirin. Riwekên giyayî an jî riwekên darî yên yeksalî tenê ji şaneyên seretayî pêk tên. Req û qedên van riwekan terr in.<ref name="McGraw-Hill" /> Merîstema lûtkeyî wekî merîstema seretayî jî tê navkirin. Ji merîstema lûtkeyî, bi navên protoderm (bi înglîzî: ''protoderm''), prokambiyum (bi înglîzî: ''procambium'') û merîstema binçîne (bi înglîzî: ''ground meristem''), sê merîstemên seretayî çê dibin. Ji merîstema protodermê [[Şaneya rûpoşî|şaneya epîdermîs]] diperise. Merîstema prokambiyumê [[şaneya lûleyî]] ya seratayî (niyana seretayî û darika seretayî) çêdike. Xaneyên merîstema binçîne jî diguherin bo [[şaneya binçîne]].<ref name="McGraw-Hill" /> == Merîstema navberî == Di [[riwekên yeklep]] (bi înglîzî: ''monocot plants'') de di binê tîxa [[pel]]ê û di gopkeyê de merîstema navberî heye. Merîstema navberî pelên yeklepan ji binê pelê ve dirêj dike. Wekî mînak gava çîmen tên çînîn, merîstema navberî ya binê tîxa pelê, bi dabeşbûna mîtozî dabeş dibe û xaneyên nû ji bo dirêjkirina pelên kurtbûyî tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Dirêjiya navberegirêyan (bi înglîzî: ''internodes'') jî ji aliyê merîstema navberî ya li gopkeyê ve tê zêdekirin. Wekî mînak, di riweka garisê de, li gel merîstema teniştî, merîstema navberî jî heye. Merîstema navberî di navberegirê de dirêjbûna qedê garisê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill" /> == Merîstema teniştî == [[Wêne:Primary and secondary growth ku.png|thumb|399x399px|Bi geşeya duyem, tîreya reg û qedê riwekên pirsalî zêde dibe.Di weneyê de penîbirgeha qedê riwekê ya yeksalî û ya dusalî xuya dibe.]] Merîstema teniştî di riwekên darî(bi înglîzî: woody plants), ango di riwekên pirsalî de xelekek xanayên zindî û dabeşbûner e. Merîstema teniştî ji şaneya binçîne çêdibe. Şaneya binçîne jî ji gorankariya xaneyên merîstema lûtkeyî çêdibin. Merîstema teniştî geşaya duyem dide destpêkirin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Şaneyên ko ji merîstema teniştî çêdibin, wekî şaneyên duyem tên navkirin. Reg, qed û çiqilên dar û deviyên pirsalî şaneyên duyem in. Hin riwekên giyayî yên wekî riweka [[Gulberojk|gulberrojê]] jî bi geşeya duyem tîreya reg û qedên xwe heta astekî stûr dikin.<ref name="VILLEE" /> Ji ber ko di riwekên pirsalî de bi geşebûna duyem dabîn dike, meristema teniştî wekî merîstema duyem ji tê navkirin. Di riwekên pirsalî yên darî de du corên merîstema teniştî heye; Kambiyuma lûleyî û kambiyuma tepedorî. Kambiyuma lûleyî (bi înglîzî: ''vascular cambium'') di navbera [[şanaya darik]] û [[şaneya niyan]] de cih digire û şaneyên lûleyî berhem dike. Bi dabeşbûna xaneyên kambiyuma lûleyî, darik û niyanên duyem tên çêkirin.<ref name="Campbell" /> Kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: ''cork cambium'') li aliyê derveyî şaneya niyan de cih digire û ber bi aliyê derve xaneyên tepedorî, ber bi hundir ve jî parenkimaya tepedorî berhem dike.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di riwekên darî de, di reg û qedê riwekê de, xaneyên tepedorî cihê xaneyên epîdermîsê digirin û çînek stûr a ji xaneyên mirî ava dikin.<ref name="Modern Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Şane]] r5yow19tqsyn1oo2emscpisa0gdv8f0 2003907 2003762 2026-04-22T06:57:58Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Hin taybetmendiyên xaneyên şaneya merîstemî */ 2003907 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Meristematic tissues ku.png|thumb|398x398px|Şaneya merîstem li gor cih an jî li gor çavakniya xwe tên polenkirin.]] '''Şaneya merîstemî''' (bi înglîzî: ''meristematic tissue''), koma xaneyên ko berdewamî dabeş dibin û diguherin bo hemû xane û şaneyên riwekê. Di ajalan de piştî [[Pîtîn|pîtinê]], [[zîgot]]a tekxaneyî bi dabeşbûnê, xaneyên nû çê dike. Ev xaneyên nû jî embriyoyê pêk tînin. Xaneyên embriyoyê xaneyên bineratî (bi înglîzî: ''stem cells'') ne û dikarin bi gorankariyê biguherin bo hemû cor xane û şaneyên ajalan. Ango hemû [[Şane (biyolojî)|şane]] û endamên ajalan, bi [[mîtoz|dabaşbûn]] û gorankariya xaneyên embriyoyê çêdibin. [[Geşebûn û peresîn di qonaxa pêşzayînê de|Geşebûn û peresîna]] ajalan heta astekî diyarkirî didome, paşê xaneyên bineretî dikevin qonaxa mitbûnê û bêdeng dibin. Geşebûna ajalan hetanê temenê pêgihîştînê didome û sinordar e. Di riwekan de hebûna geşebûna nediyarkirî (bi înglîzî: ''indeterminate growth''), taybetmendiyek serekî ye ko riwekan ji ajalan cihê dike. Laşê riwekan jî ji aliyê xaneyên embriyoyî ve tên çêkirin. Di riwekan de jî mîna xaneyên embriyoyî yên ajalan, komên xaneyên bineretî hene. Cihê komên xaneyên bineretî, wekî merîstem tên navkirin û xaneyên wir jî, wekî xaneyên merîstemê tên navkirin. Peyva merîstem ji peyva “''merizein''” a yewnanî çêbûye û wateya wê “dabeşbûn” e. Ango beşa ko koma xaneyên embriyoyî lixwe digire wekî merîstem tê navkirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên merîstemê dikarin berdewam dabeş bibin, loma şaneya merîstemî dikare xwe nû bike an jî xwe biguncîne bo xane û şaneyên din ên riwekê.Ango berevajiyê ajalan, di beşa merîstemî ya riwekan de, [[xane]] berdewam dabeş dibin û hejmara xaneyan zêde dibe. Hemû xaneyên riwekê ji dabeşbûn û gorankariya xaneyên merîstemê çêdibin û riwek geşe dibe.Gava xaneyek merîstemê dabeş dibe, yek ji cota xaneyên nû xwe diguncîne bo xaneyên din ên şaneyên riwekê û riwek geşe dibe, xaneya din jî wekî xaneya bavan dimîne û dabeş dibe bo xaneyên nû.Taybetmendiya geşebûna nediyarkirî ya riwekan ji aliyê şaneya merîstemî ve tê dabînkirin. Di riwekên pirsalî de (riwekên darî) geşebûna nediyarkirî hê baştir xuya dibe.Di riwekên darî de geşebûna riwekê ne sinordar e û ranaweste.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Her ko temenê darê zêde dibe, [[reg]], [[qed]], şax û guliyên darê jî hê dirêjtir û stûrtir dibin.Lê di hin beşên riwekên darî de geşebûna diyarkirî (bi înglîzî: ''determinate growth'') rû dide. Wekî minak, qebareya pel û mêweyên (fêkî) daran, heta astekî taybet zêde dibe, paşê geşebûna wan radiweste. Ango di dara sêvê ya 5 salî û ya 25 salî de qebareya pel û fêkiyan hema wekhev in, lê reg, qed û çiqilên dara sêvê ya 25 salî dirêjtir û stûrtir in. == Hin taybetmendiyên xaneyên şaneya merîstemî == * Xaneyên merîstemî çavkaniya geşebûna riwekê ye. Di riwekê de şaneyên mayînde (bi înglîzî: ''permanet tisssue'') ji xaneyên şanya merîstemî çêdibin. * Ji ber ko xaneyên merîstemî ji bo karekî taybet nehatine peresîn, dikarin bi berdewam dabeş bibin û bi gorankariyê biguherin bo xaneyên din ên şaneyên riwekê.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> * Piraniya riwekan de di dirêjiya zivistanê de, xaneyên merîstemî bêdeng in an jî asta metabolîzmaya wan pir kêm dibe. * Li Kurdîstanê werzê geşebûnê bo riwekan, di demsala biharê dest pê dike heta payîzê didome. Xaneyên merîstemî di bin şert û mercên guncav de dikarin ji demsala biharê heta payîzê bi awayekî berdewamî dabeş dibin. * Di merîstemê de xaneyên merîstemî bi awayekî şidî rêzbûyî ne, di navbera xaneyan de valahî çênabe. * Xaneyên merîstemê [[vakuol]]a navendî lixwe nagirin, lê çend vakuolên piçûk lixwe digirin. <ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "meristem". Encyclopedia Britannica, 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem]. Accessed 10 October 2025</ref> * Xaneyên merîstemî tek [[navik]]ek gir lixwe digirin. * Dîwarê xaneyê yê xaneyên merîstemê tenik e. * Xestiya [[sîtoplazma]]ya xaneyên merîstemî zêde ye. * Di xaneyên merîstemî de asta çalakiyên metabolîzmayê bilind e. * Birînên riwekê ji aliyê xaneyên merîstemê ve tên saxkirin. == Geşebûna riwekan == [[Wêne:Three years growth in a twig-ku.png|thumb|399x399px|Riwekên darî her sal geşe dibin.]] Di riwekan de du cor geşebûn rû dide; geşeya seretayî û geşeya duyem. Heke geşebûna riwekê wekî dirêjbûna riwekê rû bide, ev geşebûna riwekê wekî geşeya seretayî (bi înglîzî: ''primary growth'') tê navkirin. Riwekên giyayî ji geşeya seretayî pêk tên. Di riwekên pirsalî de li gel geşeya seretayî, geşeya duyem jî rû dide.<ref name="Campbell" /> Bi geşeya duyem stûriya reg û qedê riwekê sal bi sal zêde dibe. Li gorî cihê wan, di riwekan de şaneya merîstemî sê cor in; '''merîstema lûtkeyî''' (bi înglîzî: ''apical meristem''), '''merîstema navberî''' (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') û '''merîstema''' '''teniştî''' (bi înglîzî: ''lateral meristem'') == Merîstema lûtkeyî == [[Wêne:Light microscopy of root apical meristem ku.png|thumb|399x399px|Xaneyên merîstema lûtkeyî ya regê ji aliyê kulavê regê ve pêçayî ne.]] Di hemû riwekan de geşeya seretayî bi çalakiya merîstema lûtkeyî rû dide. Di serê (lûtke) reg û qedê riwekan de merîstema lûtkeyî heye, ev merîstem dirêjiya regê û bilindahiya gedê zêde dike. Herwisa li qedê riwekê de, dibe ko hin girê (bi înglîzî: ''node'') jî gopik (bi înglîzî: ''bud'') lixwe bigirin. Ev gopik jî merîstema seretayî (lûtkeyî) lixwe digirin. Merîstemên van gopikan di qonaxa mitbûnê de ne, gava çalak dibin diperisin bo çiqilên nû.<ref name="VILLEE" /> Merîstema lûtkeyî ji xaneyên nazik pêk tên, xane hewceyê parastinê ne. Xaneyên merîstema lûtkeyî ya regê ji aliyê [[kulavê regê]] (bi înglîzî: ''root cap'') ve pêçayî ne. Di serê qedê de, şaneya lûtkeyî bi pelokan (pelên pêşîn ên hê neperisîne) pêçayî ye. Pelok şaneya merîstemê ji bandora neyî ya hawirdorê diparêze (serma, germahî, ba hwd) Di werzê geşebûnê de pelok diperisin bo pelên riwekê. Şaneyên ji merîstema lûtkeyî hatine çêkirin, wekî şaneyên seretayî tên navkirin. Riwekên giyayî an jî riwekên darî yên yeksalî tenê ji şaneyên seretayî pêk tên. Req û qedên van riwekan terr in.<ref name="McGraw-Hill" /> Merîstema lûtkeyî wekî merîstema seretayî jî tê navkirin. Ji merîstema lûtkeyî, bi navên protoderm (bi înglîzî: ''protoderm''), prokambiyum (bi înglîzî: ''procambium'') û merîstema binçîne (bi înglîzî: ''ground meristem''), sê merîstemên seretayî çê dibin. Ji merîstema protodermê [[Şaneya rûpoşî|şaneya epîdermîs]] diperise. Merîstema prokambiyumê [[şaneya lûleyî]] ya seratayî (niyana seretayî û darika seretayî) çêdike. Xaneyên merîstema binçîne jî diguherin bo [[şaneya binçîne]].<ref name="McGraw-Hill" /> == Merîstema navberî == Di [[riwekên yeklep]] (bi înglîzî: ''monocot plants'') de di binê tîxa [[pel]]ê û di gopkeyê de merîstema navberî heye. Merîstema navberî pelên yeklepan ji binê pelê ve dirêj dike. Wekî mînak gava çîmen tên çînîn, merîstema navberî ya binê tîxa pelê, bi dabeşbûna mîtozî dabeş dibe û xaneyên nû ji bo dirêjkirina pelên kurtbûyî tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Dirêjiya navberegirêyan (bi înglîzî: ''internodes'') jî ji aliyê merîstema navberî ya li gopkeyê ve tê zêdekirin. Wekî mînak, di riweka garisê de, li gel merîstema teniştî, merîstema navberî jî heye. Merîstema navberî di navberegirê de dirêjbûna qedê garisê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill" /> == Merîstema teniştî == [[Wêne:Primary and secondary growth ku.png|thumb|399x399px|Bi geşeya duyem, tîreya reg û qedê riwekên pirsalî zêde dibe.Di weneyê de penîbirgeha qedê riwekê ya yeksalî û ya dusalî xuya dibe.]] Merîstema teniştî di riwekên darî(bi înglîzî: woody plants), ango di riwekên pirsalî de xelekek xanayên zindî û dabeşbûner e. Merîstema teniştî ji şaneya binçîne çêdibe. Şaneya binçîne jî ji gorankariya xaneyên merîstema lûtkeyî çêdibin. Merîstema teniştî geşaya duyem dide destpêkirin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Şaneyên ko ji merîstema teniştî çêdibin, wekî şaneyên duyem tên navkirin. Reg, qed û çiqilên dar û deviyên pirsalî şaneyên duyem in. Hin riwekên giyayî yên wekî riweka [[Gulberojk|gulberrojê]] jî bi geşeya duyem tîreya reg û qedên xwe heta astekî stûr dikin.<ref name="VILLEE" /> Ji ber ko di riwekên pirsalî de bi geşebûna duyem dabîn dike, meristema teniştî wekî merîstema duyem ji tê navkirin. Di riwekên pirsalî yên darî de du corên merîstema teniştî heye; Kambiyuma lûleyî û kambiyuma tepedorî. Kambiyuma lûleyî (bi înglîzî: ''vascular cambium'') di navbera [[şanaya darik]] û [[şaneya niyan]] de cih digire û şaneyên lûleyî berhem dike. Bi dabeşbûna xaneyên kambiyuma lûleyî, darik û niyanên duyem tên çêkirin.<ref name="Campbell" /> Kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: ''cork cambium'') li aliyê derveyî şaneya niyan de cih digire û ber bi aliyê derve xaneyên tepedorî, ber bi hundir ve jî parenkimaya tepedorî berhem dike.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di riwekên darî de, di reg û qedê riwekê de, xaneyên tepedorî cihê xaneyên epîdermîsê digirin û çînek stûr a ji xaneyên mirî ava dikin.<ref name="Modern Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Şane]] i8lk6gh4wtpa093rgsig2aoredy99mw 0 315128 2003825 1996020 2026-04-22T02:20:06Z Penaber49 39672 2003825 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} [[Wêne:San Sebastian aerea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kendava Donostia-San Sebastian ([[Welatê Baskî]], Spanya) ku ji satelîtê ve hatiye girtin]] Lîsteya kendavên [[Cîhan]]ê ye ku beşek ji [[okyanûs]] an [[derya]]yan e. Hinek taybetmendiyên jeolojîk ên ku dikarin wekê kendav werin hesibandin ji ber berfirehiya erdnîgarî dikarin wekê derya werin binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lotusarise.com/important-gulfs-of-the-world-upsc/ |sernav=Important Gulfs of the World - UPSC World Geography - UPSC Notes » LotusArise |tarîx=2021-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en-US}}</ref> Kendav bi gelemperî xwedî devikeke teng ê okyanûs an deryayê ye ku ber bi hundirê bejahiyê ve dirêj dibe. Li gorî kendavokan, kendav zêdetir zêdetir ber nav axa bejahiyê de dirêj dibe û bi peravê bejahiyê ve dorpêçkirî ye û ji kendavokê mezintir e. Peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser qanûna deryayê kendavê wekê çalek nîşankirî yê di xeta peravê de pênase dike; divê ev çal xwedî xêzek be ku avên di qada kendavê de li gorî firehiya devê kendavê divê zêdetir berfireh be. Devê kendavê teng e û qada ava kendavê jî berfireh be an jî bi qadeke berfireh di nav beşa bejahiyê de cih bigire. == Afrîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- | [[Kendava Gabésê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- | [[Kendava Gînêyê]] |{{Sembola alayê|Lîberya}} [[Lîberya]] / {{Sembola alayê|Peravê Diranfîl}} [[Peravê Diranfîl]] / {{Sembola alayê|Gana}} [[Gama]] / {{Sembola alayê|Togo}} [[Togo]] / {{Sembola alayê|Bênîn}} [[Bênîn]] / {{Sembola alayê|Nîjerya}} [[Nîjerya]] / {{Sembola alayê|Kamerûn}} [[Kamerûn]] / {{Sembola alayê|Gîneya Ekwatorê}} [[Gîneya Rojbendî]] / {{Sembola alayê|Gabon}} [[Govan]] / {{Sembola alayê|Sao Tome û Prînsîpe}} [[Sao Tome û Prînsîpe]] / {{Sembola alayê|Komara Kongoyê}} [[Komara Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Komara Demokratîk a Kongoyê}} [[Komara Demokratîk a Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Angola}} [[Angola]] |- |[[Kendava Hemamatê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- |[[Kendava Sidrayê]] |{{Sembola alayê|Lîbya}} [[Lîbya]] |- |[[Kendava Suweyşê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] |- |[[Kendava Tûnisê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |} == Amerîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Alaskayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Amundsen]]ê |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Enkidê]] |{{Sembola alayê|Şîlî}} [[Şîlî]] |- |[[Kendava Bodyayê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Kalîforniyayê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava Cazones]] |{{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Darién]] |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] / {{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Farallonesê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Fonseca]] |{{Sembola alayê|El Salvador}} [[El Salvador]] / {{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] / {{Sembola alayê|Nîkaragua}} [[Nîkaragua]] |- |[[Kendava Gonâvê]] |{{Sembola alayê|Haîtî}} [[Haîtî]] |- |[[Kendava Guayaquilê]] |{{Sembola alayê|Ekwador}} [[Ekwador]] / {{Sembola alayê|Perû}} [[Perû]] |- |[[Kendava Hondûrasê]] |{{Sembola alayê|Belîze}} [[Belîze]] / {{Sembola alayê|Guatemala}} /{{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] |- |[[Kendava giravan]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Maineyê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meksîkê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] / {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Nîkoyayê]] |{{Sembola alayê|Kosta Rîka}} [[Kosta Rîka]] |- |[[Kendava Panamayê]] |{{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Paryayê]] |{{Sembola alayê|Trînîdad û Tobago}} [[Trînîdad û Tobago]] / {{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |- |[[Kendava Lawrenceyê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Santa Katalînayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava San Jorgeyê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava San Matiasê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava Vîrabayê]], |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] |- |[[Kendava Venezuelayê]] |{{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |} == Asya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- |[[Kendava Adenê]] |{{Sembola alayê|Cîbûtî}} [[Cîbûtî]] / {{Sembola alayê|Somalya}} [[Somalya]] / {{Sembola alayê|Yemen}} [[Yemen]] |- | [[Kendava Albayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Aqabayê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] / {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] / {{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]] / {{Erebistana Siûdî}} |- |[[Kendava Asîdê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Behreynê]] |{{Erebistana Siûdî}} / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / {{Sembola alayê|Bahreyn}} [[Bahreyn]] |- |[[Kendava Davaoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Xembhatê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] |- |[[Kendava Kaçê]] |{{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Laginoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Leyteyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Lîngayinê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Minnarê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] / {{Sembola alayê|Srî Lanka}} [[Srî Lanka]] |- |[[Kendava Omanê]] |[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] / {{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Pineyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Farsê]] |{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]] / {{Sembola alayê|Kuweyt}} [[Kuweyt]] / {{Erebistana Siûdî}}/ {{Sembola alayê|Behreyn}} [[Behreyn]] / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] |- |[[Kendava Petrosê Mezin]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Ragayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Tartariyê]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Taylendayê]] |{{Sembola alayê|Kamboçya}} [[Kamboçya]] / {{Sembola alayê|Taylenda}} [[Taylenda]] / {{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Malezya}} [[Malezya]] |- |[[Kendava Tonkinê]] |{{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]] |- |[[Kendava Moroyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |} == Ewropa == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- | [[Kendava Ambrakyayê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Argolîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Biskeyê]]|| {{Ala|Fransa}} / {{Ala|Spanya}} |- | [[Kendava Batniyayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Swêd}} |- |[[Kendava Burgesê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Kadizê]]|| {{Ala|Portûgal}} / {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Korîntê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Fînlendayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Estonya}} |- |[[Kendava Genovayê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Îzmîrê]]|| rowspan="2" | {{Ala|Yewnanistan}} / {{Ala|Tirkiye}} |- |[[Kendava Kuşadasiyê]] |- |[[Kendava Şêrê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Malî]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Morbiyenê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Odesayê]]|| {{Ala|Ûkrayna}} |- |[[Kendava Oristanoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Gulan]]|| {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Salernoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Saronîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Rîgayê]]|| {{Ala|Letonya}} |- |[[Kendava Tarantoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Varnayê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Venezyayê]]|| {{Ala|Slovenya}} / {{Ala|Îtalya}} / {{Ala|Xirvatistan}} |} == Okyanûsya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Kembriçê]] | rowspan="3" |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Karpentaryayê]] |- |[[Exmouth Gulf]] |- |[[Kendava Haurakî]] |{{Ala|Nû Zelenda}} |- |[[Kendava Vînsent]] |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Spenser]] |{{Ala|Awistralya}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] hg7dxie4tk6wmh0k6sjnymugwz0tv0p 0 315869 2003765 2002360 2026-04-21T20:13:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003765 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 65.300 | sala_nifûsê = 2018 }} '''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) navçeyekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[hemawend]]ê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds" |malper=www.justice.gov |roja-gihiştinê=2026-04-09 |archive-date=2019-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |url-status=dead }}</ref> Bajar xwedî keleheke dîrokî ye û lêkolînerên rojavayî yên herêmê bawer dikirin ku keleh ji serdema [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] vir ve bûye nişteciha mirovan. Di heman demê de Geliyê Çemçemalê deverên warê girîng ên [[paleolîtîk]] ên [[Çermo]] û [[Çanda Zarzî|Zarzî]] ye. Navçe di sala 1976an de ji [[Kerkûk (parêzgeh)|parêzgeha Kerkûkê]] veqetiya û bû perçeyekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]]. Di hezîrana sala 2024an de, Mûzexaneya Şehîdên [[Pêşmerge]] li bajêr hatiye avakirin. Navçe bi pêşandana kelûpelên kesane û berhemên dîrokî 'şehîdên' şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] (DAÎŞ) bi bîr tîne.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=15 nîsan 2025 |sernav=In Pictures {{!}} Peshmerga Martyrs’ Museum in Chamchamal |url=https://www.basnews.com/en/babat/880839 |roja-gihiştinê=20 îlon 2025 |malper=Basnews }}</ref> == Wêne == <gallery> Wêne:Chamchamal Technical Institute.jpg|Enstîtuya Teknîkî ya Çemçemalê Wêne:20190510 164501.Chamchamal.Sulaymaniyah.Kurdistan.jpg|Dîmenek ji derdora bajêrê Wêne:Gas Electrical power station - panoramio.jpg|Stasyona Elektrîk û Gazê Wêne:Haji Sherko mosque - panoramio - hardisaed.jpg|Mizgefta Hecî Şerko Wêne:PARK - panoramio - hardisaed.jpg|Rêya giştî </gallery> == Binêre == * [[Çemçemal (navçe)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]] 14jd14oau3i2on24gfi1j9d742th3j4 2003819 2003765 2026-04-21T21:12:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003819 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 65.300 | sala_nifûsê = 2018 }} '''Çemçemal''' (bi [[soranî]]: چه‌مچه‌ماڵ) navçeyekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Piraniya gelê Çemçemalê bi kurdiya [[hewramî]] diaxivin û ji eşîra [[hemawend]]ê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds" |malper=www.justice.gov |roja-gihiştinê=2026-04-09 |roja-arşîvê=2019-12-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bajar xwedî keleheke dîrokî ye û lêkolînerên rojavayî yên herêmê bawer dikirin ku keleh ji serdema [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] vir ve bûye nişteciha mirovan. Di heman demê de Geliyê Çemçemalê deverên warê girîng ên [[paleolîtîk]] ên [[Çermo]] û [[Çanda Zarzî|Zarzî]] ye. Navçe di sala 1976an de ji [[Kerkûk (parêzgeh)|parêzgeha Kerkûkê]] veqetiya û bû perçeyekê [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]]. Di hezîrana sala 2024an de, Mûzexaneya Şehîdên [[Pêşmerge]] li bajêr hatiye avakirin. Navçe bi pêşandana kelûpelên kesane û berhemên dîrokî 'şehîdên' şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] (DAÎŞ) bi bîr tîne.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=15 nîsan 2025 |sernav=In Pictures {{!}} Peshmerga Martyrs’ Museum in Chamchamal |url=https://www.basnews.com/en/babat/880839 |roja-gihiştinê=20 îlon 2025 |malper=Basnews }}</ref> == Wêne == <gallery> Wêne:Chamchamal Technical Institute.jpg|Enstîtuya Teknîkî ya Çemçemalê Wêne:20190510 164501.Chamchamal.Sulaymaniyah.Kurdistan.jpg|Dîmenek ji derdora bajêrê Wêne:Gas Electrical power station - panoramio.jpg|Stasyona Elektrîk û Gazê Wêne:Haji Sherko mosque - panoramio - hardisaed.jpg|Mizgefta Hecî Şerko Wêne:PARK - panoramio - hardisaed.jpg|Rêya giştî </gallery> == Binêre == * [[Çemçemal (navçe)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]] 29wm3qucifu39aaedtz7msr7dh0jtyh 0 315953 2003821 2001590 2026-04-22T01:21:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2003821 wikitext text/x-wiki '''Alan Shearer''' (jdb. 13ê tebaxa 1970an), lîstikvanê futbolê yê berê yê îngilîz e ku wekî yek ji baştirîn êrîşberên dîroka futbolê tê qebûlkirin. Ew di dîroka [[Premier League]] de bi '''260 golan''' lîstikvanê herî zêde gol avetiye ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/goals |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2026-04-13 |archive-date=2019-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201143457/https://www.premierleague.com/stats/top/players/goals |url-status=dead }}</ref> Shearer kariyera xwe ya herî geş li [[Blackburn Rovers]] (ku li wir bû şampiyon) û klûba bajarê xwe [[Newcastle United]] derbas kir. == Kariyera futbolê == Shearer di sala 1992an de bi rekora transferê çû Blackburn Rovers û di sezona 1994-95an de bû şampiyonê lîgê. Di sala 1996an de bi 15 mîlyon sterlîn çûye Newcastle Unitedê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ax8gbgosfm0oui09itoeg217zrwsecf 2003823 2003821 2026-04-22T02:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2003823 wikitext text/x-wiki '''Alan Shearer''' (jdb. 13ê tebaxa 1970an), lîstikvanê futbolê yê berê yê îngilîz e ku wekî yek ji baştirîn êrîşberên dîroka futbolê tê qebûlkirin. Ew di dîroka [[Premier League]] de bi '''260 golan''' lîstikvanê herî zêde gol avetiye ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/goals |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2026-04-13 |roja-arşîvê=2019-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191201143457/https://www.premierleague.com/stats/top/players/goals |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Shearer kariyera xwe ya herî geş li [[Blackburn Rovers]] (ku li wir bû şampiyon) û klûba bajarê xwe [[Newcastle United]] derbas kir. == Kariyera futbolê == Shearer di sala 1992an de bi rekora transferê çû Blackburn Rovers û di sezona 1994-95an de bû şampiyonê lîgê. Di sala 1996an de bi 15 mîlyon sterlîn çûye Newcastle Unitedê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 9s4lj7uncg16inz3xzc9253w6zfqo59 0 316213 2004003 2003200 2026-04-22T11:22:46Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Hezer (navçe)]] hat sererastkirin 2004003 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Hezer (navçe)]] ozmv10884q9ua2x6c3so49guw6sokg2 0 316215 2004004 2003207 2026-04-22T11:22:56Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Soranî]] hat sererastkirin 2004004 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Soranî]] jfcfbngzzpjja336ohrqvs598izc4fd 0 316240 2003826 2026-04-22T02:34:13Z Penaber49 39672 Rûpel bi "'''Kendava Nîkoyayê''' kendaveke û devê Okyanûsa Pasîfîkê ye ku Nîvgirava Nîkoyayê ji parzemîna Kosta Rîkayê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye. == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *Girava Tortuga, Kosta Rîk..." hat çêkirin 2003826 wikitext text/x-wiki '''Kendava Nîkoyayê''' kendaveke û devê Okyanûsa Pasîfîkê ye ku Nîvgirava Nîkoyayê ji parzemîna Kosta Rîkayê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye. == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] [[File:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Nicoya]] 0he12l3wnm6236dipp4pibb7nbijhcr 2003827 2003826 2026-04-22T02:35:01Z Penaber49 39672 2003827 wikitext text/x-wiki '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê Okyanûsa Pasîfîkê ye ku Nîvgirava Nîkoyayê ji parzemîna Kosta Rîkayê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye. == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] [[File:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Nicoya]] bmihvgfld9gx48uipul8p59u6qb4l85 2003828 2003827 2026-04-22T02:35:25Z Penaber49 39672 2003828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê Okyanûsa Pasîfîkê ye ku Nîvgirava Nîkoyayê ji parzemîna Kosta Rîkayê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye. == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] [[File:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Nicoya]] 3l0ifhnb2tyu1kur9f7z74uobjfu4j8 2003829 2003828 2026-04-22T02:36:10Z Penaber49 39672 2003829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê Okyanûsa Pasîfîkê ye ku Nîvgirava Nîkoyayê ji parzemîna Kosta Rîkayê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] [[File:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Nicoya]] n5rzigzd3g6sh6qvaxmftvalubiihls 2003830 2003829 2026-04-22T02:36:54Z Penaber49 39672 2003830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka|Kosta Rîkayê]] vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] [[File:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Nicoya]] 2bdlj4b4yqacxqukb2wszamisvsdts5 2003831 2003830 2026-04-22T02:42:07Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2003831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka|Kosta Rîkayê]] vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] [[File:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] 162wom9oijfhudapyi1jf5e9b6vyw52 2003835 2003831 2026-04-22T02:54:40Z Penaber49 39672 2003835 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka|Kosta Rîkayê]] vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == [[Wêne:Sunset over Nicoya.jpg|thumb|left|Rojavabûna rojê li ser Nîvgirava Nîkoyayê û Kendava Nîkoyayê]] *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] o4v6d21xc2d6g82769hts202x2b7hkt 2003836 2003835 2026-04-22T02:55:37Z Penaber49 39672 2003836 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka|Kosta Rîkayê]] vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == *[[Girava Chira]] *[[Girava Venado]] *[[Girava Caballo]] *[[Girava Bejuco]] *[[Girava San Lucas]] *[[Girava Gitana]] *[[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] rr3ap4v1f8yutd5rsr65vl3csx6zyav 2003841 2003836 2026-04-22T04:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, +Valahiya lîsteyan, --Valahiyên nehewce.) 2003841 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendaveke û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka]]yê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li Nîkaraguayê di sala 1519an de ji vir destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == * [[Girava Chira]] * [[Girava Venado]] * [[Girava Caballo]] * [[Girava Bejuco]] * [[Girava San Lucas]] * [[Girava Gitana]] * [[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] fukumcga6clmm1eh0ko74s5ffcquvlj 2003978 2003841 2026-04-22T10:09:07Z MikaelF 935 2003978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendav û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka]]yê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li [[Nîkaragua]]yê di sala 1519an de ji vir dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == * [[Girava Chira]] * [[Girava Venado]] * [[Girava Caballo]] * [[Girava Bejuco]] * [[Girava San Lucas]] * [[Girava Gitana]] * [[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kosta Rîka]] pdkm2ihy3665sl9qvprt2xe3hw71m3v 2003981 2003978 2026-04-22T10:11:19Z MikaelF 935 /* Çavkanî */ 2003981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendav û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka]]yê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li [[Nîkaragua]]yê di sala 1519an de ji vir dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == * [[Girava Chira]] * [[Girava Venado]] * [[Girava Caballo]] * [[Girava Bejuco]] * [[Girava San Lucas]] * [[Girava Gitana]] * [[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Okyanûsa Pasîfîkê]] [[Kategorî:Kosta Rîka]] r580qrnxlramqkgljqdb1s3rdnox0sy 2004002 2003981 2026-04-22T11:12:15Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004002 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Nîkoyayê''' (bi spanî: ''Golfo de Nicoya'') kendav û devê [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] ye ku [[Nîvgirava Nîkoyayê]] ji parzemîna [[Kosta Rîka]]yê vediqetîne û deverên avî, giravên kevirî û deverên tîşirên zinarîn vedihewîne. Yekem derketina spaniyan li [[Nîkaragua]]yê di sala 1519an de ji vir dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Nicaragua, 1519-1548 |paşnav=Stanislawski |pêşnav=Dan |weşanger=University of California Press |tarîx=1983-01-01 |isbn=978-0-520-09680-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0kjW1E6ljU4C}}</ref> == Giravên kendavê == * [[Girava Chira]] * [[Girava Venado]] * [[Girava Caballo]] * [[Girava Bejuco]] * [[Girava San Lucas]] * [[Girava Gitana]] * [[Girava Tortuga, Kosta Rîka]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Okyanûsa Pasîfîkê]] [[Kategorî:Kosta Rîka]] k7igww6b72qg8n47e11mqd0e12x66kv 0 316241 2003832 2026-04-22T02:49:10Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê Panamayê ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye. Qenala Panamayê, Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî aw..." hat çêkirin 2003832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê Panamayê ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye. Qenala Panamayê, Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên Pasîfîk û Atlantîkê bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê Panama City ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek ji zêdetirî du sed giravan pêk hatine ku li rojhilatê kendavê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Panama]] 6rvw1drrfqft62auerpyo3iqj88zirx 2003833 2003832 2026-04-22T02:51:21Z Penaber49 39672 2003833 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê Panamayê ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> Qenala Panamayê, Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên Pasîfîk û Atlantîkê bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê Panama City ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek ji zêdetirî du sed giravan pêk hatine ku li rojhilatê kendavê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Panama]] pqyrvo43xrtb8ukb91cq5qkhjrn5329 2003834 2003833 2026-04-22T02:53:13Z Penaber49 39672 2003834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama|Panamayê]] ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê|Qenala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek ji zêdetirî du sed giravan pêk hatine ku li rojhilatê kendavê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Panama]] kyds746b0dwqvj9r6zb6p1akr4xqfw8 2003837 2003834 2026-04-22T02:57:35Z Penaber49 39672 2003837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama|Panamayê]] ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê|Qenala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek giravan e ku ji zêdetirî 200 giravan pêk hatine û li rojhilatê kendavê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Panama]] 8eus51avo2ufdxu4pqdu7esambt1mt3 2003838 2003837 2026-04-22T02:58:01Z Penaber49 39672 2003838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama|Panamayê]] ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê|Qenala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek giravan e ku ji zêdetirî 200 giravan pêk tên û li rojhilatê kendavê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Panama]] lka46ihhhfbkumckfsdfm2mm0wwkdlf 2003839 2003838 2026-04-22T03:42:12Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2003839 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama|Panamayê]] ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê|Qenala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek giravan e ku ji zêdetirî 200 giravan pêk tên û li rojhilatê kendavê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] dbeefcjoqn41ci651g42g8mjbmflrx5 2003840 2003839 2026-04-22T04:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2003840 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama]]yê ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê|Qenala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek giravan e ku ji zêdetirî 200 giravan pêk tên û li rojhilatê kendavê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] pitq2gfnrkgvzo0lg1jsv1v0g9ncukf 2004001 2003840 2026-04-22T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama]]yê ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê|Qenala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek giravan e ku ji zêdetirî 200 giravan pêk tên û li rojhilatê kendavê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] kc2vvvl8vepkee6x4ktygz0ldj49zao 0 316242 2003955 2026-04-22T09:40:14Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Abdulbari Gozal]] weke [[Ebdulbarî Gozel]] guhart 2003955 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ebdulbarî Gozel]] 0vdx6g4n4wdulrk3yqfyhkqekpp09ln