Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Amerîka 0 905 2004077 989749 2026-04-23T11:06:27Z Penaber49 39672 2004077 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} # [[Amerîka (parzemîn)|Parzemîna Amerîkayê]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Navîn]] # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (DYA, DYE) 9ggzonwgrgfxlwu0sc0blychl6tdd0v Herêma Kurdistanê 0 1116 2004050 2003700 2026-04-23T00:07:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004050 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg |}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |archive-date=2019-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |url-status=dead }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |archive-date=2019-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |url-status=dead }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en}}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19}}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en}}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en}}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr}}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr}}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US}}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} {{Çepê paqij bike}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |archive-date=2007-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |url-status=dead }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |archive-date=2013-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |url-status=dead }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] dmpp1eo0m22gqek7bajpzjqykcf98ax 2004051 2004050 2026-04-23T00:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2004051 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} {{Çepê paqij bike}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 7ab9utnkyifvqqv2t4ipbry0ity1r39 Lîsteya navên kurdî 0 7620 2004047 1979788 2026-04-22T21:45:00Z ~2026-24754-18 149716 Zal 2004047 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ Ev lîsteyan navên [[kurdî]] ye ku jibo binavkirina mirovan li nav [[kurd]]an de bikarhînan: {|class="wikitable" | * '''Tabloya Naverokê''': [[#Navên keçan |Navên keçan]] - [[#Navên lawan |Navên lawan]]&nbsp; |} == Navên keçan == <br /><div style="-moz-column-count:5;-webkit-column-count:5;column-count:5;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:left;"> ==== A ==== * Ahîn * Alîn * Arjîn * [[Ala Kurdistanê|Ala]] * Alê * Ariya * [[Îranî|Ariyana]] * Arîn * Arîna * Aroj * Askê * Avan * Awing * Axîn ==== B ==== * Bajîlan * Bane * Barîn * Benaz * [[Berfîn (nav)|Berfîn]] * Beyan * Beynar * Bêrîvan * Bêxal * [[Bokan]](nav bok) * Bahar ==== C ==== * Canda * Civîn * Ciwan * Cîhan ==== Ç ==== * Çavciwan * Çavreş * Çavşîn * Çinûr * Çîmen * Çopî * Çro ==== D ==== * Dawlat * Delal * Delav * Dilniya * Diyana * Dîlan * Dîmen * Dozgîn * Delîla ==== E ==== * Esrîn * Estê * Estêre * Evîn ==== Ê ==== * Êla * Êtûn * Êva * Êvare ==== F ==== * Fênik * Firmesk ==== G ==== * [[Gelawêj]] * Gizing * Gulale * Gulê * Gulbîn * Gulşin * Gulîzer * ==== H ==== * Hana * Hanas * [[Havîn]] * Heja * Helale * Helat * Hêro ==== J ==== * [[Jiyan]] * Jiyar * Jînda ==== K ==== * Kalê * Kanî * Kejal * Kurdê * [[Kurdistan]] * Kwêstan * Keyna * ==== L ==== * Lava * Lavîn * Lavîna * Lîlas * Lîlav ==== M ==== * Mavîn * [[Medan|Medê]] * [[Medan|Medya]] * [[Mehabad]] ==== N ==== * Nalîn * Naskê * Naskol * Nazdar * Nazvîn * Nermîn * Nesrîn * Neşmîl * Nexşîn * Nêrgiz * Niştîman * Niyan * Niyaz * Nîla * ==== P ==== * Perîxan * Peyman * Pirşing * Pêla ==== R ==== * Rabîn * Rabûn * Ramê * Rana * Raperîn * Rastî * Rawêj * Raza * Razaw * Razawe * Razê * Razyan * Razyana * Reben * Reftar * Rehêla * Rehşîn * Rejnê * Rendan * Rendê * Rengar * Rengîn * Reşeme * Reşê * Reşmal * Reşpoş * Reşxan * Revend * Revind * Reving * Revîn * Revşam * Rewa * Rewan * Rewşa * Rewşan * Rewşen * Rewşê * Rewşit * Rewşîn * Rewze * Rexşan * Reyhan * Reyxan * Rezan * Rezaw * Rezê * Rezo * Rezya * Rêbîn * Rêhan * Rêjav * Rêjgeh * Rêjing * Rêjîn * Rêjna * Rênaw * Rêşî * Rêvîn * Rêwan * Rêwas * Rêwaz * Rêwîn * Rêz * Rêza * Rêzbar * Rêzela * Rêzê * Rêzîn * Rêzîyar * Rijbîn * Rinda * Rindê * Rindik * Rîhan * Rîken * Rîpê * Rîşan * Robar * Robîn * Roda * Rogul * Rohat * Roj * Rojan * Rojarya * Rojat * Rojawelat * Rojbîn * Rojda * Rojdar * Rojder * Rojen * Rojê * Rojgar * Rojgul * Rojhat * Rojhelat * Rojîn * Rojko * Rojma * Rojna * Rojwan * Rojyar * Rokar * Rolêda * Rona * Ronahî * Ronak * Ronas * Ronav * Rondik * Ronî * Ronîda * Ronya * Roşîn * Roşna * Rovîn * Roz * Roza * Roze * Rozelîn * Rozerîn * Rozê * Ruha * Ruşe * Ruxsar * Rûbar * Rûbenci * Rûbend * Rûbixal * Rûciwan * Rûçem * Rûgeş * Rûjne * Rûken * Rûna * Rûnak * Rûndik * Rûnerm * Rûnî * Rûpak * Rûşa * Rûşen * Rûxoş ==== S ==== * Sazan * Sema * Seyran * Sirwe * Skala * Sokar * Sozan * Srûşt * Stran ==== Ş ==== * Şehrivan * Şemam * Şepol * Şermîn * Şêr * Şine * Şîlan * Şîno * Şoxan * Şêrîn * Şêrê ==== T ==== * Tanya * Tara * Telar * Tîroj * Trîfe ==== V ==== * Vejîn * Viyan * Vînda ==== W ==== * Wane * WALA ==== X ==== * Xadra * Xadro * [[Xezal]] * Xezêm * Xonaw * Xozge ==== Y ==== * Yara * Yadîgar * Yarîn * Yezda ==== Z ==== * Zalîn * Zayele * Zaza * Zeyno * Zeytîn * Zehra * [[Zîn]] * Zozan </div> == Navên lawan == <div style="-moz-column-count:5;-webkit-column-count:5;column-count:5;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:left;"> ==== A ==== * Afat * Agrîn * Ahmadîl * Akar * Akam * Ako * [[Alan (nav)|Alan]] * Alend * Amed * Amanc * Aram * Ararat * Aro * Artîn * Aso * Asos * Awat * Aza * Azad * AMED * Aryan ==== B ==== * Baban * Babelîsk * Babik * Babir * Babûr * Baçîn * Bad * Badil * Badir * Badîn * Bado * Bager * Bagerd * Bagir * Bagok * Baha * Bahat * Bahman * Bahoz * Bajen * Bakûr * Bala * Balaban * Balabar * Balber * Baldar * Balî * Balîxan * Balo * Banî * Bapîr * Baram * Baran * Barast * Barav * Baraw * Bareş * Bargiran * Barî * Barnas * Baro * Barsaz * Basam * Bashat * Basor * Başîn * Başo * Başûk * Batman * Baver * Bawan * Bawe * Bawer * Bawerd * Baxewan * Baz * Bazan * Baziyan * Bazî * Bazît * Bazo * Bedirxan * Bedlîs * Bedran * Begzad * Behat * Behêz * Behî * Behlo * Behmen * Behoş * Behran * Behre * Behrem * Behremend * Behrûz * Behwan * Behzad * Bejndar * Bejno * Bekar * Belengaz * Belên * Belo * Bemo * Bendewar * Bendo * Beng * Bengîn * Beno * Bentûr * Berat * Berbang * Berbest * Bercan * Berçelan * Berdeşa * Berdeşan * Berdil * Berdî * Berevan * Berêz * Berfan * Berfhat * Berfo * Berhem * Berhev * Berhevdar * Berkar * Berken * Bernas * Bernav * Bernûs * Beroj * Berpa * Berpal * Berşan * Bertal * Bertav * Berû * Bervan * Berwar * Berxo * Berxwedan * Berz * Berzan * Berzenc * Berzend * Berzo * Besam * Beşhat * Bestî * Beşdar * Bexşan * Bexşî * Bexşo * Bextewar * Bextiyar * Bextîn * Beyan * Beyanî * Beyar * Beybûd * Bezger * Bêbak * Bêbeş * Bêcan * Bêco * Bêdad * Bêdar * Bêdeng * Bêhawta * Bêjan * Bêjen * Bêjewan * Bêkes * Bêlan * Bêmal * Bênav * Bênewa * Bêro * Bêrtî * Bêseran * Bêseranî * Bêstûn * Bêşa * Bêşe * Bêwar * Bêxudan * Bêyar * Bêzar * Bêzo * Bijar * Bijiyar * Bijî * Bijîndar * Bijîr * Bijûn * Bijûndar * Bijwên * Bijyar * Bilbas * Bilbaz * Bilbil * Bilêse * Bilind * Bilî * Bilîmet * Binar * Binav * Binêr * Bingeh * Binyamîn * Binyat * Birader * Birîn * Birîndar * Biro * Bisar * Bispor * Bişar * Birûsk * Birwa * Birwaz * Biryar * Birzo * Birzû * Biwêj * Biyan * Biyanî * Bizaf * Bizan * Bizav * Bizaw * Bizot * Bizût * Bizwêj * Bîjen * Bîmar * Bîna * Bîrber * Bîrdar * Bîrebir * Bîrewer * Bîşêr * Bîwer * Bîyang * Bîyo * Bohtan * Bokan * Bokê * Boran * Borna * Boskan * Botan * Botî * Bozan * Bozo * Bradost * Brahîm * Braxas * Brîndar * Brûsk * Bûban * Bûbê * Bûbo * Bûyer ==== Ç ==== * Çalak * Çeko * Çiya * Çiyako * Çoman * Çekdar ==== D ==== * Dalaho * Danyar * Dara * [[Dêrsim]] * [[Diyako]] * Diyar * Diyarî * Dîlman * Dîmen * Dilgêş ==== E ==== * Egîd * Ejder * Erdelan * Erdewan * Evîndar ==== F ==== * Ferhad * Ferwertîş * Firya ==== G ==== * Gomada * Goran * [[Govend]] * Gurko ==== H ==== * Hakar * Hawraz * Hawrê * Hejar * Helgurd * Helkewt * Helmet * Helo * Hemin * Hendrên * Herdî * Herman * Hewram * Hewraz * Hêdî * Hêja * Hêmin * Hêriş * Hişyar * Hîwa * Hogir * Honer * [[Hozan]] * Hîm ==== J ==== * Jawero * Jîlemo * Jîr * Jîvan, wate tolhildan * Jîvîn * Jîwar * Jêhat ==== K ==== * Kajaw * Kardo * Karox * Karwan * Karzan * Kazêwe * Keyo * Komas * Koyî * Koç * Koger (çiyager) * Koçer * Karahat * Karhêz * Karhez * * Las * Lawçak * Lawîn * Lêzan * Loran * Matin * Mamlan * Mardîn * [[Medan|Medo]] * Mem * Memlan * Merdo * Merdox * Merîwan * Mêrxas * Mîlan * Mîran * Leheng ==== N ==== * Narî * Nasîko * Nisko * Nebez * Nehroz * Nekeroz * Nesrew * Newşîrwan * Nêçîrvan * Nojdar ==== O ==== * Omîd * Oskar ==== P ==== * Pejar * Peşêw * Pêşeng * Pirşeng * Pişko * Piştîwan ==== R ==== * Rajan * Raman * Ramazan * Ramyar * Ravîn * Rawan * Rêbaz * Rêbîn * Rêbwar * Rêkewt * Rênas * Rêwan * Rêzan * Rizgar * Rojan * Rolez * Rûstem * Reşo ==== S ==== * Sakar * Sako * Samal * Samrend * Saro * Saz * Sengaw * Serdar * Serko * Simko * Sitûn * Siwar * Sîrwan * Soran ==== Ş ==== * Şaho * Şemal * Şemzîn * Şêrwan * Şêrzad * Şêrko * Şivan * Şoreş * Şiyar * Şêrhat * Şêro * Şêrgel * Şêrhat ==== T ==== * Tîrêj * Tolhildan ==== W ==== * Wirya ==== X ==== * Xebat * Xelîl * Xonas * Xwedêda ==== Z ==== * Zagros * Zal * Zana * Zanyar * Zerdeşt * [[Zêbar]] * Zimnako * Zinar * Ziryan * Zorab * Zoran </div> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.navenkurdi.com Navên Kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929061212/http://navenkurdi.com/ |date=2018-09-29 }} * [http://wikisource.org/wiki/Nav%C3%AAn_ke%C3%A7an Navên keçan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130915144548/http://wikisource.org/wiki/Nav%C3%AAn_ke%C3%A7an |date=2013-09-15 }} – Wîkîçavkanî * [http://wikisource.org/wiki/Nav%c3%aan_xortan Navên lawan] – Wîkîçavkanî {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Navê gedeyan]] [[Kategorî:Navê keçan]] 8p5wfmt8w5cpsjfxk82mv1eb5b7o4ac Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 0 8208 2004036 1986544 2026-04-22T13:45:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004036 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo wateyên din hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |archive-date=2025-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |url-status=dead }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngeh, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] hi7pewt3ovdputrfcaa0ckkxtt72sdk 2004038 2004036 2026-04-22T14:12:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir, Parametreyên kevn rast kir.) 2004038 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo wateyên din hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngeh, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] 4qd92e38ebgjuqfebztluo0y9ghkhqk 2004040 2004038 2026-04-22T14:22:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004040 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo wateyên din hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngeh, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] gctp8rlh71y8w267hlljhy23hy1klal 2004075 2004040 2026-04-23T11:00:37Z Penaber49 39672 /* Têkiliyên derve */ 2004075 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo wateyên din hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngeh, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] dlae8yvimgyzvbrufibfsjo4zks4rs3 2004078 2004075 2026-04-23T11:07:26Z Penaber49 39672 2004078 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê parzemîna Amerîkayê de hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngeh, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] 7viif80ldgixvrr19kg8sg87119e6fq Kufrag 0 14965 2004025 2003958 2026-04-22T12:40:51Z Penaber49 39672 2004025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | beşa_îdarî = Navçeya Şemrexê }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî bi ser navçeya [[Şemrex]] a parêzgeha [[Mêrdîn]]ê ve ye. == Kesên navdar == * [[Fadilê Kufragî]] (jdb. 1944/1948), dengbêj * [[Çiya Mazî]] (jdb. 1960), nivîskar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 3pzuyei08s9qhqu15s6zvw9dkt1qgw9 2004026 2004025 2026-04-22T12:41:45Z Penaber49 39672 2004026 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | beşa_îdarî = Navçeya Şemrexê }} '''Kufrag''' ({{bi-tr|Ekinciler}}) gundekî bi ser navçeya [[Şemrex]] a parêzgeha [[Mêrdîn]]ê ve ye. == Kesên navdar == * [[Fadilê Kufragî]] (jdb. 1944/1948), dengbêj * [[Çiya Mazî]] (jdb. 1960), nivîskar == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemrexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şemrexê]] 1z86xu1m1u27dpv9tdk7ww70jz7dihz Okyanûsa Mezin 0 15745 2004010 2004009 2026-04-22T12:08:48Z MikaelF 935 2004010 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|'''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîk'''}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m|metreyan]] (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] ladv5u8kduiz7h436zy1qxw1z6zfwcp 2004011 2004010 2026-04-22T12:10:32Z MikaelF 935 /* Danên Okyanûsa Mezin */ 2004011 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|'''Oqyanûsa Mezin'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, '''Pesîfîk'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîk'''}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m|metreyan]] (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] o461fzu3g9lgohtuap463x9mvvpmt89 2004012 2004011 2026-04-22T12:12:19Z MikaelF 935 2004012 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m|metreyan]] (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] r1gypvot5upb712zjf0cnsnzozqmsfw 2004022 2004012 2026-04-22T12:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2004022 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]etreyan (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] cssppoludezjk96ej7qfe3tftdq43cr 2004080 2004022 2026-04-23T11:18:12Z Penaber49 39672 2004080 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji Okyanûsa Arktîkê ji bakur heta Okyanûsa Başûr, an jî li gorî pênaseyê, heta Antarktîkayê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê Asya û Awistralya û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna Amerîkayê ve hatiye dorpêçkirin. bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]etreyan (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] tidyui71s8jjpshgml88icooosb51uh 2004081 2004080 2026-04-23T11:19:43Z Penaber49 39672 2004081 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji Okyanûsa Arktîkê ji bakur heta Okyanûsa Başûr, an jî li gorî pênaseyê, heta Antarktîkayê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê Asya û Awistralya û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna Amerîkayê ve hatiye dorpêçkirin. bi 179,7 [[milyon]] [[km²]] aqar okyanûsa herî mezin a li [[cîhan]]ê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 [[m]]etreyan (li [[Korta Marianayê]], bi îngilîzî: ''Mariana Trench''), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 42romb909k028aor18eomgjf5sziv6i 2004083 2004081 2026-04-23T11:25:27Z Penaber49 39672 2004083 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji Okyanûsa Arktîkê ji bakur heta Okyanûsa Başûr, an jî li gorî pênaseyê, heta Antarktîkayê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê Asya û Awistralya û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna Amerîkayê ve hatiye dorpêçkirin. Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin mezintirîn beşa Okyanûsa Cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire ku ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]] an 57.000.000 mîlçargoşe) mezintir e. [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 02x2r9t2whmy6h81y98v335t505a4cm 2004084 2004083 2026-04-23T11:27:27Z Penaber49 39672 2004084 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji Okyanûsa Arktîkê ji bakur heta Okyanûsa Başûr, an jî li gorî pênaseyê, heta Antarktîkayê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê Asya û Awistralya û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna Amerîkayê ve hatiye dorpêçkirin. Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e. [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] q6kuih5vm8i7oekvrq0r2v3oye96u1l 2004085 2004084 2026-04-23T11:28:20Z Penaber49 39672 2004085 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka|Antarktîkayê]] li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin. Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e. [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 9xbuapo90myqav71iwcwalx8lxw0cn1 2004086 2004085 2026-04-23T11:29:32Z Penaber49 39672 2004086 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka|Antarktîkayê]] li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. == Erdnîgariya Okyanûsa Mezin == Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]]. == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Nav == Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan. == Gehinekê der == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] h4g0s4hx22q9pxy19lg376mkzaywz11 Okyanûs 0 17376 2004073 1778340 2026-04-23T10:51:55Z MikaelF 935 2004073 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|300px|Okyanûs û parzemînên dinyayê]] '''Okyanûs'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref> an jî '''oqyanûs''', ew avên navbera [[parzemîn]]an re tê gotin. Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê. Li dinê pênc okyanûs hene: [[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|260px|Okyanûsên Cîhanê]] * [[Okyanûsa Pasîfîk]] * [[Okyanûsa Atlantîk]] * [[Okyanûsa Hindê]] * [[Okyanûsa Arktîk]] * [[Okyanûsa Başûr]] {{Çk}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Okyanûs| ]] qyib1m63x9f5v2ruy7ovfm71fyw2jqp 2004074 2004073 2026-04-23T10:57:12Z MikaelF 935 2004074 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|Okyanûs û parzemînên dinyayê]] [[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|Okyanûsên Cîhanê]] '''Okyanûs'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref> an jî '''oqyanûs'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}</ref>, ew avên navbera [[parzemîn]]an re tê gotin. Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê. == Pênc okyanûsên dinyayê == * [[Okyanûsa Pasîfîk]] * [[Okyanûsa Atlantîk]] * [[Okyanûsa Hindê]] * [[Okyanûsa Arktîk]] * [[Okyanûsa Başûr]] {{Çk}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Okyanûs| ]] o0ndizu3lpeysg503hvnet14aovdv93 2004076 2004074 2026-04-23T11:02:54Z MikaelF 935 /* Pênc okyanûsên dinyayê */ 2004076 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|Okyanûs û parzemînên dinyayê]] [[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|Okyanûsên Cîhanê]] '''Okyanûs'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref> an jî '''oqyanûs'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}</ref>, ew avên navbera [[parzemîn]]an re tê gotin. Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê. == Okyanûsên dinyayê == * [[Okyanûsa Pasîfîk]] (Pasîfîk) * [[Okyanûsa Atlantîk]] (Atlantîk) * [[Okyanûsa Hindê]] (Hind) * [[Okyanûsa Arktîk]] ([[Deryaya Qeşayê ya Bakur]]) * [[Okyanûsa Antarktîkayê]] ([[Okyanûsa Başûr]], [[Deryaya Qeşayê ya Başûr]]) {{Çk}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Okyanûs| ]] buf2vg5i6jpaix098k1263xysx1lhbq 2004079 2004076 2026-04-23T11:14:57Z MikaelF 935 2004079 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|Okyanûs û parzemînên dinyayê]] [[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|Okyanûsên Cîhanê]] '''Okyanûs'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref> an jî '''oqyanûs'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}</ref>, deryayên herî fireh û kûr û girseyên avê yên herî mezin ên dinyayê ne. == Etîmolojî == Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê. == Okyanûsên dinyayê == * [[Okyanûsa Pasîfîk]] (Pasîfîk) * [[Okyanûsa Atlantîk]] (Atlantîk) * [[Okyanûsa Hindê]] (Hind) * [[Okyanûsa Arktîk]] ([[Deryaya Qeşayê ya Bakur]]) * [[Okyanûsa Antarktîkayê]] ([[Okyanûsa Başûr]], [[Deryaya Qeşayê ya Başûr]]) {{Çk}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Okyanûs| ]] fudwos0zb1j12kirkmfldodrokxik7c 2004082 2004079 2026-04-23T11:24:09Z MikaelF 935 /* Okyanûsên dinyayê */ 2004082 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|Okyanûs û parzemînên dinyayê]] [[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|Okyanûsên Cîhanê]] '''Okyanûs'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref> an jî '''oqyanûs'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}</ref>, deryayên herî fireh û kûr û girseyên avê yên herî mezin ên dinyayê ne. == Etîmolojî == Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê. == Okyanûsên dinyayê == * [[Okyanûsa Pasîfîk]] (Pasîfîk) * [[Okyanûsa Atlantîk]] (Atlantîk) * [[Okyanûsa Hindî]] (Okyanûsa Hindê, Hind) * [[Okyanûsa Arktîk]] ([[Deryaya Qeşayê ya Bakur]]) * [[Okyanûsa Antarktîkayê]] ([[Okyanûsa Başûr]], [[Deryaya Qeşayê ya Başûr]]) {{Çk}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Okyanûs| ]] nvizqp1f6dp5idk3a5imi2y15etmy7d 2004088 2004082 2026-04-23T11:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, --Valahiyên nehewce.) 2004088 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|Okyanûs û parzemînên dinyayê]] [[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|Okyanûsên Cîhanê]] '''Okyanûs'''<ref>Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref> an jî '''oqyanûs'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}</ref>, deryayên herî fireh û kûr û girseyên avê yên herî mezin ên dinyayê ne. == Etîmolojî == Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê. == Okyanûsên dinyayê == * [[Okyanûsa Pasîfîk]] (Pasîfîk) * [[Okyanûsa Atlantîk]] (Atlantîk) * [[Okyanûsa Hindî]] (Okyanûsa Hindê, Hind) * [[Okyanûsa Arktîk]] ([[Deryaya Qeşayê ya Bakur]]) * [[Okyanûsa Antarktîkayê]] ([[Okyanûsa Başûr]], [[Deryaya Qeşayê ya Başûr]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Okyanûs| ]] 6ucrjkae7tpncxeis147l9zfigvhdh1 Komgirava Japonî 0 19751 2004057 1984947 2026-04-23T05:51:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004057 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | Wêne = Satellite View of Japan 1999.jpg | }} '''Komgirava Japonî''' an jî '''arşîpela japonî''' (bi [[japonî]]: ''Nihon Rettō'') komek giraveke ku ji 6852 giravan pêk tê ku welatê Japon a îro pêk tînin. Dirêjahiya temamiya giravan ji 3.000 kîlomêtreyan pêk tê ku ji [[Deryaya Okhotskê]] heya [[Rojhilata Çînê]] û ji [[Deryaya Filîpînê]] ve heya peravên [[Okyanûsa Mezin]] a parzemîna [[Ewrasyayê]] dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mhlw.go.jp/english/policy/health/water_supply/1.html |sernav=Ministry of Health, Labour and Welfare: Water Supply in Japan |malper=www.mhlw.go.jp |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |archive-date=2018-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180126130519/https://www.mhlw.go.jp/english/policy/health/water_supply/1.html |url-status=dead }}</ref> Komgirav ji bakur berbi başûr ve ji sê giravên mezin pêk tên. Japon bi rûerda 377.975,24 km² yê welatê girava herî mezin ê [[Asyaya Rojhilat]] e û çaremîn welatê giravî ya herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gsi.go.jp/ |sernav=GSI HOME PAGE - 国土地理院 |malper=www.gsi.go.jp |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 }}</ref> == Erdnîgarî == Komgirav ji 6852 giravan pêk tê. Pênc giravên sereke yên wekî [[Hokkaidō|Hokkaido]], [[Honşû|Honshu]], [[Kyushu]], [[Shikoku]] û [[Girava Okinawayê]] ne. 6847 giravên dûr hene û [[Giravên Ryukyu]] û [[Giravên Nanpō]] li başûr û rojhilatê giravên sereke ne. Rûerda giştî ya giravan 377.973,89 km² (çarçik) e. Japon çaremîn welata giravî ya herî mezin ê cîhanê ye û welata giravî ya herî mezin ê [[Asyaya Rojhilat]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |sernav=Which Are The Island Countries Of The World? - WorldAtlas.com |tarîx=2017-12-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |tarîxa-arşîvê=2017-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Erd bi piranî çîyayî ye û ji %66 daristan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |sernav=Forest area (% of land area) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |roja-arşîvê=2023-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230119090259/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nifûs li herêmên bajarî yên li qerax, deşt û geliyan kom bûne. Giravên Japonê li bakurê rojavayê [[Xengê Agir]] e û li ser gelek lewheyên tektonîkî ye. Li rojhilatê Arşîpela Japonî sê xendekên deryayê hene. Xendeka Japonê wekî Plateya Pasîfîk a okyanûsê di binê [[Pelgaya Okhotsk]] a parzemînî de hatiye çêkirin. Pêvajoya binavbûna domdar dibe sedema erdhejên pir caran, [[tsunamî]] û [[stratovolkan]]an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |sernav=web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |tarîxa-arşîvê=2007-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çar giravên mezin ên sereke ku welatê Japon pê tînin ev in: # [[Hokkaidō]] # [[Honshū]] # [[Shikoku]] # [[Kyushu]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdnîgariya Japonê]] [[Kategorî:Komgirav]] pkrjtd0jcncj1d9lqqq7q1i6t4qk4mw 2004058 2004057 2026-04-23T06:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004058 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | Wêne = Satellite View of Japan 1999.jpg | }} '''Komgirava Japonî''' an jî '''arşîpela japonî''' (bi [[japonî]]: ''Nihon Rettō'') komek giraveke ku ji 6852 giravan pêk tê ku welatê Japon a îro pêk tînin. Dirêjahiya temamiya giravan ji 3.000 kîlomêtreyan pêk tê ku ji [[Deryaya Okhotskê]] heya [[Rojhilata Çînê]] û ji [[Deryaya Filîpînê]] ve heya peravên [[Okyanûsa Mezin]] a parzemîna [[Ewrasyayê]] dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mhlw.go.jp/english/policy/health/water_supply/1.html |sernav=Ministry of Health, Labour and Welfare: Water Supply in Japan |malper=www.mhlw.go.jp |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |roja-arşîvê=2018-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180126130519/https://www.mhlw.go.jp/english/policy/health/water_supply/1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Komgirav ji bakur berbi başûr ve ji sê giravên mezin pêk tên. Japon bi rûerda 377.975,24 km² yê welatê girava herî mezin ê [[Asyaya Rojhilat]] e û çaremîn welatê giravî ya herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gsi.go.jp/ |sernav=GSI HOME PAGE - 国土地理院 |malper=www.gsi.go.jp |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 }}</ref> == Erdnîgarî == Komgirav ji 6852 giravan pêk tê. Pênc giravên sereke yên wekî [[Hokkaidō|Hokkaido]], [[Honşû|Honshu]], [[Kyushu]], [[Shikoku]] û [[Girava Okinawayê]] ne. 6847 giravên dûr hene û [[Giravên Ryukyu]] û [[Giravên Nanpō]] li başûr û rojhilatê giravên sereke ne. Rûerda giştî ya giravan 377.973,89 km² (çarçik) e. Japon çaremîn welata giravî ya herî mezin ê cîhanê ye û welata giravî ya herî mezin ê [[Asyaya Rojhilat]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |sernav=Which Are The Island Countries Of The World? - WorldAtlas.com |tarîx=2017-12-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |tarîxa-arşîvê=2017-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Erd bi piranî çîyayî ye û ji %66 daristan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |sernav=Forest area (% of land area) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |roja-arşîvê=2023-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230119090259/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nifûs li herêmên bajarî yên li qerax, deşt û geliyan kom bûne. Giravên Japonê li bakurê rojavayê [[Xengê Agir]] e û li ser gelek lewheyên tektonîkî ye. Li rojhilatê Arşîpela Japonî sê xendekên deryayê hene. Xendeka Japonê wekî Plateya Pasîfîk a okyanûsê di binê [[Pelgaya Okhotsk]] a parzemînî de hatiye çêkirin. Pêvajoya binavbûna domdar dibe sedema erdhejên pir caran, [[tsunamî]] û [[stratovolkan]]an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |sernav=web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |tarîxa-gihiştinê=2023-01-19 |tarîxa-arşîvê=2007-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çar giravên mezin ên sereke ku welatê Japon pê tînin ev in: # [[Hokkaidō]] # [[Honshū]] # [[Shikoku]] # [[Kyushu]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdnîgariya Japonê]] [[Kategorî:Komgirav]] e1m9hafu3v929iyw1ccxe5vnk66m193 Kendava Taylendayê 0 40565 2004037 1991732 2026-04-22T13:50:35Z Artanisen 37637 Gulf of Thailand in its region.svg 2004037 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = | wêneyê_nexşeyê = Gulf of Thailand in its region.svg }} '''Kendava Taylendayê''' (bi [[taylandî]]: อ่าวไทย, ''Ao Thai'') ku wekî '''Kendava Siamê''' jî tê zanîn, deryayeke li başûrê rojavayê [[Deryaya Çînê ya Başûr]] e ku di navbera peravên başûrê rojavayê [[Nîvgirava Hindistanê]] û di navbera nîvê bakurê [[Nîvgirava Malayî]] de ye. Dirêjahiya kendavê nêzîkî 800 km û firehiya kendavê 560 km ye û rûava kendavê 320.000 km² ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Deryayên Taylendayê]] [[Kategorî:Kendav|Taylendayê]] [[Kategorî:Kendava Taylendayê| ]] [[Kategorî:Kendavên Asyayê]] [[Kategorî:Kendavên Viyetnamê]] [[Kategorî:Komên avê yên Kambocayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Malezyayê]] 8yfgm6gpnplit046otboluc0whk9dbd Gedeyê Şîrîn (pirtûk) 0 75240 2004029 2003851 2026-04-22T12:52:45Z Penaber49 39672 Navê pirtûk, fîlm û hwd pêwîste her de îtalîk be 2004029 wikitext text/x-wiki {{Sernav bi îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} Pirtûka '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] pakjkbril6b9etkrlspsfavsim36fxo 2004030 2004029 2026-04-22T12:53:08Z Penaber49 39672 2004030 wikitext text/x-wiki {{Sernav bi îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 94lzkz4v0j3y441djl25ys70x3rfl9w 2004042 2004030 2026-04-22T14:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2004042 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Sernav bi îtalîk}} '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 7msr6x6lj9vxoqjeyzlpgbmrw7ca4dy 2004072 2004042 2026-04-23T10:16:09Z Kurê Acemî 105128 2004072 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Sernav bi îtalîk}} '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] jgchi4qtpdqrq3unrw0kkrdefs2v6si 2004087 2004072 2026-04-23T11:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir.) 2004087 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''''Gedeyê Ṣîrîn''''' romana Nîzametîn Akkurt e ku di sala 2015an di meha tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] lo9i6tsxhjryeez9bf4q65118uj2zid Hanna Jaff 0 76644 2004048 1977128 2026-04-22T23:12:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004048 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Hanna Jaff | wêne = Hanna Jaffa.jpg | meqam = Sekreterê Navendî ya Têkiliya Civaka Sîvîl | destpêka_dewrê = 1ê çiriya paşîn, 2016 | dawiya_dewrê = 1ê adara 2018 | meqam1 = Sekretera Koçberên Koçber | destpêka_dewrê1 = 1ê şibata 2013 | dawiya_dewrê1 = 1ê tebaxa 2014 | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|11|04}} | cihê_jidayikbûnê = San Diego, [[Kalîforniya]], [[DYA]] | netewe = [[Amerîkan]], [[Meksîk]]î | hevjîn = {{Zewac|{{girêdan|lt=Harry Roper-Curzon|Baron Teynham|en}}|2020|2022|end=div}}<ref name="lista">{{Jêder-malper |sernav=lista |url=http://www.pjbc.gob.mx/boletinj/2022/my_html/bc220325.htm |tarîxa-gihiştinê=2022-05-17 |malper=pjbc.gob.mx }}</ref> {{Zewac|{{girêdan|lt=Francisco de Borja Queipo|Count of Toreno|en}}|2022|}} <ref>{{Jêder |sernav=Count of Toreno |tarîx=2022-10-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Count_of_Toreno&oldid=1115327677 |xebat=Wikipedia |tarîxa-gihiştinê=2023-04-14 |ziman=en }}</ref> | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Harvardê]]<br> | pîşe = [[Siyasetmedar]], [[nivîskar]],[[Mirovdostî|mirovdost]] , Axaftvan, Çalakvana mafê mirovan, çêker }} '''Hanna, Marchioness of Guadiaro''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://grammyweekly.com/francisco-de-borja-queipo-and-hanna-jaffs-wedding/ |sernav=Francisco de Borja Queipo and Hanna Jaff’s wedding - Grammy Weekly |paşnav=Rosselia |tarîx=2023-05-18 |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 }}</ref> (li hember '''Hanna Jazmin Jaff Bosdet;''' 4'ê tebaxa 1986), kesayetiya televîzyonê, [[siyasetmedar]]a, mirovdost, axaftvan, nivîskar, hilberînerê Rêveber û çalakvanek e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mundoejecutivo.com.mx/mujer-ejecutiva/2015/02/26/hanna-jaff-exito-educacion |sernav=HANNA JAFF, ÉXITO ES EDUCACIÓN |weşanger=Mundo Ejecutivo |tarîxa-gihiştinê=6 hezîran 2018 |tarîxa-arşîvê=21 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180821032035/http://mundoejecutivo.com.mx/mujer-ejecutiva/2015/02/26/hanna-jaff-exito-educacion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew tê nas kirin ku yekem [[Meksîk]]î ye ku tevlî arîstokrasiya Brîtanî dibe.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Hannah Jaff, la mexicana que será parte de la aristocracia británica |url=https://www.vanidades.com/realeza/hannah-jaff-la-mexicana-que-sera-parte-de-la-aristocracia-inglesa/ |weşanger=Vanidades |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=6 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200306160524/https://www.vanidades.com/realeza/hannah-jaff-la-mexicana-que-sera-parte-de-la-aristocracia-inglesa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Conoce a Hanna Jaff, la mexicana que pronto será parte de la aristocracia Británica |url=https://us.hola.com/es/realeza/20200305fla1v449pt/hanna-jaff-mexicana-realeza-britanica |weşanger=Hola! |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200408112259/https://us.hola.com/es/realeza/20200305fla1v449pt/hanna-jaff-mexicana-realeza-britanica |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Hanna and Harry: A Mexican Netflix Reality Star Will Soon Marry Into British Nobility |url=https://www.nbcsandiego.com/entertainment/entertainment-news/hanna-and-harry-a-mexican-netflix-reality-star-will-soon-marry-into-the-british-royal-family/2347435/ |weşanger=NBC San Diego |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Everything you need to know about Hanna Jaff: Henry Roper-Curzon's fiancée |url=https://www.tatler.com/article/who-is-hanna-jaff-henry-roper-curzons-fiancee |weşanger=Tatler |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2020 |tarîxa-arşîvê=22 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200922203338/https://www.tatler.com/article/who-is-hanna-jaff-henry-roper-curzons-fiancee |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê bi Lord Francisco de Borja Queipo re, {{girêdan|lt=6. Markessî ya Guadiaro|Guadiaro_(town)|en}} û kurê pêşîn ê {{girêdan|lt=12. Konta Toreno|Count_of_Toreno|en}} re rûbirû dibe. == Jiyana destpêke û zanyarî == Hanna ji [[Meksîk|Tijuana]] ye, lê li [[San Diego]] ji dayik bûye. Ew endamê eşîra [[Caf]] e,<ref>{{Jêder-malper |url=http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |weşanger=Playlist Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404195924/http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bizarro.fm/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=2 nîsan 2019 |weşanger=Playlist Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404195843/https://bizarro.fm/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.playlistmag.mx/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan.html?m=1 |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=3 nîsan 2019 |weşanger=Playlist Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404183603/http://www.playlistmag.mx/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan.html?m=1 |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2019 }}</ref> û ji bavê Mohamed Paşa Jaff û ji dayika Carlos Henry Bosdet e.<ref name="Staff2016">{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com.mx/la-millennial-que-apuesta-por-la-filantropia-para-cambiar-al-mundo/ |sernav=La millennial que apuesta por la filantropía para cambiar al mundo • Forbes México |paşnav=Staff |pêşnav=Forbes |tarîx=2016-02-19 |xebat=Forbes México |ziman=es-ES |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 }}</ref> Diya wê li [[Meksîk]]ê hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bustle.com/p/who-is-hanna-jaff-on-made-in-mexico-the-philanthropist-game-changer-wants-the-world-to-see-mexico-differently-11930769 |sernav=Hanna Jaff From 'Made In Mexico' Addresses Criticisms Of The Show Being Colorist |weşanger=Bustle |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2020 }}</ref> Piştî qedandina lîseyê li [[San Diego]], Jaff ji Zanîngeha Neteweyî bawernameya Bachelor of Arts di [[Derûnnasî]] û Piçûk di Dadweriya Ceza û Zanistên Siyasî de qedand.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://hannajaff.com/curriculum-cv/ |sernav=Hanna Jaff Official Website }}</ref> Paşê li [[zanîngeha Harvardê]] li [[Cambridge]], [[Massachusetts]], masterê di [[Têkiliyên navneteweyî|Têkiliyên Navneteweyî]] de qedand. Wekî din, ew bi navber beşdarî La [[:simple:University of Paris|Sorbonne]] li Parîsê, [[:simple:King's College London|King's College]] li [[London]], û Zanîngeha Columbia li New York-ê bû ji bo bernameyên dirêjkirî hem di dema û hem jî piştî qedandina diploma xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lanotaprensadesonora.com/hanna-jaff-y-la-universidad-de-harvard/ |sernav=Hanna Jaff y la Universidad de Harvard – La Nota Prensa De Sonora |tarîx=2019-04-25 |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://obrnoticias.com/hanna-jaff-se-gradua-de-la-universidad-de-harvard-en-2014/ |sernav=Hanna Jaff se gradúa de la Universidad de Harvard en 2014 |tarîx=2019-04-27 |malper=OBRnoticias.com |ziman=es-MX |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rsvponline.mx/perfiles/quien-es-hanna-jaff-la-filantropa-mexicana-que-formo-parte-de-la-realeza-britanica |sernav=Quién es Hanna Jaff, la filántropa mexicana que formó parte de la realeza británica |malper=RSVPOnline |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> == Xêrxwazî û çalakî == Jaff di sê bûyerên [[:en:TED_(conference)#TEDx|TEDx Talks]] ên li Meksîkayê de axivkar bû, her weha di [[:en:Milken_Institute|Enstîtuya Milken]] û [[Neteweyên Yekbûyî]] de jî wêne xwe nîşan da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-08 |sernav=Hanna Jaff |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanna_Jaff#cite_note-18 |kovar=Vikipedi |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-08 |sernav=Hanna Jaff |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanna_Jaff#cite_note-19 |kovar=Vikipedi |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-08 |sernav=Hanna Jaff |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanna_Jaff#cite_note-20 |kovar=Vikipedi |ziman=tr }}</ref> Di 2013 de, wê rêxistinek neqezenc, Jaff Foundation for Education, damezrand, da ku Englishngilîzî fêrî [[Koçberiya ekolojîk|koçber]] û [[Penaberî|penaberan]] bike. Rêxistin ji bo mazûvaniya çalakiyên xêrxwaziyê dixebite. Ji bo destekkirina koçber û penaberan kampanyayên bêcudakariyê dane destpêkirin. Ji sala 2016-an ve, li hemî dewletên mezin ên Meksîkayê cîhên wê hene û zêdetirî 7,000 dilxwazên wê yên çalak hene ku ji wan re dixebitin, ji zêdetirî 120,000 kes sûd werdigirin.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://lideresmexicanos.com/entrevistas/hanna-jaff-bosdet/// |sernav=Hanna Jaff Bosdet |tarîx=13 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=Lideres |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com/sites/cherylrobinson/2019/05/31/hanna-jaff-made-in-mexico/#9fc982f5c6cf |sernav=How The Netflix Star of Made In Mexico Is Transforming Immigrant And Refugee Lives |xebat=Forbes |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2019 }}</ref> Ji bo vê armancê, Jaff xweçapkirinê çar pirtûkên fêrkirina xwe ya bi zimanê Îngilîzî weşand û bûrsan çêkir, ku bingehê wan xwendekaranê dide. Di sala 2013an de wê yekemîn festîvala kurdî li Meksîkayê li dar xist ku mezintirîn festîval bû li derveyî [[Kurdistan]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radioformula.com.mx/noticias/20131009/kurdistan-pais-invitado-a-festival-internacional-lsquo-sabor-es-morelos-rsquo-formula-internet/ |sernav=Kurdistán país invitado a festival internacional 'Sabor es Morelos'. |tarîx=9 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=Radio Fórmula |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190425234417/https://www.radioformula.com.mx/noticias/20131009/kurdistan-pais-invitado-a-festival-internacional-lsquo-sabor-es-morelos-rsquo-formula-internet/ |tarîxa-arşîvê=25 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.20minutos.com.mx/noticia/b74950/inauguran-sabor-es-morelos-2013-con-cena-a-familia-real-de-kurdistan/ |sernav=Inauguran Sabor Es Morelos 2013 con cena a familia real de Kurdistán |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=20 minutos |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://actualidadkurda.wordpress.com/2013/11/11/felicidades-ronak-ahora-eres-una-de-nosotros/ |sernav="Felicidades Ronak, ahora eres una de nosotros" |tarîx=11 çiriya paşîn 2013 |weşanger=Actualidad Kurda |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |sernav=Diario de Morelos {{!}} Se une República Kurda a féminas morelenses {{!}} @diariodemorelos |tarîx=2018-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180130145511/https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |tarîxa-arşîvê=2018-01-30 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/e11ef849-33b2-4388-9764-9ec904f5a2e6/kurdish-woman-to-run-for-seat-in-mexican-congress |sernav=Kurdish woman plans to run for seat in Mexican Congress |paşnav=Kurdistan24 |xebat=Kurdistan24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/culture/31122013 |sernav=Kurdish Engineer Trains Successful Dance Group |xebat=Rudaw |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref> Di sala 2017an de, Jaff di bin navê marqeyê de, Kampanya Em Yek in, ji bo piştgirîkirina mexdûrên şer ên li Rojhilata Navîn, xeta kincan da destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sexenio.com.mx/aplicaciones/articulo/default.aspx?Id=22858 |sernav=Hanna Jaff, la filántropa mexicana que quiere cambiar el mundo |paşnav=Sexenio |pêşnav=Grupo |tarîx=2018-02-19 |malper=Las noticias de México - Sexenio |ziman=es |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181011053452/http://www.sexenio.com.mx/aplicaciones/articulo/default.aspx?Id=22858 |tarîxa-arşîvê=2018-10-11 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 }}</ref> Di sala 2021-an de, Jaff ji bo kampanyaya gerdûnî ya UNESCO MGEIP wekî Balyozê Kêmbûnê hate destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mgiep.unesco.org/article/hanna-jazmin-jaff-bosdet |sernav=Hanna Jazmin Jaff Bosdet |tarîx=8 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210608231817/https://mgiep.unesco.org/article/hanna-jazmin-jaff-bosdet |tarîxa-arşîvê=8 hezîran 2021 |tarîxa-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://mgiep.unesco.org/council-for-kindnessmatters |sernav=Council for #KindnessMatters |malper=UNESCO MGIEP |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-26 }}</ref> Di sala 2022an de, ew hilberînerê rêveberê fîlma anîmasyon bû: "Águila y Jaguar: Los Guerreros Legendarios".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.informador.mx/entretenimiento/Conoce-a-las-voces-mexicanas-de-la-pelicula-Aguila-y-Jaguar-Los-guerreros-legendarios-20220907-0071.html |sernav=Conoce a las voces mexicanas de la película "Águila y Jaguar: Los guerreros legendarios" |tarîx=9 tîrmeh 2022 |malper=El Informador :: Noticias de Jalisco, México, Deportes & Entretenimiento |ziman=es-MX |tarîxa-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://udgtv.com/noticias/aguila-jaguar-los-guerreros-legendarios-retoma-mitos-prehispanicos/ |sernav="Águila y Jaguar: Los Guerreros Legendarios", cinta animada que retoma mitos prehispánicos |paşnav=Navarro |pêşnav=Héctor |tarîx=2022-09-26 |malper=UDG TV |ziman=es-ES |tarîxa-gihiştinê=2022-09-28 |roja-arşîvê=2022-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220928165825/https://udgtv.com/noticias/aguila-jaguar-los-guerreros-legendarios-retoma-mitos-prehispanicos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://atentoveracruz.com/2022/09/06/cine/ |sernav=Águila y Jaguar: Los guerreros legendarios {{!}} Atento Veracruz |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2022-09-28 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322041213/https://atentoveracruz.com/2022/09/06/cine/ |url-status=dead }}</ref> == Dîroka Siyasî == Di navbera 2013–2018an de, Jaff li Partiya Şoreşa Enstîtuîyonal a Meksîkayê çend rolên siyasî yên navneteweyî girt, wekî Jêderê Koçberan, Jêderê Têkiliyên bi Civaka Sivil û yên din: * 2017 - 2018; Misteşarê Têkiliyên bi Civaka Sivîl re li Komîteya Rêveber a Neteweyî ya Partiya Şoreşger a Saziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.capitalmexico.com.mx/show/que-cargos-politicos-tuvo-hanna-jaff-de-made-in-mexico/ |sernav=Qué cargos políticos tuvo Hanna Jaff de Made in Mexico |tarîx=7 çiriya pêşîn 2018 |malper=www.capitalmexico.com.mx |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=5 nîsan 2019 }}</ref> * 2015; Namzedê Kongreya Federal, Partiya Keskan a Ekolojîst a Meksîkayê.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://www.voiceamerica.com/guest/41927/hanna-jaff-bosdet |sernav=Hanna Jaff Bosdet on The Kathryn Zox Show {{!}} Wednesday, October 10, 2018 |malper=The VoiceAmerica Talk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |roja-arşîvê=2020-12-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205030935/https://www.voiceamerica.com/guest/41927/hanna-jaff-bosdet |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2014 - 2015; Sekreterê Giştî yê Netewî yê Expresión Juvenil Revolucionaria li Partiya Şoreşger a Saziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pukmedia.com/en/EN_Direje.aspx?Jimare=21111 |sernav=Dr. Hanna Jaff Bosdet receives honorary doctorate degree from Mexican Congress |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |malper=turista.com.mx |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180824172847/https://www.pukmedia.com/en/EN_Direje.aspx?Jimare=21111 |tarîxa-arşîvê=24 tebax 2018 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://tedxnishtiman.com/who-is-hanna-jaff/ |sernav=TEDxNishtiman 2018 {{!}} Who is Hanna JAFF? |malper=tedxnishtiman.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |roja-arşîvê=2018-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180711094401/https://tedxnishtiman.com/who-is-hanna-jaff/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2013 - 2015; Musteşarê Koçberan di Komîteya Rêveber a Neteweyî ya Partiya Şoreşger a Saziyê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uniradioinforma.com/noticias/tijuana/281005/distribuyen-manuales-de-apoyo-a-migrantes.html |sernav=Distribuyen manuales de apoyo a migrantes |tarîx=10 tîrmeh 2014 |malper=www.uniradioinforma.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=5 nîsan 2019 }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2013 - 2014; Sekreterê Giştî yê Rêveberiya Civakî ya Frente Juvenil Revolucionario.<ref name=":02"/> * 2013; Balyozê Turîzmê yê Dewleta Morelos, Meksîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |sernav=Diario de Morelos {{!}} Se une República Kurda a féminas morelenses {{!}} @diariodemorelos |tarîx=2018-08-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180824065826/https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |tarîxa-arşîvê=2018-08-24 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turista.com.mx/article3399.html |sernav=Inauguran Sabor Es Morelos 2013 con cena a familia |paşnav=Mexico |pêşnav=Turista |malper=turista.com.mx |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |roja-arşîvê=2020-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201203182901/https://www.turista.com.mx/article3399.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xelat == Jaff xelatên "Nûnerê Rûmetê yê Kurdistana Germiyan ji bo Amerîkaya Latîn" wergirtiye. Xelatên din jî hene:<ref name=":22"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sandiegouniontribune.com/hoy-san-diego/espectaculos/sdhoy-hanna-jaff-cuando-la-discriminacion-se-convierte-en-filantropia-20180831-story.html |sernav=Hanna Jaff: Cuando la discriminación se convierte en filantropía |tarîx=20 îlon 2018 |weşanger=San Diego Union Tribune |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=24 îlon 2018 |roja-arşîvê=2018-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181115195136/https://www.sandiegouniontribune.com/hoy-san-diego/espectaculos/sdhoy-hanna-jaff-cuando-la-discriminacion-se-convierte-en-filantropia-20180831-story.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lionessmagazine.com/how-netflixs-made-in-mexico-star-hanna-jaff-bosdets-is-helping-refugees-around-the-world/ |sernav=How Netflix’s ‘Made In Mexico’ Star Hanna Jaff Bosdet Is Helping Refugees Around The World |tarîx=27 tebax 2018 |weşanger=Lioness magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=24 îlon 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.entrepreneur.com/article/283700 |sernav=Conoce a 30 mexicanos exitosos menores de 30 años |tarîx=13 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=Entrepreneur |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 |tarîxa-arşîvê=3 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201203073126/https://www.entrepreneur.com/article/283700 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://lanotaprensadesonora.com/reconocida-labor-altruista-de-hanna-jaff-recibe-diferentes-premios/ |sernav=Reconocida labor altruista de Hanna Jaff recibe diferentes premios |tarîx=10 adar 2019 |weşanger=La Nota Prensa de Sonora |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2019 |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190621222310/http://lanotaprensadesonora.com/reconocida-labor-altruista-de-hanna-jaff-recibe-diferentes-premios/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://medios.obson.mx/hanna-jaff-y-sus-premios/ |sernav=Hanna Jaff y sus premios |tarîx=10 nîsan 2019 |weşanger=Noticias en Ciudad Obregón |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2019 |tarîxa-arşîvê=15 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210115183126/http://medios.obson.mx/hanna-jaff-y-sus-premios/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://obrnoticias.com/hanna-jaff-recibe-reconocimiento-por-labor-altruista/ |sernav=Hanna Jaff recibe reconocimiento por labor altruista |tarîx=10 nîsan 2019 |weşanger=OBR Noticias |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com.mx/las-100-mujeres-mas-poderosas-de-mexico-2019/ |sernav=Las 100 mujeres más poderosas de México 2019 |tarîx=20 gulan 2019 |weşanger=Forbes México |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdn.forbes.com.mx/2019/05/Mujeres-Listado.pdf |sernav=100 MUJERES + PODEROSAS DE MÉXICO 2019 |tarîx=20 gulan 2019 |weşanger=Forbes México |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 gulan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cosmopolitan.com.mx/girl-power/page/2/ |sernav=GIRL POWER |tarîx=2019 |weşanger=Cosmopolitan |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2019 |tarîxa-arşîvê=4 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201204160744/https://www.cosmopolitan.com.mx/girl-power/page/2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * "100 Jinên Herî Bihêz li Meksîkayê 2022" ji hêla [[Forbes (kovar)|Forbes]] ve. * "Jina cihêreng 2020" ji hêla Civata 78-an ve li San Diego. * "100 Jinên Herî Bihêz li Meksîkayê 2019" ji hêla [[Forbes (kovar)|Forbes]] ve. * "10 Jinên Herî Hêzdar li Baja California" ji hêla rojnameya Infobaja ve. * Ji hêla kovara Entrepreneur ve "30 bin 30" Meksîkiyên herî serfiraz. * "200 Rêberên Sibe di bin 30 salî de" ji aliyê Sempozyuma St. Gallen li Swîsreyê. == Televîzyon == Di tebaxa 2018an de, [[Netflix]] ragihand ku Jaff dê bibe yek ji endamên pêşandana televîzyonê Made in Mexico, ku di 28ê Îlona 2018-an de dest bi weşanê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decider.com/2018/08/20/netflix-made-in-mexico-reality/ |sernav=Netflix Launches Its Own 'Real Housewives' Franchise With Mexican Reality Series 'Made in Mexico' |paşnav= |pêşnav= |tarîx=20 tebax 2018 |malper= |weşanger=Decider |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2018/08/made-in-mexico-reality-series-on-nine-opulent-lifestyles-set-for-netflix-1202447982/ |sernav='Made In Mexico' Reality Series On Nine Opulent Lifestyles Set For Netflix |paşnav= |pêşnav= |tarîx=20 tebax 2018 |malper= |weşanger=Deadline |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com/sites/veronicavillafane/2018/08/20/netflix-to-debut-first-mexican-reality-series-made-in-mexico-about-rich-socialites/#4b52e70c500e |sernav=Netflix To Debut First Mexican Reality Series 'Made In Mexico' About Rich Socialites |paşnav=Villafañe |pêşnav=Veronica |xebat=Forbes |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Netflix-Launching-First-Mexican-Reality-Series-MADE-IN-MEXICO-20180820 |sernav=Netflix Launching First Mexican Reality Series, MADE IN MEXICO |paşnav=Desk |pêşnav=TV News |xebat=BroadwayWorld.com |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |ziman=en }}</ref> == Jiyana kesane == Jaff li serî de şeş caran pêşkêşî kir, li serî de sê caran nişan bû, li serî de du caran cihê dawî kir û yek carî jî talo kir. Jaff di Sibata 2020an de bi Harry Roper-Curzon re zewicî û di du salan de piştî zordariya aborî û malbatî ya wî, ji hev jûda bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quien.com/circulos/2021/07/05/hanna-jaff-y-henry-roper-curzon-se-separan-18-meses-casados |sernav=Hanna Jaff y Henry Roper-Curzon se separan por violencia doméstica |tarîx=2021-07-05 |malper=Quién |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telemundo.com/shows/hoy-dia/famosos/su-cuento-de-hadas-resulto-una-pesadilla-hanna-jaff-cuenta-los-maltratos-de-la-familia-tmna3895221 |sernav=Hanna Jaff cuenta los maltratos de la familia real de su exesposo |tarîx=2021-07-16 |malper=TELEMUNDO.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yucatan.com.mx/mexico/2021/7/15/hanna-jaff-revela-audios-racistas-de-henry-contra-mexicanos-263792.html |sernav=Hanna Jaff revela audios racistas de Henry contra mexicanos |malper=www.yucatan.com.mx |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 |tarîxa-arşîvê=2023-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230414173401/https://www.yucatan.com.mx/mexico/2021/7/15/hanna-jaff-revela-audios-racistas-de-henry-contra-mexicanos-263792.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rezberê 2022'an de, ew bi mirovên bilind ên Spaniyayê re, Lord Francisco de Borja Queipo de Llano, {{girêdan|lt=Grandee ya Spaniyayê|Grandee|en}}, {{girêdan|lt=Markîzê Guadiaro|Guadiaro_(town)|en}}, Şahî ya {{girêdan|lt=Royal ya Cavalry ya Granada|Real_Maestranza_de_Caballería_de_Granada|en}} û warisê {{girêdan|lt=Conta Toreno|Count_of_Toreno|en}} û sêwiranên din cihê cihê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsbreak.com/@nbusinessplan-1620198/2987979122019-hanna-jaff-and-francisco-de-borja-queipo-love-story |sernav=Hanna Jaff and Francisco de Borja Queipo love story |malper=NewsBreak |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 |roja-arşîvê=2023-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230805035346/https://www.newsbreak.com/@nbusinessplan-1620198/2987979122019-hanna-jaff-and-francisco-de-borja-queipo-love-story |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî | 30em}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî | http://hannajaff.com/en/}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurdên Amerîkayê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] tqnafdcafgmsofkzmfvw6g66hi09wft 2004052 2004048 2026-04-23T00:12:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004052 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Hanna Jaff | wêne = Hanna Jaffa.jpg | meqam = Sekreterê Navendî ya Têkiliya Civaka Sîvîl | destpêka_dewrê = 1ê çiriya paşîn, 2016 | dawiya_dewrê = 1ê adara 2018 | meqam1 = Sekretera Koçberên Koçber | destpêka_dewrê1 = 1ê şibata 2013 | dawiya_dewrê1 = 1ê tebaxa 2014 | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|11|04}} | cihê_jidayikbûnê = San Diego, [[Kalîforniya]], [[DYA]] | netewe = [[Amerîkan]], [[Meksîk]]î | hevjîn = {{Zewac|{{girêdan|lt=Harry Roper-Curzon|Baron Teynham|en}}|2020|2022|end=div}}<ref name="lista">{{Jêder-malper |sernav=lista |url=http://www.pjbc.gob.mx/boletinj/2022/my_html/bc220325.htm |tarîxa-gihiştinê=2022-05-17 |malper=pjbc.gob.mx }}</ref> {{Zewac|{{girêdan|lt=Francisco de Borja Queipo|Count of Toreno|en}}|2022|}} <ref>{{Jêder |sernav=Count of Toreno |tarîx=2022-10-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Count_of_Toreno&oldid=1115327677 |xebat=Wikipedia |tarîxa-gihiştinê=2023-04-14 |ziman=en }}</ref> | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Harvardê]]<br> | pîşe = [[Siyasetmedar]], [[nivîskar]],[[Mirovdostî|mirovdost]] , Axaftvan, Çalakvana mafê mirovan, çêker }} '''Hanna, Marchioness of Guadiaro''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://grammyweekly.com/francisco-de-borja-queipo-and-hanna-jaffs-wedding/ |sernav=Francisco de Borja Queipo and Hanna Jaff’s wedding - Grammy Weekly |paşnav=Rosselia |tarîx=2023-05-18 |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 }}</ref> (li hember '''Hanna Jazmin Jaff Bosdet;''' 4'ê tebaxa 1986), kesayetiya televîzyonê, [[siyasetmedar]]a, mirovdost, axaftvan, nivîskar, hilberînerê Rêveber û çalakvanek e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mundoejecutivo.com.mx/mujer-ejecutiva/2015/02/26/hanna-jaff-exito-educacion |sernav=HANNA JAFF, ÉXITO ES EDUCACIÓN |weşanger=Mundo Ejecutivo |tarîxa-gihiştinê=6 hezîran 2018 |tarîxa-arşîvê=21 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180821032035/http://mundoejecutivo.com.mx/mujer-ejecutiva/2015/02/26/hanna-jaff-exito-educacion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew tê nas kirin ku yekem [[Meksîk]]î ye ku tevlî arîstokrasiya Brîtanî dibe.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Hannah Jaff, la mexicana que será parte de la aristocracia británica |url=https://www.vanidades.com/realeza/hannah-jaff-la-mexicana-que-sera-parte-de-la-aristocracia-inglesa/ |weşanger=Vanidades |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=6 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200306160524/https://www.vanidades.com/realeza/hannah-jaff-la-mexicana-que-sera-parte-de-la-aristocracia-inglesa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Conoce a Hanna Jaff, la mexicana que pronto será parte de la aristocracia Británica |url=https://us.hola.com/es/realeza/20200305fla1v449pt/hanna-jaff-mexicana-realeza-britanica |weşanger=Hola! |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200408112259/https://us.hola.com/es/realeza/20200305fla1v449pt/hanna-jaff-mexicana-realeza-britanica |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Hanna and Harry: A Mexican Netflix Reality Star Will Soon Marry Into British Nobility |url=https://www.nbcsandiego.com/entertainment/entertainment-news/hanna-and-harry-a-mexican-netflix-reality-star-will-soon-marry-into-the-british-royal-family/2347435/ |weşanger=NBC San Diego |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Everything you need to know about Hanna Jaff: Henry Roper-Curzon's fiancée |url=https://www.tatler.com/article/who-is-hanna-jaff-henry-roper-curzons-fiancee |weşanger=Tatler |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2020 |tarîxa-arşîvê=22 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200922203338/https://www.tatler.com/article/who-is-hanna-jaff-henry-roper-curzons-fiancee |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê bi Lord Francisco de Borja Queipo re, {{girêdan|lt=6. Markessî ya Guadiaro|Guadiaro_(town)|en}} û kurê pêşîn ê {{girêdan|lt=12. Konta Toreno|Count_of_Toreno|en}} re rûbirû dibe. == Jiyana destpêke û zanyarî == Hanna ji [[Meksîk|Tijuana]] ye, lê li [[San Diego]] ji dayik bûye. Ew endamê eşîra [[Caf]] e,<ref>{{Jêder-malper |url=http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |weşanger=Playlist Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404195924/http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bizarro.fm/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=2 nîsan 2019 |weşanger=Playlist Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404195843/https://bizarro.fm/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.playlistmag.mx/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan.html?m=1 |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=3 nîsan 2019 |weşanger=Playlist Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404183603/http://www.playlistmag.mx/2019/04/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan.html?m=1 |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2019 }}</ref> û ji bavê Mohamed Paşa Jaff û ji dayika Carlos Henry Bosdet e.<ref name="Staff2016">{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com.mx/la-millennial-que-apuesta-por-la-filantropia-para-cambiar-al-mundo/ |sernav=La millennial que apuesta por la filantropía para cambiar al mundo • Forbes México |paşnav=Staff |pêşnav=Forbes |tarîx=2016-02-19 |xebat=Forbes México |ziman=es-ES |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 }}</ref> Diya wê li [[Meksîk]]ê hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bustle.com/p/who-is-hanna-jaff-on-made-in-mexico-the-philanthropist-game-changer-wants-the-world-to-see-mexico-differently-11930769 |sernav=Hanna Jaff From 'Made In Mexico' Addresses Criticisms Of The Show Being Colorist |weşanger=Bustle |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2020 }}</ref> Piştî qedandina lîseyê li [[San Diego]], Jaff ji Zanîngeha Neteweyî bawernameya Bachelor of Arts di [[Derûnnasî]] û Piçûk di Dadweriya Ceza û Zanistên Siyasî de qedand.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://hannajaff.com/curriculum-cv/ |sernav=Hanna Jaff Official Website }}</ref> Paşê li [[zanîngeha Harvardê]] li [[Cambridge]], [[Massachusetts]], masterê di [[Têkiliyên navneteweyî|Têkiliyên Navneteweyî]] de qedand. Wekî din, ew bi navber beşdarî La [[:simple:University of Paris|Sorbonne]] li Parîsê, [[:simple:King's College London|King's College]] li [[London]], û Zanîngeha Columbia li New York-ê bû ji bo bernameyên dirêjkirî hem di dema û hem jî piştî qedandina diploma xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lanotaprensadesonora.com/hanna-jaff-y-la-universidad-de-harvard/ |sernav=Hanna Jaff y la Universidad de Harvard – La Nota Prensa De Sonora |tarîx=2019-04-25 |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://obrnoticias.com/hanna-jaff-se-gradua-de-la-universidad-de-harvard-en-2014/ |sernav=Hanna Jaff se gradúa de la Universidad de Harvard en 2014 |tarîx=2019-04-27 |malper=OBRnoticias.com |ziman=es-MX |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rsvponline.mx/perfiles/quien-es-hanna-jaff-la-filantropa-mexicana-que-formo-parte-de-la-realeza-britanica |sernav=Quién es Hanna Jaff, la filántropa mexicana que formó parte de la realeza británica |malper=RSVPOnline |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> == Xêrxwazî û çalakî == Jaff di sê bûyerên [[:en:TED_(conference)#TEDx|TEDx Talks]] ên li Meksîkayê de axivkar bû, her weha di [[:en:Milken_Institute|Enstîtuya Milken]] û [[Neteweyên Yekbûyî]] de jî wêne xwe nîşan da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-08 |sernav=Hanna Jaff |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanna_Jaff#cite_note-18 |kovar=Vikipedi |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-08 |sernav=Hanna Jaff |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanna_Jaff#cite_note-19 |kovar=Vikipedi |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-08 |sernav=Hanna Jaff |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanna_Jaff#cite_note-20 |kovar=Vikipedi |ziman=tr }}</ref> Di 2013 de, wê rêxistinek neqezenc, Jaff Foundation for Education, damezrand, da ku Englishngilîzî fêrî [[Koçberiya ekolojîk|koçber]] û [[Penaberî|penaberan]] bike. Rêxistin ji bo mazûvaniya çalakiyên xêrxwaziyê dixebite. Ji bo destekkirina koçber û penaberan kampanyayên bêcudakariyê dane destpêkirin. Ji sala 2016-an ve, li hemî dewletên mezin ên Meksîkayê cîhên wê hene û zêdetirî 7,000 dilxwazên wê yên çalak hene ku ji wan re dixebitin, ji zêdetirî 120,000 kes sûd werdigirin.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://lideresmexicanos.com/entrevistas/hanna-jaff-bosdet/// |sernav=Hanna Jaff Bosdet |tarîx=13 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=Lideres |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com/sites/cherylrobinson/2019/05/31/hanna-jaff-made-in-mexico/#9fc982f5c6cf |sernav=How The Netflix Star of Made In Mexico Is Transforming Immigrant And Refugee Lives |xebat=Forbes |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2019 }}</ref> Ji bo vê armancê, Jaff xweçapkirinê çar pirtûkên fêrkirina xwe ya bi zimanê Îngilîzî weşand û bûrsan çêkir, ku bingehê wan xwendekaranê dide. Di sala 2013an de wê yekemîn festîvala kurdî li Meksîkayê li dar xist ku mezintirîn festîval bû li derveyî [[Kurdistan]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radioformula.com.mx/noticias/20131009/kurdistan-pais-invitado-a-festival-internacional-lsquo-sabor-es-morelos-rsquo-formula-internet/ |sernav=Kurdistán país invitado a festival internacional 'Sabor es Morelos'. |tarîx=9 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=Radio Fórmula |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190425234417/https://www.radioformula.com.mx/noticias/20131009/kurdistan-pais-invitado-a-festival-internacional-lsquo-sabor-es-morelos-rsquo-formula-internet/ |tarîxa-arşîvê=25 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.20minutos.com.mx/noticia/b74950/inauguran-sabor-es-morelos-2013-con-cena-a-familia-real-de-kurdistan/ |sernav=Inauguran Sabor Es Morelos 2013 con cena a familia real de Kurdistán |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=20 minutos |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://actualidadkurda.wordpress.com/2013/11/11/felicidades-ronak-ahora-eres-una-de-nosotros/ |sernav="Felicidades Ronak, ahora eres una de nosotros" |tarîx=11 çiriya paşîn 2013 |weşanger=Actualidad Kurda |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |sernav=Diario de Morelos {{!}} Se une República Kurda a féminas morelenses {{!}} @diariodemorelos |tarîx=2018-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180130145511/https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |tarîxa-arşîvê=2018-01-30 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/e11ef849-33b2-4388-9764-9ec904f5a2e6/kurdish-woman-to-run-for-seat-in-mexican-congress |sernav=Kurdish woman plans to run for seat in Mexican Congress |paşnav=Kurdistan24 |xebat=Kurdistan24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/culture/31122013 |sernav=Kurdish Engineer Trains Successful Dance Group |xebat=Rudaw |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref> Di sala 2017an de, Jaff di bin navê marqeyê de, Kampanya Em Yek in, ji bo piştgirîkirina mexdûrên şer ên li Rojhilata Navîn, xeta kincan da destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sexenio.com.mx/aplicaciones/articulo/default.aspx?Id=22858 |sernav=Hanna Jaff, la filántropa mexicana que quiere cambiar el mundo |paşnav=Sexenio |pêşnav=Grupo |tarîx=2018-02-19 |malper=Las noticias de México - Sexenio |ziman=es |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181011053452/http://www.sexenio.com.mx/aplicaciones/articulo/default.aspx?Id=22858 |tarîxa-arşîvê=2018-10-11 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 }}</ref> Di sala 2021-an de, Jaff ji bo kampanyaya gerdûnî ya UNESCO MGEIP wekî Balyozê Kêmbûnê hate destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mgiep.unesco.org/article/hanna-jazmin-jaff-bosdet |sernav=Hanna Jazmin Jaff Bosdet |tarîx=8 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210608231817/https://mgiep.unesco.org/article/hanna-jazmin-jaff-bosdet |tarîxa-arşîvê=8 hezîran 2021 |tarîxa-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://mgiep.unesco.org/council-for-kindnessmatters |sernav=Council for #KindnessMatters |malper=UNESCO MGIEP |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-26 }}</ref> Di sala 2022an de, ew hilberînerê rêveberê fîlma anîmasyon bû: "Águila y Jaguar: Los Guerreros Legendarios".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.informador.mx/entretenimiento/Conoce-a-las-voces-mexicanas-de-la-pelicula-Aguila-y-Jaguar-Los-guerreros-legendarios-20220907-0071.html |sernav=Conoce a las voces mexicanas de la película "Águila y Jaguar: Los guerreros legendarios" |tarîx=9 tîrmeh 2022 |malper=El Informador :: Noticias de Jalisco, México, Deportes & Entretenimiento |ziman=es-MX |tarîxa-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://udgtv.com/noticias/aguila-jaguar-los-guerreros-legendarios-retoma-mitos-prehispanicos/ |sernav="Águila y Jaguar: Los Guerreros Legendarios", cinta animada que retoma mitos prehispánicos |paşnav=Navarro |pêşnav=Héctor |tarîx=2022-09-26 |malper=UDG TV |ziman=es-ES |tarîxa-gihiştinê=2022-09-28 |roja-arşîvê=2022-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220928165825/https://udgtv.com/noticias/aguila-jaguar-los-guerreros-legendarios-retoma-mitos-prehispanicos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://atentoveracruz.com/2022/09/06/cine/ |sernav=Águila y Jaguar: Los guerreros legendarios {{!}} Atento Veracruz |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2022-09-28 |roja-arşîvê=2023-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230322041213/https://atentoveracruz.com/2022/09/06/cine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîroka Siyasî == Di navbera 2013–2018an de, Jaff li Partiya Şoreşa Enstîtuîyonal a Meksîkayê çend rolên siyasî yên navneteweyî girt, wekî Jêderê Koçberan, Jêderê Têkiliyên bi Civaka Sivil û yên din: * 2017 - 2018; Misteşarê Têkiliyên bi Civaka Sivîl re li Komîteya Rêveber a Neteweyî ya Partiya Şoreşger a Saziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.capitalmexico.com.mx/show/que-cargos-politicos-tuvo-hanna-jaff-de-made-in-mexico/ |sernav=Qué cargos políticos tuvo Hanna Jaff de Made in Mexico |tarîx=7 çiriya pêşîn 2018 |malper=www.capitalmexico.com.mx |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=5 nîsan 2019 }}</ref> * 2015; Namzedê Kongreya Federal, Partiya Keskan a Ekolojîst a Meksîkayê.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://www.voiceamerica.com/guest/41927/hanna-jaff-bosdet |sernav=Hanna Jaff Bosdet on The Kathryn Zox Show {{!}} Wednesday, October 10, 2018 |malper=The VoiceAmerica Talk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |roja-arşîvê=2020-12-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205030935/https://www.voiceamerica.com/guest/41927/hanna-jaff-bosdet |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2014 - 2015; Sekreterê Giştî yê Netewî yê Expresión Juvenil Revolucionaria li Partiya Şoreşger a Saziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pukmedia.com/en/EN_Direje.aspx?Jimare=21111 |sernav=Dr. Hanna Jaff Bosdet receives honorary doctorate degree from Mexican Congress |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |malper=turista.com.mx |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180824172847/https://www.pukmedia.com/en/EN_Direje.aspx?Jimare=21111 |tarîxa-arşîvê=24 tebax 2018 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://tedxnishtiman.com/who-is-hanna-jaff/ |sernav=TEDxNishtiman 2018 {{!}} Who is Hanna JAFF? |malper=tedxnishtiman.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |roja-arşîvê=2018-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180711094401/https://tedxnishtiman.com/who-is-hanna-jaff/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2013 - 2015; Musteşarê Koçberan di Komîteya Rêveber a Neteweyî ya Partiya Şoreşger a Saziyê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uniradioinforma.com/noticias/tijuana/281005/distribuyen-manuales-de-apoyo-a-migrantes.html |sernav=Distribuyen manuales de apoyo a migrantes |tarîx=10 tîrmeh 2014 |malper=www.uniradioinforma.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=5 nîsan 2019 }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2013 - 2014; Sekreterê Giştî yê Rêveberiya Civakî ya Frente Juvenil Revolucionario.<ref name=":02"/> * 2013; Balyozê Turîzmê yê Dewleta Morelos, Meksîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |sernav=Diario de Morelos {{!}} Se une República Kurda a féminas morelenses {{!}} @diariodemorelos |tarîx=2018-08-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180824065826/https://www.diariodemorelos.com/article/se-une-rep%C3%BAblica-kurda-f%C3%A9minas-morelenses |tarîxa-arşîvê=2018-08-24 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turista.com.mx/article3399.html |sernav=Inauguran Sabor Es Morelos 2013 con cena a familia |paşnav=Mexico |pêşnav=Turista |malper=turista.com.mx |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |roja-arşîvê=2020-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201203182901/https://www.turista.com.mx/article3399.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xelat == Jaff xelatên "Nûnerê Rûmetê yê Kurdistana Germiyan ji bo Amerîkaya Latîn" wergirtiye. Xelatên din jî hene:<ref name=":22"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sandiegouniontribune.com/hoy-san-diego/espectaculos/sdhoy-hanna-jaff-cuando-la-discriminacion-se-convierte-en-filantropia-20180831-story.html |sernav=Hanna Jaff: Cuando la discriminación se convierte en filantropía |tarîx=20 îlon 2018 |weşanger=San Diego Union Tribune |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=24 îlon 2018 |roja-arşîvê=2018-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181115195136/https://www.sandiegouniontribune.com/hoy-san-diego/espectaculos/sdhoy-hanna-jaff-cuando-la-discriminacion-se-convierte-en-filantropia-20180831-story.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lionessmagazine.com/how-netflixs-made-in-mexico-star-hanna-jaff-bosdets-is-helping-refugees-around-the-world/ |sernav=How Netflix’s ‘Made In Mexico’ Star Hanna Jaff Bosdet Is Helping Refugees Around The World |tarîx=27 tebax 2018 |weşanger=Lioness magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=24 îlon 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.entrepreneur.com/article/283700 |sernav=Conoce a 30 mexicanos exitosos menores de 30 años |tarîx=13 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=Entrepreneur |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2019 |tarîxa-arşîvê=3 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201203073126/https://www.entrepreneur.com/article/283700 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://lanotaprensadesonora.com/reconocida-labor-altruista-de-hanna-jaff-recibe-diferentes-premios/ |sernav=Reconocida labor altruista de Hanna Jaff recibe diferentes premios |tarîx=10 adar 2019 |weşanger=La Nota Prensa de Sonora |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2019 |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190621222310/http://lanotaprensadesonora.com/reconocida-labor-altruista-de-hanna-jaff-recibe-diferentes-premios/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://medios.obson.mx/hanna-jaff-y-sus-premios/ |sernav=Hanna Jaff y sus premios |tarîx=10 nîsan 2019 |weşanger=Noticias en Ciudad Obregón |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2019 |tarîxa-arşîvê=15 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210115183126/http://medios.obson.mx/hanna-jaff-y-sus-premios/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://obrnoticias.com/hanna-jaff-recibe-reconocimiento-por-labor-altruista/ |sernav=Hanna Jaff recibe reconocimiento por labor altruista |tarîx=10 nîsan 2019 |weşanger=OBR Noticias |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com.mx/las-100-mujeres-mas-poderosas-de-mexico-2019/ |sernav=Las 100 mujeres más poderosas de México 2019 |tarîx=20 gulan 2019 |weşanger=Forbes México |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdn.forbes.com.mx/2019/05/Mujeres-Listado.pdf |sernav=100 MUJERES + PODEROSAS DE MÉXICO 2019 |tarîx=20 gulan 2019 |weşanger=Forbes México |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 gulan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cosmopolitan.com.mx/girl-power/page/2/ |sernav=GIRL POWER |tarîx=2019 |weşanger=Cosmopolitan |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2019 |tarîxa-arşîvê=4 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201204160744/https://www.cosmopolitan.com.mx/girl-power/page/2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * "100 Jinên Herî Bihêz li Meksîkayê 2022" ji hêla [[Forbes (kovar)|Forbes]] ve. * "Jina cihêreng 2020" ji hêla Civata 78-an ve li San Diego. * "100 Jinên Herî Bihêz li Meksîkayê 2019" ji hêla [[Forbes (kovar)|Forbes]] ve. * "10 Jinên Herî Hêzdar li Baja California" ji hêla rojnameya Infobaja ve. * Ji hêla kovara Entrepreneur ve "30 bin 30" Meksîkiyên herî serfiraz. * "200 Rêberên Sibe di bin 30 salî de" ji aliyê Sempozyuma St. Gallen li Swîsreyê. == Televîzyon == Di tebaxa 2018an de, [[Netflix]] ragihand ku Jaff dê bibe yek ji endamên pêşandana televîzyonê Made in Mexico, ku di 28ê Îlona 2018-an de dest bi weşanê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decider.com/2018/08/20/netflix-made-in-mexico-reality/ |sernav=Netflix Launches Its Own 'Real Housewives' Franchise With Mexican Reality Series 'Made in Mexico' |paşnav= |pêşnav= |tarîx=20 tebax 2018 |malper= |weşanger=Decider |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2018/08/made-in-mexico-reality-series-on-nine-opulent-lifestyles-set-for-netflix-1202447982/ |sernav='Made In Mexico' Reality Series On Nine Opulent Lifestyles Set For Netflix |paşnav= |pêşnav= |tarîx=20 tebax 2018 |malper= |weşanger=Deadline |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com/sites/veronicavillafane/2018/08/20/netflix-to-debut-first-mexican-reality-series-made-in-mexico-about-rich-socialites/#4b52e70c500e |sernav=Netflix To Debut First Mexican Reality Series 'Made In Mexico' About Rich Socialites |paşnav=Villafañe |pêşnav=Veronica |xebat=Forbes |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Netflix-Launching-First-Mexican-Reality-Series-MADE-IN-MEXICO-20180820 |sernav=Netflix Launching First Mexican Reality Series, MADE IN MEXICO |paşnav=Desk |pêşnav=TV News |xebat=BroadwayWorld.com |tarîxa-gihiştinê=2018-11-18 |ziman=en }}</ref> == Jiyana kesane == Jaff li serî de şeş caran pêşkêşî kir, li serî de sê caran nişan bû, li serî de du caran cihê dawî kir û yek carî jî talo kir. Jaff di Sibata 2020an de bi Harry Roper-Curzon re zewicî û di du salan de piştî zordariya aborî û malbatî ya wî, ji hev jûda bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quien.com/circulos/2021/07/05/hanna-jaff-y-henry-roper-curzon-se-separan-18-meses-casados |sernav=Hanna Jaff y Henry Roper-Curzon se separan por violencia doméstica |tarîx=2021-07-05 |malper=Quién |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telemundo.com/shows/hoy-dia/famosos/su-cuento-de-hadas-resulto-una-pesadilla-hanna-jaff-cuenta-los-maltratos-de-la-familia-tmna3895221 |sernav=Hanna Jaff cuenta los maltratos de la familia real de su exesposo |tarîx=2021-07-16 |malper=TELEMUNDO.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yucatan.com.mx/mexico/2021/7/15/hanna-jaff-revela-audios-racistas-de-henry-contra-mexicanos-263792.html |sernav=Hanna Jaff revela audios racistas de Henry contra mexicanos |malper=www.yucatan.com.mx |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 |tarîxa-arşîvê=2023-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230414173401/https://www.yucatan.com.mx/mexico/2021/7/15/hanna-jaff-revela-audios-racistas-de-henry-contra-mexicanos-263792.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rezberê 2022'an de, ew bi mirovên bilind ên Spaniyayê re, Lord Francisco de Borja Queipo de Llano, {{girêdan|lt=Grandee ya Spaniyayê|Grandee|en}}, {{girêdan|lt=Markîzê Guadiaro|Guadiaro_(town)|en}}, Şahî ya {{girêdan|lt=Royal ya Cavalry ya Granada|Real_Maestranza_de_Caballería_de_Granada|en}} û warisê {{girêdan|lt=Conta Toreno|Count_of_Toreno|en}} û sêwiranên din cihê cihê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsbreak.com/@nbusinessplan-1620198/2987979122019-hanna-jaff-and-francisco-de-borja-queipo-love-story |sernav=Hanna Jaff and Francisco de Borja Queipo love story |malper=NewsBreak |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-05 |roja-arşîvê=2023-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230805035346/https://www.newsbreak.com/@nbusinessplan-1620198/2987979122019-hanna-jaff-and-francisco-de-borja-queipo-love-story |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî | 30em}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî | http://hannajaff.com/en/}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurdên Amerîkayê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] kqk7nmdfy0gi1j0606b9gn2jdmp9xyj Herîr, Hewlêr 0 79689 2004013 2003817 2026-04-22T12:21:07Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Herîr]] weke [[Herîr, Hewlêr]] guhart 2003817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarekî [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 4ua2auaz87h0rzvsg8gs6eheeezzygu 2004017 2004013 2026-04-22T12:24:07Z Penaber49 39672 2004017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 9izq8j5dp6aqol8iinl1xgdgd7cm0wq 2004018 2004017 2026-04-22T12:24:23Z Penaber49 39672 2004018 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] hxcrx8yoe3hux4hpkwmeivr3gyxsqx0 2004019 2004018 2026-04-22T12:25:14Z Penaber49 39672 2004019 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bûye ku yek ji rêhevalên nêzîk yê [[Şêx Adî]] bûye û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] iab8b6s34jj9l0dcn3lyng4pka9etcv 2004020 2004019 2026-04-22T12:26:38Z Penaber49 39672 2004020 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avûhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] fnju1rqnf1ofd0lwxev783v2rz18ylh 2004021 2004020 2026-04-22T12:28:12Z Penaber49 39672 2004021 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî ke were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar da ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye, piştî wê jiyana dinyayî li piş xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di [[Seyahatname]] ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de ji aliyê penaberên [[suryanî]] jî hatiye bi cih kirin ku ji herêma [[Şemzînan]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya dewleta tirkî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe berê reviyan û koçber bûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê, di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan pêk hatibû.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku 37 suryaniyên Herîrê tê de hatibûn veşartin, ragihandiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê li wir hatin sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 0v1704lqvzbq0b7i41m2gy0nhhrpojo 2004023 2004021 2026-04-22T12:34:30Z Penaber49 39672 2004023 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar daye ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye ku piştî vê yekê jiyana dinyayî li pişt xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di ''[[seyahatname]]'' (gerokname) ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de bûye wargeheke penaberên [[suryanî]] ku ji herêma [[Şemzînan]] a [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya Tirkiyeyê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe yê berê reviyabûn û koçber bibûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan ve pêk hatiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku ji 37 suryaniyên Herîrê pêk hatibûn dîtiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] ji gundê Arguşê ku di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê ji wir hatine sirgûnkirin, tê de bi girtin da, û piraniya wan kuştin an îskence kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] 5ams0oml2am2eg78vtgjpvodenm2wvc 2004024 2004023 2026-04-22T12:38:16Z Penaber49 39672 2004024 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar daye ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye ku piştî vê yekê jiyana dinyayî li pişt xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di ''[[seyahatname]]'' (gerokname) ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de bûye wargeheke penaberên [[suryanî]] ku ji herêma [[Şemzînan]] a [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya Tirkiyeyê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe yê berê reviyabûn û koçber bibûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan ve pêk hatiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku ji 37 suryaniyên Herîrê pêk hatibûn dîtiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê ji gundê Arguşê sirgûnê Herîrê kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] [[en:Harir, Iraq]] ct289vv1qtu4r4a9lcknxplki5qo0ld 2004027 2004024 2026-04-22T12:42:06Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2004027 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar daye ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye ku piştî vê yekê jiyana dinyayî li pişt xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di ''[[seyahatname]]'' (gerokname) ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de bûye wargeheke penaberên [[suryanî]] ku ji herêma [[Şemzînan]] a [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya Tirkiyeyê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe yê berê reviyabûn û koçber bibûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan ve pêk hatiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku ji 37 suryaniyên Herîrê pêk hatibûn dîtiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê ji gundê Arguşê sirgûnê Herîrê kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) ye ku havînên wê pir germ û hişk in, û zivistanên wê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] m23hqzr9f8ra1wwitkgpmowlwap844p 2004028 2004027 2026-04-22T12:46:35Z Penaber49 39672 2004028 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzîdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar daye ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye ku piştî vê yekê jiyana dinyayî li pişt xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di ''[[seyahatname]]'' (gerokname) ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de bûye wargeheke penaberên [[suryanî]] ku ji herêma [[Şemzînan]] a [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya Tirkiyeyê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe yê berê reviyabûn û koçber bibûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan ve pêk hatiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku ji 37 suryaniyên Herîrê pêk hatibûn dîtiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê ji gundê Arguşê sirgûnê Herîrê kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) e ku havînên bajarokê pir germ û hişk in û zivistanên bajarokê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] gvhc0d5jnoyjyt19kyoldt9tyvylx2n 2004031 2004028 2026-04-22T13:13:55Z MikaelF 935 2004031 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Herîr | statû = Bajarok | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 28.518 | sala_nifûsê = 2014 }} '''Herîr''' (bi [[soranî]]: ھەریر) bajarokekî bi ser [[Şeqlawe (navçe)|navçeya Şeqlaweyê]] ya [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya [[Êzdîtî|êzdî]], mîrê Herîrê Pîr Hesinmemam bû ku yek ji rêhevalên nêzîk ê [[Şêx Adî]] bû û wekî ''Pîrê Çil Pîran'' û serokê kaseta pîrê hatiye hesibandin. Di destpêkê de, dema ku Pîr Hesinmeman bihîstiye ku Şêx Adî were, bi 700 siwarên xwe re şer li dijî wî ragihandiye û biryar daye ku wî sirgûn bike. Lê gava ku ew gihiştiye [[Laliş]]ê û derwêşê bi cilûbergên Şêx Adî dît, wî nêrînên xwe guhartiye ku piştî vê yekê jiyana dinyayî li pişt xwe hiştiye û bûye şagirtê Şêx Adî. Tê bawerkirin ku wargeha [[Pîrmam]] ku cihê rûniştina [[Mesûd Barzanî]] ye, milkê bav û kalên Pîr Hesinmemam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Pirbari |pêşnav1=Dimitri |paşnav2=Mossaki |pêşnav2=Nodar |paşnav3=Yezdin |pêşnav3=Mirza Sileman |tarîx=March 2020 |sernav=A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P'īr Sīnī Bahrī/P'īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021086200040366/type/journal_article |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=53 |hejmar=1–2 |rr=223–257 |doi=10.1080/00210862.2019.1669118 |issn=0021-0862 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Gerokê osmanî [[Ewliya Çelebî]] di ''[[seyahatname]]'' (gerokname) ya sedsala 17an de behsa bajarê Herîrê dike û wekî beşek ji [[Kurdistan]]ê bi nav dike.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Navçe di dema [[mîrektiya Soran]]ê de ji aliyê [[Mîr Xanzad]] hatiye birêverberîn.{{sfnp|Hamza|2020|p=208}} Bajar di sala 1928an de bûye wargeheke penaberên [[suryanî]] ku ji herêma [[Şemzînan]] a [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn û ji ber [[komkujiya suryaniyan]] ya Tirkiyeyê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, ji welatê xwe yê berê reviyabûn û koçber bibûn. Piştî demekê kurt, dêrekî li bajêr hatiye avakirin.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Di sala 1938an de, piraniya şêniyên Herîrê kurd bûn û 435 suryaniyan jî li bajêr hebûn.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Lêbelê di dema [[Şoreşa Îlonê]] ku di sala 1963an pêk hatiye, bajar ji aliyê arteşa hikûmeta Iraqê hatiye wêrankirin û komkujiyekê li dijî kêmneteweya xiristiyanî ji aliyê wan ve pêk hatiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Wezîrê Mafên Mirovan ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] di 18ê sibata 2006an de vedîtina goreke komî ku ji 37 suryaniyên Herîrê pêk hatibûn dîtiye.{{sfnp|Donabed|2015|pp=276–277}} Paşê hikûmeta Iraqê li Herîrê [[Kampa komkirinê|kampake komkirinê]] ava kiriye û zêdetirî 300 malbatên kurd ên eşîra [[Berzanî|berzaniyan]] di 26ê hezîrana 1978an de bi zorê ji gundê Arguşê sirgûnê Herîrê kirine.{{sfnp|Sadiq|2021|p=103}} == Avhewa == Herîr xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] (Csa) e ku havînên bajarokê pir germ û hişk in û zivistanên bajarokê jî sar, şil û nerm in. == Kesên navdar == * [[Eliyê Herîrî]] (1009-1078) - helbestvanekî kurd * [[Franso Herîrî]] (1937-2001) - siyasetmedar == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Bajar û gundên Şeqlaweyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Şeqlaweyê]] [[Kategorî:Herîr| ]] lxmsf6nxs1qv6n15ekzd7llnhwl2wk0 Lale Gül 0 128521 2004060 1731345 2026-04-23T08:06:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004060 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | şêwe = | malper = | nav = Lale Gül | roja_jidayikbûnê = November 3, 1997 | cihê_jidayikbûnê = [[Amsterdam]] | ziman = Dutch | berhem = ''Ik ga leven'' (2021) | perwerde = [[Vrije Universiteit]] | wêne = Lale Gül in 2021 (cropped).png }} '''Lale Gül''' (jdb. li [[Amsterdam]] di 3ê sermawezê 1997) nivîskareke tirk-hollandî ye.<ref>[https://uitgeverijprometheus.nl/auteurs/lale-gul.html Lale Gül] ''Uitgeverij Prometheus'', geraadpleegd 3 juli 2021</ref><ref>[https://www.parool.nl/ps/lale-gul-ontmoet-mano-bouzamour-iedereen-viel-me-aan-hoe-durfde-ik-zo-over-de-islam-te-praten~b1b667c4/ Lale Gül ontmoet Mano Bouzamour: ‘Iedereen viel me aan: hoe durfde ik zo over de islam te praten’] ''Het Parool'', 21 mei 2021</ref> == Jînenîgarî == Lale Gül li Amsterdam-Rojava di malbateke tund a îslamî de mezin bû.<ref name=":Rijpma">[https://www.ad.nl/binnenland/lale-gul-praat-over-mijn-verhaal-zodat-iedereen-weet-wat-er-speelt~a819b230/ Lale Gül: Praat over mijn verhaal, zodat iedereen weet wat er speelt] ''Algemeen Dagblad'', 17 maart 2021</ref> Wê rojên xwe yên dibistanê li Paulusschool Protestant-Christian (2001-2009), dibistanek seretayî li Slotermeer, û Hervormd Lyceum West (2010-2016) li navçeya Slotervaart qedand. Gül ji sala 2018an vir ve li Zanîngeha Azad a Holandî dixwîne. <ref>[https://vu.nl/nl/nieuws/2021/statement-vrije-universiteit-amsterdam-boek-lale-gul Statement Vrije Universiteit Amsterdam naar aanleiding van verschijning boek “Ik ga leven” van Lale Gül] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507062405/https://vu.nl/nl/nieuws/2021/statement-vrije-universiteit-amsterdam-boek-lale-gul |date=2022-05-07 }} ''vu.nl'', 12 maart 2021</ref> Di ciwaniya xwe de heftê diçû dibistanê û dawiya hefteyê jî diçû mekteba Quranê ya Millî Görüş (2004-2015).<ref>[https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/lale-gul-schreef-een-boek-over-haar-streng-islamitische-opvoeding-en-werd-verketterd-ik-word-een-nestbevuiler-genoemd~b279c388/ Lale Gül schreef een boek over haar streng islamitische opvoeding en werd verketterd: ‘Ik word een nestbevuiler genoemd’] ''Volkskrant'', 25 februari 2021</ref> == Kariyera wê == Di Sibata 2021-an de wê romana xwe ya pêşîn a otobiyografîk „Ez ê bijîm“ çap kir, ku tê de ew xwe ji perwerdehî û mezinbûna olî ya hişk dûr dixe.<ref>[https://www.parool.nl/nederland/het-islamkritische-boek-van-lale-gul-houdt-de-gemoederen-flink-bezig~b1fe7ed6/ Het islamkritische boek van Lale Gül houdt de gemoederen flink bezig] ''Het Parool'', 20 maart 2021</ref> Piştî belavokê, Gul ji aliyê derdorên îslamî yên tundrew ve rastî gefan hat.<ref>[https://www.parool.nl/amsterdam/lale-gul-trekt-online-haat-niet-meer-halsema-haalt-uit-naar-denk~bcc87375/ Lale Gül trekt online haat niet meer. Halsema haalt uit naar DENK] ''Het Parool'', 13 maart 2021</ref><ref>[https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/politici-betuigen-in-manifest-steun-aan-bedreigde-schrijver-lale-gul~bf93976e/ Politici betuigen in manifest steun aan bedreigde schrijver Lale Gül] ''Volkskrant'', 15 maart 2021</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2021/03/16/met-haar-roman-confronteert-lale-gul-de-samenleving-a4035685 Met haar roman confronteert Lale Gül de samenleving] ''NRC'', 16 maart 2021</ref> Pirtûk di nav malbata wê de jî bi rexnegiriyê hat pêşwazîkirin. Her çend wê di destpêkê de got ku ew ê di mala dêûbavê xwe de bijî, <ref name=":Rijpma" /> wê paşê di heman mehê de biryar da ku ev êdî ne vebijarkek bû.<ref>[https://www.parool.nl/amsterdam/lale-gul-woont-niet-meer-thuis-de-enige-uitweg~bb0dd985/ Lale Gül woont niet meer thuis: ‘De enige uitweg’] ''Het Parool'', 19 maart 2021</ref> Di 6ê Gulana 2021ê de Gul ji bo Xelata Pim Fortuyn hat berbijêrkirin. Di 20’ê Gulana 2021’an de, xwediyê vê kûpayê ya wê salê Fîdan Ekîz bû ku di sala 2019’an de jî ji bo vê xelatê hatibû berbijêrkirin. Ji bo „Ezê bijîm“, pirtûka wê ya yekem, gelek çêkeran, hem ji bo fîlmek û hem jî ji bo rêzefîlmê eleqeyek mezin hat nîşan dayîn. Wê ji bo pirtûkê di sala 2021 de Xelata Giştî ya NS wergirt.<ref>[https://www.ad.nl/show/lale-gul-wint-ns-publieksprijs~a23a02af/ Lale Gül wint NS Publieksprijs] ''AD'', 17 november 2021</ref> Gül di bernameyên cuda yên axaftinê de mêvanê asayî ye. Ji Tîrmeha 2021-an vir ve, Gül di çapa Şemiyê ya Het Parool de stûnek heftane ya birêkûpêk heye. Di weşana xwe ya yekem de wek qunciknivîs, wê got ku ew li ser pirtûka xwe ya duyemîn dixebitî, ku dê bi encamên pirtûka wê ya yekem re mijûl bibe.<ref>[https://www.parool.nl/columns-opinie/ik-heb-geen-zin-in-nog-meer-midden-oosterse-gekwetste-zielen-die-bereid-zijn-actief-mij-de-mond-te-snoeren~bed01d45/ Ik heb geen zin in nóg meer Midden-Oosterse gekwetste zielen die bereid zijn actief mij de mond te snoeren] ''Het Parool'', 3 juli 2021</ref> Di Mijdara 2021ê de, Lale Gül bi zanyar Ömer Uyar re dest bi podkasta bi heman navî Ezê bijîm kir. Di wê de behsa mijarên her cûrê, di nav tiştên din de, îroyîn, çand, ol û zanistê dikin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Ik ga leven |roja-gihiştinê=2022-03-16 |xebat=Spotify |url=https://open.spotify.com/show/1opVfSjRVruV2mKIxyyWFy |ziman=nl }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji holendî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di Kanûna 2021ê de, kovara ramanê Elsevier Weekblad, ji ber "pirtûka xwe ya serpêhatî" Gül wek Holandî yê Salê 2021 destnîşan kir.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Dit is de Nederlander van het Jaar |roja-gihiştinê=2021-12-10 |xebat=EWmagazine.nl |url=https://www.ewmagazine.nl/nederland/achtergrond/2021/12/dit-is-de-nederlander-van-het-jaar-859615/ |ziman=nl |tarîx=2021-12-08 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209185743/https://www.ewmagazine.nl/nederland/achtergrond/2021/12/dit-is-de-nederlander-van-het-jaar-859615/ |url-status=dead }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji holendî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Bîbliyografî == Ik ga leven (2021) == Xelatên wergirtî == * Gül ji bo 207.000 nusxeyên Îk ga Leven hatine firotin di 27ê Çileya 2022an de di VI Îro de ji Johan Derksen sertîfîkayek standiye: "Îro ev 25 sal in ez bi jina xwe re zewicîm û min pirtûka te diyarî kir. Û min. min bi xwe xwendiye." <ref>[https://www.vandaaginside.nl/nieuws/lale-guel-over-aanwezigheid-bij-vi-vandaag-ik-vond-het-een-hele-positieve Lale Gül over aanwezigheid bij VI Vandaag]</ref> * Xelata Giştî ya NS 2021 ji bo „Ezê bijîm“ * Xelata Pim Fortuyn 2022 ji bo „Ezê bijîm“ == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 93oihjhqnuju3e27q112ro7oahyfxyr 2004061 2004060 2026-04-23T08:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2004061 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | şêwe = | malper = | nav = Lale Gül | roja_jidayikbûnê = November 3, 1997 | cihê_jidayikbûnê = [[Amsterdam]] | ziman = Dutch | berhem = ''Ik ga leven'' (2021) | perwerde = [[Vrije Universiteit]] | wêne = Lale Gül in 2021 (cropped).png }} '''Lale Gül''' (jdb. li [[Amsterdam]] di 3ê sermawezê 1997) nivîskareke tirk-hollandî ye.<ref>[https://uitgeverijprometheus.nl/auteurs/lale-gul.html Lale Gül] ''Uitgeverij Prometheus'', geraadpleegd 3 juli 2021</ref><ref>[https://www.parool.nl/ps/lale-gul-ontmoet-mano-bouzamour-iedereen-viel-me-aan-hoe-durfde-ik-zo-over-de-islam-te-praten~b1b667c4/ Lale Gül ontmoet Mano Bouzamour: ‘Iedereen viel me aan: hoe durfde ik zo over de islam te praten’] ''Het Parool'', 21 mei 2021</ref> == Jînenîgarî == Lale Gül li Amsterdam-Rojava di malbateke tund a îslamî de mezin bû.<ref name=":Rijpma">[https://www.ad.nl/binnenland/lale-gul-praat-over-mijn-verhaal-zodat-iedereen-weet-wat-er-speelt~a819b230/ Lale Gül: Praat over mijn verhaal, zodat iedereen weet wat er speelt] ''Algemeen Dagblad'', 17 maart 2021</ref> Wê rojên xwe yên dibistanê li Paulusschool Protestant-Christian (2001-2009), dibistanek seretayî li Slotermeer, û Hervormd Lyceum West (2010-2016) li navçeya Slotervaart qedand. Gül ji sala 2018an vir ve li Zanîngeha Azad a Holandî dixwîne. <ref>[https://vu.nl/nl/nieuws/2021/statement-vrije-universiteit-amsterdam-boek-lale-gul Statement Vrije Universiteit Amsterdam naar aanleiding van verschijning boek “Ik ga leven” van Lale Gül] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507062405/https://vu.nl/nl/nieuws/2021/statement-vrije-universiteit-amsterdam-boek-lale-gul |date=2022-05-07 }} ''vu.nl'', 12 maart 2021</ref> Di ciwaniya xwe de heftê diçû dibistanê û dawiya hefteyê jî diçû mekteba Quranê ya Millî Görüş (2004-2015).<ref>[https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/lale-gul-schreef-een-boek-over-haar-streng-islamitische-opvoeding-en-werd-verketterd-ik-word-een-nestbevuiler-genoemd~b279c388/ Lale Gül schreef een boek over haar streng islamitische opvoeding en werd verketterd: ‘Ik word een nestbevuiler genoemd’] ''Volkskrant'', 25 februari 2021</ref> == Kariyera wê == Di Sibata 2021-an de wê romana xwe ya pêşîn a otobiyografîk „Ez ê bijîm“ çap kir, ku tê de ew xwe ji perwerdehî û mezinbûna olî ya hişk dûr dixe.<ref>[https://www.parool.nl/nederland/het-islamkritische-boek-van-lale-gul-houdt-de-gemoederen-flink-bezig~b1fe7ed6/ Het islamkritische boek van Lale Gül houdt de gemoederen flink bezig] ''Het Parool'', 20 maart 2021</ref> Piştî belavokê, Gul ji aliyê derdorên îslamî yên tundrew ve rastî gefan hat.<ref>[https://www.parool.nl/amsterdam/lale-gul-trekt-online-haat-niet-meer-halsema-haalt-uit-naar-denk~bcc87375/ Lale Gül trekt online haat niet meer. Halsema haalt uit naar DENK] ''Het Parool'', 13 maart 2021</ref><ref>[https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/politici-betuigen-in-manifest-steun-aan-bedreigde-schrijver-lale-gul~bf93976e/ Politici betuigen in manifest steun aan bedreigde schrijver Lale Gül] ''Volkskrant'', 15 maart 2021</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2021/03/16/met-haar-roman-confronteert-lale-gul-de-samenleving-a4035685 Met haar roman confronteert Lale Gül de samenleving] ''NRC'', 16 maart 2021</ref> Pirtûk di nav malbata wê de jî bi rexnegiriyê hat pêşwazîkirin. Her çend wê di destpêkê de got ku ew ê di mala dêûbavê xwe de bijî, <ref name=":Rijpma" /> wê paşê di heman mehê de biryar da ku ev êdî ne vebijarkek bû.<ref>[https://www.parool.nl/amsterdam/lale-gul-woont-niet-meer-thuis-de-enige-uitweg~bb0dd985/ Lale Gül woont niet meer thuis: ‘De enige uitweg’] ''Het Parool'', 19 maart 2021</ref> Di 6ê Gulana 2021ê de Gul ji bo Xelata Pim Fortuyn hat berbijêrkirin. Di 20’ê Gulana 2021’an de, xwediyê vê kûpayê ya wê salê Fîdan Ekîz bû ku di sala 2019’an de jî ji bo vê xelatê hatibû berbijêrkirin. Ji bo „Ezê bijîm“, pirtûka wê ya yekem, gelek çêkeran, hem ji bo fîlmek û hem jî ji bo rêzefîlmê eleqeyek mezin hat nîşan dayîn. Wê ji bo pirtûkê di sala 2021 de Xelata Giştî ya NS wergirt.<ref>[https://www.ad.nl/show/lale-gul-wint-ns-publieksprijs~a23a02af/ Lale Gül wint NS Publieksprijs] ''AD'', 17 november 2021</ref> Gül di bernameyên cuda yên axaftinê de mêvanê asayî ye. Ji Tîrmeha 2021-an vir ve, Gül di çapa Şemiyê ya Het Parool de stûnek heftane ya birêkûpêk heye. Di weşana xwe ya yekem de wek qunciknivîs, wê got ku ew li ser pirtûka xwe ya duyemîn dixebitî, ku dê bi encamên pirtûka wê ya yekem re mijûl bibe.<ref>[https://www.parool.nl/columns-opinie/ik-heb-geen-zin-in-nog-meer-midden-oosterse-gekwetste-zielen-die-bereid-zijn-actief-mij-de-mond-te-snoeren~bed01d45/ Ik heb geen zin in nóg meer Midden-Oosterse gekwetste zielen die bereid zijn actief mij de mond te snoeren] ''Het Parool'', 3 juli 2021</ref> Di Mijdara 2021ê de, Lale Gül bi zanyar Ömer Uyar re dest bi podkasta bi heman navî Ezê bijîm kir. Di wê de behsa mijarên her cûrê, di nav tiştên din de, îroyîn, çand, ol û zanistê dikin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Ik ga leven |roja-gihiştinê=2022-03-16 |xebat=Spotify |url=https://open.spotify.com/show/1opVfSjRVruV2mKIxyyWFy |ziman=nl }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji holendî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di Kanûna 2021ê de, kovara ramanê Elsevier Weekblad, ji ber "pirtûka xwe ya serpêhatî" Gül wek Holandî yê Salê 2021 destnîşan kir.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Dit is de Nederlander van het Jaar |roja-gihiştinê=2021-12-10 |xebat=EWmagazine.nl |url=https://www.ewmagazine.nl/nederland/achtergrond/2021/12/dit-is-de-nederlander-van-het-jaar-859615/ |ziman=nl |tarîx=2021-12-08 |roja-arşîvê=2021-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211209185743/https://www.ewmagazine.nl/nederland/achtergrond/2021/12/dit-is-de-nederlander-van-het-jaar-859615/ |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji holendî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Bîbliyografî == Ik ga leven (2021) == Xelatên wergirtî == * Gül ji bo 207.000 nusxeyên Îk ga Leven hatine firotin di 27ê Çileya 2022an de di VI Îro de ji Johan Derksen sertîfîkayek standiye: "Îro ev 25 sal in ez bi jina xwe re zewicîm û min pirtûka te diyarî kir. Û min. min bi xwe xwendiye." <ref>[https://www.vandaaginside.nl/nieuws/lale-guel-over-aanwezigheid-bij-vi-vandaag-ik-vond-het-een-hele-positieve Lale Gül over aanwezigheid bij VI Vandaag]</ref> * Xelata Giştî ya NS 2021 ji bo „Ezê bijîm“ * Xelata Pim Fortuyn 2022 ji bo „Ezê bijîm“ == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 6wrt8hxy6tca6cz6nhk14swyrfhnbao Girava Sentînel a Bakur 0 138560 2004045 1932794 2026-04-22T20:49:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004045 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank girav | nav = Girava Sentînel a Bakur | navê_fermî = | wêne = North Sentinel Island.jpg | wêne_firehî = | wêne_sernav = Girava Sentînel a Bakur | dûgel1 = {{Ala|Hindistan}} | dûgel1_binebeş1 = Herêmên yekbûyî | dûgel1_nav_binebeş1 = [[Giravên Andaman û Nîkobar]] | dûgel1_binebeş2 = Navçe | dûgel1_nav_binebeş2 = [[Andamana Başûr]] | gelhe = 39 | gelhe_sal = 2018 | berbelavî = | bajarê_mezin = | cih = [[Kendava Bengalê]]<br>([[Okyanûsa Hindî]]) | komgirav = [[Giravên Andaman]] | rûerd = 59,67 | dirêjahî = 7,8 | firehî = 7,0 | cihê_herî_bilind = 122 m | nexşeya_cihan = Giravên Andaman û Nîkobar#Hindistan | nc_firehî = | nc_relief = erê | koordînat = {{Koord|11|33|25.2|N|92|14|27.6|E|type:isle|display=inline,title}} }} '''Girava Sentînel a Bakur''' yek ji [[Giravên Andamanê]] ye ku di nav komgiraveke [[Hindistan]]ê ya [[Kendava Bengalê]] de ye. [[Girava Sentînel a Başûr]] yek ji giravên vê komgiravê ye.<ref name="Mukerjee">{{Jêder-malper |url=https://scroll.in/article/903254/a-visit-to-north-sentinel-island-please-please-please-let-us-not-destroy-this-last-haven |sernav=A visit to North Sentinel island: ‘Please, please, please, let us not destroy this last haven’ |paşnav=Mukerjee |pêşnav=Madhusree |malper=Scroll.in |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Girava Sentînel a Bakur warê gelê xwecih ê [[Sentînelî|sentinelî]] ye ku heya roja îro bi hêz îzolebûna xwe ya bi dilxwazî ji cîhana derve diparêzin. Tê texmînkirin ku sentînelî bi pêla mirovên ku nêzîkî 60.000 sal berê ji [[Afrîka]]yê koçî [[Asya]]yê bûne. Piştê vê koçbûnê sentînelî li Girava Sentînel a Bakur bicih bûne û ji wê demê vir ve ji cîhana derve dûrxistî mane. [[Qanûna Parastina Eşîrên Aborijîn ên Giravên Andaman û Nîkobarê ya sala 1956an]] (''The Andaman and Nicobar Islands Protection of Aboriginal Tribes Regulation 1956'') giravê û her nêzîkatiyek ji 5 mîlên deryayî (9,3&nbsp;km) nêzîktir qedexe kiriye ku civaka eşîrî ya mayî ji nexweşiyên infeksiyonê yên "herêma sereke" biparêze.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ten-indian-families-world-knows-nothing-about/articleshow/66744174.cms |sernav=Ten Indian families world knows nothing about |tarîx=2018-11-22 |malper=The Times of India |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Dever ji aliyê [[Hêzên Deryayî ya Hindistanê]] ve tê kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/11/25/asia/missionary-john-chau-north-sentinel-island-sentinelese/index.html |sernav=Indian authorities struggle to retrieve US missionary feared killed on remote island |paşnav=Chavez |pêşnav=Nicole |tarîx=2018-11-25 |malper=CNN |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Girav girêdayê [[Regierungsbezirk|navçeya îdarî]] ya [[Andaman a Başûr]] e û beşek ji axa yekîtiya Hindî ya Giravên Andaman û Nîkobarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://censusindia.gov.in/2011-VillageDirectory/Directory/short_code_rural_35.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2016-08-05 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2016-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160805145307/http://censusindia.gov.in/2011-VillageDirectory/Directory/short_code_rural_35.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di pratîkê de, rayedarên [[Hindistan]]ê daxwaza giravan nas dikin ku tenê bihêlin, kesên derveyî çavdêriya ji dûr ve (bi qeyikê û carinan bi hewayê) ji dûriyek ewledar a maqûl sinordar dike. Hikûmeta Hindistanê di bûyera ku kesek xerîb derkeve girava Sentinelê û ji ber vê yekê were kuştin sentinelan ji ber vê yekê dadgeh nake. Girav herêmek parastî ya [[Hindistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html |sernav=Stone Age tribe kills fishermen who strayed on to island |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Di sala 2018an de, hikûmeta [[Hindistan]]ê 29 giravan ku di nav de Sentinel a Bakur jî hebû di hewildanek mezin de ji bo geşkirina turîzmê ji rejîma Destûra Herêmî ya Bedew (RAP) derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thequint.com/opinion/sentinelese-tribe-andaman-islanders-eco-tourism-challenges |sernav=Sentinelese Tribe: What Headlines Won’t Tell You About Eco-Tourism |paşnav=Dutt |pêşnav=Bahar |tarîx=2018-11-24 |malper=TheQuint |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Di mijdara 2018an de, wezareta navxwe diyar kiriye ku sivikkirina qedexekirina serdanên hukûmetê armanc bû ku rê bide lêkolîner û antropologan (bi destûrek pêş-pejirkirî) ku di dawiyê de serdana giravên Sentinel bikin. Di mijdara sala 2018an de wezareta navxwe diyar kiriye ku sivikkirina qedexekirina serdanên hikûmetê armanc bû ku rê bide lêkolîner û antropologan (bi destûrek pêş-pejirkirî) ku di dawiyê de serdana giravên Sentinel bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/us-national-defied-3-tier-curbs-caution-to-reach-island/articleshow/66758172.cms |sernav=US national defied 3-tier curbs & caution to reach island |tarîx=2018-11-23 |malper=The Times of India |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Sentineliyan gelek caran êrîşî keştiyên ku nêzîk dibin kirine, gelo qeyik bi qestî serdana giravê dikirin an jî bi tenê li ser çemê koral ên li derdorê binav dibûn. Hatiye dîtin ku Sentinelî tîran li keştiyan li helîkopterên ku nizm difirin dibarînin dibarînin. Êrîşên bi vî rengî bûne sedema birîndarî û mirinan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/american-tourist-killed-in-north-sentinel-island-of-andaman-island-5456743/ |sernav=American tourist killed in Andaman island, 7 arrested |tarîx=2018-11-21 |malper=The Indian Express |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onmanorama.com/ |sernav=Home |malper=OnManorama |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://mynorthwest.com/1195065/american-on-deadly-trip-to-indian-island-god-sheltered-me-2/ |sernav=American on deadly trip to Indian island: 'God sheltered me' |tarîx=2019-03-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2019-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190325211259/http://mynorthwest.com/1195065/american-on-deadly-trip-to-indian-island-god-sheltered-me-2/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Erdnîgarî == Sentinel a Bakur 36&nbsp;km li rojavayê bajarê Wandoor li başûrê Girava Andamanê, 50&nbsp;km li rojavayê Port Blair û 59,6&nbsp;km li bakurê hevtayê wê başûr e. Qada rûerda giravê bi qasî 59,67&nbsp;km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |sernav=Chapter 8: The Tribes |tarîx=2013-05-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2013-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2016-12-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2016-12-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Flora û faunaya giravê == Girav bi piranî di nav daristanên pelên fireh ên şil ên tropîkal û subtropîkal de ye. Ji ber nebûna lêkolînan, pêkhateya diyar ê flora û faunaya bejahî nayê zanîn. Maurice Vidal di sefera xwe ya sala 1880an de li giravê, Portman daristanek vekirî, "park-mîna" bi gelek darên darên guleyan (Manilkara littoralis) û her weha nimûneyên mezin û pêvekirî yên dara pembûya hevrîşim Malabar (Bombax ceiba) ragihandiye.<ref name="Mukerjee"/> Digel raporên Portman ku behsa "girek mezin" serê berazan li nêzî gundekî Sentineleyê dike, [[Berazên Hindî]] (Sus scrofa cristatus) diyar e ku li giravê û çavkaniyek xwarinê ya sereke ye ku ji bo Sentineleyê têne dîtin.<ref name="Portman 1899">{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofourrela02portuoft |sernav=A history of our relations with the Andamanese |paşnav=Portman |pêşnav=Maurice Vidal |tarîx=1899 |weşanger=Calcutta Off. of the Superintendent of Govt. Print., India |kesên-din=Robarts - University of Toronto }}</ref> [[Lîsteya Sor a IUCN]], Sentinel a Bakur wekî jîngehek girîng a kêvcarkên gûzê (Birgus latro) destnîşan dike ku ev celeba kêvcarkan li piraniya giravên din ên Andaman ji bilî Sentinelên Başûr û Andamanên Biçûk hatine tinekirin. Ji ber ku tevî kêmbûna anketan, jîngeha bêkêmasî îhtîmal e ku piştgirî bide cihêrengiya jiayan çûkan, Girava Sentinel a Bakur, ligel [[Girava Sentinel a Başûr]], ji hêla [[BirdLife International]]ê ve wekî Qadek Teyran a Girîng a Cîhanê (IBA) hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/north-and-south-sentinel-iba-india |sernav=BirdLife Data Zone |malper=datazone.birdlife.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Jiyana deryayî ya dora giravê jî baş nehatiye lêkolîn kirin. Tê zanîn ku refikek mezin a Coral (îng) giravê dorpêç dike û mangrov jî têne zanîn ku peravên wê dorpêç dikin. A c. Rapora sala 1999an ji cûrbecûrên nêzî giravê destnîşan dike ku refikên li dora giravê di sala 1998an de di El Niño de spî bûne lê ji wê demê ve mezinbûna nû ya Coral (îng) hatiye dîtin. Li gorî îdiayên di ava giravê de segmasî jî hatine dîtin. Kevirên deryayê jî di heman demê de li nêzî giravê jî çêdibin, ji ber ku Portman got ku ew ji bo Sentineleyê jî çavkaniyek xwarinê ya sereke ne û yek li ser lêkolînek 1999an a avên derdorê hate dîtin. Di heman lêkolînê de Delfîn jî hatine dîtin.<ref name="Mukerjee"/><ref name="Portman 1899"/> == Dîrok == [[Onge]], yek ji gelên din ên xwemalî yên Andaman e ku hay ji hebûna Girava Sentinel a Bakur hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |sernav=Chapter 8: The Tribes |tarîx=2013-05-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-14 |roja-arşîvê=2013-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="Pandya2009">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UzX63tCpXQC |sernav=In the Forest: Visual and Material Worlds of Andamanese History (1858-2006) |paşnav=Pandya |pêşnav=Vishvajit |tarîx=2009-04-16 |weşanger=University Press of America |isbn=978-0-7618-4272-9 |ziman=en }}</ref> Navê wan ê kevneşopî ji bo giravê ''Chia daa Kwokweyeh'' e. Di heman demê de di navbera wan û sentineliyan de çandên biçûkên wek hev yên xurt ku hatiye dîtin hene. Lêbelê [[Onge]] yên ku di sedsala 19an de ji hêla brîtaniyan ve birin Girava Sentinel a Bakur, nikaribû zimanê sentineliyan fam bike, ji ber vê yekê heyama girîng a veqetandinê gengaz e.<ref name=":0" /><ref name="Pandya2009" /> === Serdanên brîtaniyan === Lêkolînerê brîtanî [[John Ritchie]] "gelek ronahî" ji keştiyek lêkolînê ya hîdrografîk a Pargîdaniya Hindistana Rojhilat, [[Diligent]], dema ku ew di sala 1771ê de di ber giravê re derbas dibe dîtiye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |sernav=Goodheart |tarîx=2012-09-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-14 |roja-arşîvê=2012-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120925024523/http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Homfray]] ku rêveberek bû di adara sala 1867an de çûye giravê.<ref name="Ratha 1997">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=TZOvYPBrxl0C&pg=PA287 |sernav=Contemporary Society: Structure and process |paşnav=Ratha |pêşnav=S. N. |paşnav2=Pfeffer |pêşnav2=Georg |paşnav3=Behera |pêşnav3=Deepak Kumar |tarîx=1997 |weşanger=Concept Publishing Company |isbn=978-81-7022-641-3 |ziman=en }}</ref> Di dawiya heman salê de di demsala mûsonê ya havînê, Nînewa, keştiyek bazirganiyê ya Hindistanê, li ser refikek li nêzî giravê têk çû. 106 rêwî û tîmên sax bi keştiyê re li peravê asê mane û rastî êrîşên sentineliyan hatine. Keştî û kesên ku bi keştiya re li wir asê mabûn ji hêla hêzên rizgarkirina Royal Navy ve hatin dîtin û hatin rizgarkirin.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === Seferên Portman === Seferek bi serokatiya Maurice Vidal Portman, rêveberek hikûmetê ku hêvî dikir ku li ser niştecîh û adetên wan lêkolîn bike, di çileya sala 1880an de derkete Girava Sentinel a Bakur. Komê toreke rêçok û çend gundên biçûkên terikandî dîtin. Piştî çend rojan, şeş sentineleyî, jinek pîr û çar zarok, birin [[Port Blair]]ê. Karbidestê kolonyal yê berpirsiyarê operasyonê nivîsand ku tevahiya komê "Bi lez nexweş ket û kal û jina wî mirin, ji ber vê yekê çar zarok bi hejmarek diyarî vegerandin giravê." Çûyîna duyemîn a giravê ku ji hêla Portman ve ku piştî teqîna Krakatoa ku wekê êrîşa ku wekê êrîşa keştiyek hatiye fem kirin û wekî nîşana tengahiyê ya keştiyek hate şîrove kirin, di 27ê tebaxa sala 1883an de pêk hatiye. Komek lêgerînê derketin giravê û berê vegera xwe hinek diyarî ji bo niştecihên giravê hêştin li giravê û ji giravê derketin. Portman di navbera çileya sala 1885 û çileya sala 1887an de çend caran dîsa çûye giravê. === Piştî serxwebûna Hindistanê === [[Wêne:North Sentinel Island 1732160137 dff5236475 o.jpg|thumb|upright=1.5|Nexşeya Landsat ya Girava Sentinel a Bakur]] Komên keşfê yên [[Hindistan]]ê bi fermana ku bi sentineleyiyan re têkiliyên dostane saz bikin, çend sal carekê di destpêka sala 1967an de serdanên kurt li giravê pêk anîn. Di sala 1975an de Leopold III ya [[Belçîka]]yê, li ser gera [[Andaman]]ê ji hêla payebilindên herêmî ve ji bo rêwîtiyek şevekê ber bi avên li Girava Sentinel a Bakur ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |sernav=Goodheart |tarîx=2012-09-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2012-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120925024523/http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keştiya kargoyê MV Rusley di nîvê sala 1977an de li ser peravê giravê asê maye û keştiya MV Primrose jî di 2ê tebaxa sala 1981ê de li ser perava giravê asê maye. Kaptanê Primrose bi radyoyê xwest ku çekên giran bi awayekî bilez ji wan re bê şandin ku xebatkarên wî bikaribin xwe biparêze. Ji ber ku bahozeke mezin li deryayê hebû keştiyên din negihîştin wan lê giraniya bahoza deryayê jî nehişt ku giravî nêzî keştiyê bibin. Piştî hefteyek xebatkarên keştiyê bi helîkopterek ku bi peymana [[Pargîdaniya Petrol û Gaza Xwezayî ya Hindistanê]] (ONGC) hatiye şandin xebatkarên keştiyê hatin rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coolinterstingstuff.com/ |sernav=The strange mystery of North Sentinel Island – Strange Unexplained Mysteries |paşnav=Mystery |pêşnav=Strange |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2021-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210225024936/http://www.coolinterstingstuff.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heta niha daneyên ku hatine wergirtin tê zanîn ku sentineleyiyan her du keştiyên binavbûyî ji bo hesinan rûxandine. Niştecîhên ji [[Port Blair]]ê jî serdana cihê ku keştî asê mabûn kirin ku barhilgiran vegerînin. Di sala 1991ê de operatorên rizgarkirinê destûr dan ku keştiyan hilweşînin.<ref name="Pandya2009"/> Yekem têkiliya aştiyane ya bi sentineleyiyan re ji hêla [[Triloknath Pandit]] ve ku rêvebirê [[Lêkolîna Antropolojî ya Hindistanê]] ye û hevkarên wê ve di 4ê çileya sala 1991ê de hate pêk anîn.<ref name="Ratha 1997"/> Tevî ku Pandit û hevkarên wê karîbûn têkiliyên dostane yên dubare bikin, gûz û diyariyên din ji sentineleyiyan re bavêjin, di têgihîştina zimanê sentineleyî de pêşkevtinek çênebû û sentineleyiyan çend caran ew hişyar kirin ku ew pir dirêj bimînin. Serdanên Hindistanê ji bo giravê di sala 1997an ji bo ewlehiya tenduristiyê ya sentineleyiyan hate rawestiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |sernav=Chapter 8: The Tribes |tarîx=2013-05-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2013-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Sentineleyî ji erdheja sala 2004an a li [[Okyanûsa Hindî]] û encamên wê yên paşerojê, di nav de tisunami û bilindbûna avê ya li giravê sax filitîn. Sê roj piştî erdhejê, helîkoptereke hikûmeta Hindistanê çavdêriya çend giravan kir û ev helîkoptera ku serdana girava Sentinelê dike ji aliyê sentineleyiyan ve rastî êrîşa tîr avêtin û riman û [[kevir]] avêtinan tê li ser vî yekê hatiye zanîn ku şêniyên giravê ji ber erdhejê û tsunamiyê xwe parastin e.<ref name="Pandya2009"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/world/with-one-last-breath-a-people-and-language-are-gone/NKEB4O2PRTBFKDTYCFEDJSIR6E/ |sernav=With one last breath, a people and language are gone |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Di çileya sala 2006an de du masîgirên hindî, Sunder Raj û Pandit Tiwari, bi neqanûnî di avên qedexe de [[masî]] digirtin û gelek nêzîkî giravê dibin û li ser vê yekê her dû masîgirên hindî ji hêla sentineleyiyan ve têne kuştin. Jiber ku masîgirên hindî bê qanûnî ber bi giravê ve çûbûn tu dozek li dijî sentineleyiyan ve nehate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html |sernav=Stone Age tribe kills fishermen who strayed on to island |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Di mijdara sala 2018an de [[John Allen Chau]] ku mîsyonerekî amerîkî ya 26 salî ku ji hêla Hemî Netewên Bingeh-Misûrî ve hatibû perwerdekirin û şandin, di rêwîtiyek neqanûnî ya giravê ku qedexe bû de ji aliyê sentineleyiyan ve hate kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-46301059 |sernav=John Allen Chau: What we could learn from remote tribes |tarîx=2018-11-24 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2018/11/21/american-believed-dead-after-encounter-with-remote-indian-tribe-hostile-outsiders/ |sernav=‘God, I don’t want to die,’ U.S. missionary wrote before he was killed by tribe on Indian island |malper=Washington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Mîsyonerê amerîkî plan dikir ku "mizgîniya xirîstiyantiyê" bide sentineleyiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/police-faceoff-with-sentinelese-tribe-as-they-struggle-to-recover-slain-missionarys-body/news-story/a88d3780059939a5e11ebcfb556327ac |sernav=North Sentinel tribe: Police face-off with Sentinelese tribe as they struggle to recover slain missionary’s body |tarîx=2018-11-26 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2018-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126034539/https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/police-faceoff-with-sentinelese-tribe-as-they-struggle-to-recover-slain-missionarys-body/news-story/a88d3780059939a5e11ebcfb556327ac |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî vê bûyerê heft kes ji hêla polîsên [[Hindistan]]ê ve bi gumana piştgirîkirina gihîştina neqanûnî ya Chau ji bo giravê hatin binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/world/2018/11/21/american-believed-dead-after-encounter-with-remote-indian-tribe-hostile-outsiders/ |sernav=American tourist killed after encounter with hostile tribe on isolated Indian Ocean island, police say - The Washington Post |tarîx=2018-11-21 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2018-11-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181121184510/https://www.washingtonpost.com/world/2018/11/21/american-believed-dead-after-encounter-with-remote-indian-tribe-hostile-outsiders/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ketina herêmeke 5 mîlên deryayî (9.3&nbsp;km) li dora giravê li gorî qanûnên Hindistanê neqanûnî ye.<ref name="nypost.com">{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2018/11/23/cops-arrest-suspects-believed-to-help-us-missionary-on-fatal-trip/ |sernav=Suspects arrested believed to help US missionary on fatal trip |tarîx=2018-11-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2018-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181124013359/https://nypost.com/2018/11/23/cops-arrest-suspects-believed-to-help-us-missionary-on-fatal-trip/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="nypost.com"/> Masîgirên ku Chau bi neqanûnî birin giravê anîne ziman wan dîtiye ku sentineliyan cesedê Chau piştî ku ew hatiye kuştin li peravê bi erdê ve kaş kirine û piştre wî defin kirine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46345231 |sernav=John Allen Chau: 'Incredibly dangerous' to retrieve body from North Sentinel |tarîx=2018-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Tevî hewildanên rayedarên [[Hindistan]]ê ku bi eşîrê re rûbirûbûnek teng bû, cesedê Chau nehat girtin. Karbidestên Hindistanê gelek hewil dan ku laşê Chau bigirin lê ji ber bê encamiyê di dawiyê de dev ji van hewldanan hatiye berdan. [[Mirovnasî|Antropologek]] ku di dozê de beşdar bû ji [[The Guardian]] re got ku xetera pevçûnek xeternak di navbera lêkolîner û giravê de pir mezin e ku hewildanên din rast bike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/28/india-body-john-allen-chau-missionary-killed-by-sentinelese-tribe |sernav=India has no plans to recover body of US missionary killed by tribe |paşnav=Safi |pêşnav=Michael |paşnav2=Islands |pêşnav2=Denis Giles on the Andaman |tarîx=2018-11-28 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> == Demografiya giravê == Girava Sentinel a Bakur ji hêla sentineleyiyan ku gelên xwemalî yên di îzolekirî ya dilxwazî de dijîn ku bi zorê îzole kirina xwe diparêzin. Di raporeke sala 2012an de nifûsa wan di navbera 50 û 400 kesî de hatiye texmînkirin. Serjimara 2011an a Hindistanê 15 niştecih di 10 malbatan de destnîşan kiriye lê ev jî tenê texmînekiye ku ji hêla ''[[Times of India]]'' ve wekî "texmînek şêt" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3500_PART_B_DCHB_ANDAMAN%20%26%20NICOBAR%20ISLANDS.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2015-08-01 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2015-08-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150801173328/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3500_PART_B_DCHB_ANDAMAN%20%26%20NICOBAR%20ISLANDS.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ten-indian-families-world-knows-nothing-about/articleshow/66744174.cms |sernav=Ten Indian families world knows nothing about |tarîx=2018-11-22 |malper=The Times of India |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Mîna [[Jarawas]]ên ku jimara wan kêm bûye, nifûsa Sentinelê jî bi xetereyên potansiyel ên nexweşiyên înfeksiyonê yên ku ji wan laşên wan nikare xwe biparêze û her weha di bin xetere ya kesên ku ji derve ve nexweşiyên bi xwe re dibin giravê re rû bi rû dimînin. Hikûmeta [[Hindistan]]ê tevahiya giravê û avên derdora wê yên ku 5 mîlên deryayî (9,3&nbsp;km) dûrî giravê dirêj dibin, wekî herêmek cûda ragihandiye ku sentineliyan ji destwerdanên derve biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anonhq.com/island-tribe-hostile-outsiders-face-survival-threat/ |sernav=The Island Tribe Hostile To Outsiders Face Survival Threat |paşnav=number23 |tarîx=2015-05-08 |malper=AnonHQ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-19 |archive-date=2015-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510193654/https://anonhq.com/island-tribe-hostile-outsiders-face-survival-threat/ |url-status=dead }}</ref> == Rewşa siyasî == Qanûna [[Andaman]] û [[Nikobar]] (Parastina Eşîrên Aboriginal) ya sala 1956an parastinê dide sentineleyiyan û qebîleyên din ên li herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/explained/north-sentinel-island-andaman-nicobar-tribe-american-killed-5460144/ |sernav=Do not disturb this Andaman island |tarîx=2018-11-23 |malper=The Indian Express |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Rêveberiya [[Andaman]] û [[Nîkobar]] di sala 2005an de diyar kiriye ku niyeta wan tine ku destwerdana şêwaza jiyan an jîngeha sentineleliyan bikin û ne eleqedar in ku pêwendiyek din bi wan re peyda bikin an jî giravê birêve bibin. Her çend Girava Sentinel a Bakur bi qanûnî ne parçeyek îdarî ya xweser a [[Hindistan]]ê be jî zanyaran statûya giravê û gelê giravê wekê xweser yan jî serbixwe binav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-4PDCQAAQBAJ&pg=PA120 |sernav=Tsunami in South Asia: Studies of Impact on Communities of Andaman and Nicobar Islands |paşnav=Rao |pêşnav=Dr V. R. |tarîx=2007-05-14 |weşanger=Allied Publishers |isbn=9798184241890 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=iWlFAAAAQBAJ&pg=PA9 |sernav=Colonial Collecting and Display: Encounters with Material Culture from the Andaman and Nicobar Islands |paşnav=Wintle |pêşnav=Claire |tarîx=2013-05-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-942-8 |ziman=en }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Girava Sentînel a Başûr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Hindistanê]] [[Kategorî:Giravên Okyanûsa Hindî|Sentinel a Bakur]] if0i1ane17i8hb2u6zpfwj6ho1vca0q 2004046 2004045 2026-04-22T21:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004046 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank girav | nav = Girava Sentînel a Bakur | navê_fermî = | wêne = North Sentinel Island.jpg | wêne_firehî = | wêne_sernav = Girava Sentînel a Bakur | dûgel1 = {{Ala|Hindistan}} | dûgel1_binebeş1 = Herêmên yekbûyî | dûgel1_nav_binebeş1 = [[Giravên Andaman û Nîkobar]] | dûgel1_binebeş2 = Navçe | dûgel1_nav_binebeş2 = [[Andamana Başûr]] | gelhe = 39 | gelhe_sal = 2018 | berbelavî = | bajarê_mezin = | cih = [[Kendava Bengalê]]<br>([[Okyanûsa Hindî]]) | komgirav = [[Giravên Andaman]] | rûerd = 59,67 | dirêjahî = 7,8 | firehî = 7,0 | cihê_herî_bilind = 122 m | nexşeya_cihan = Giravên Andaman û Nîkobar#Hindistan | nc_firehî = | nc_relief = erê | koordînat = {{Koord|11|33|25.2|N|92|14|27.6|E|type:isle|display=inline,title}} }} '''Girava Sentînel a Bakur''' yek ji [[Giravên Andamanê]] ye ku di nav komgiraveke [[Hindistan]]ê ya [[Kendava Bengalê]] de ye. [[Girava Sentînel a Başûr]] yek ji giravên vê komgiravê ye.<ref name="Mukerjee">{{Jêder-malper |url=https://scroll.in/article/903254/a-visit-to-north-sentinel-island-please-please-please-let-us-not-destroy-this-last-haven |sernav=A visit to North Sentinel island: ‘Please, please, please, let us not destroy this last haven’ |paşnav=Mukerjee |pêşnav=Madhusree |malper=Scroll.in |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Girava Sentînel a Bakur warê gelê xwecih ê [[Sentînelî|sentinelî]] ye ku heya roja îro bi hêz îzolebûna xwe ya bi dilxwazî ji cîhana derve diparêzin. Tê texmînkirin ku sentînelî bi pêla mirovên ku nêzîkî 60.000 sal berê ji [[Afrîka]]yê koçî [[Asya]]yê bûne. Piştê vê koçbûnê sentînelî li Girava Sentînel a Bakur bicih bûne û ji wê demê vir ve ji cîhana derve dûrxistî mane. [[Qanûna Parastina Eşîrên Aborijîn ên Giravên Andaman û Nîkobarê ya sala 1956an]] (''The Andaman and Nicobar Islands Protection of Aboriginal Tribes Regulation 1956'') giravê û her nêzîkatiyek ji 5 mîlên deryayî (9,3&nbsp;km) nêzîktir qedexe kiriye ku civaka eşîrî ya mayî ji nexweşiyên infeksiyonê yên "herêma sereke" biparêze.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ten-indian-families-world-knows-nothing-about/articleshow/66744174.cms |sernav=Ten Indian families world knows nothing about |tarîx=2018-11-22 |malper=The Times of India |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Dever ji aliyê [[Hêzên Deryayî ya Hindistanê]] ve tê kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/11/25/asia/missionary-john-chau-north-sentinel-island-sentinelese/index.html |sernav=Indian authorities struggle to retrieve US missionary feared killed on remote island |paşnav=Chavez |pêşnav=Nicole |tarîx=2018-11-25 |malper=CNN |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Girav girêdayê [[Regierungsbezirk|navçeya îdarî]] ya [[Andaman a Başûr]] e û beşek ji axa yekîtiya Hindî ya Giravên Andaman û Nîkobarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://censusindia.gov.in/2011-VillageDirectory/Directory/short_code_rural_35.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2016-08-05 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2016-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160805145307/http://censusindia.gov.in/2011-VillageDirectory/Directory/short_code_rural_35.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di pratîkê de, rayedarên [[Hindistan]]ê daxwaza giravan nas dikin ku tenê bihêlin, kesên derveyî çavdêriya ji dûr ve (bi qeyikê û carinan bi hewayê) ji dûriyek ewledar a maqûl sinordar dike. Hikûmeta Hindistanê di bûyera ku kesek xerîb derkeve girava Sentinelê û ji ber vê yekê were kuştin sentinelan ji ber vê yekê dadgeh nake. Girav herêmek parastî ya [[Hindistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html |sernav=Stone Age tribe kills fishermen who strayed on to island |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Di sala 2018an de, hikûmeta [[Hindistan]]ê 29 giravan ku di nav de Sentinel a Bakur jî hebû di hewildanek mezin de ji bo geşkirina turîzmê ji rejîma Destûra Herêmî ya Bedew (RAP) derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thequint.com/opinion/sentinelese-tribe-andaman-islanders-eco-tourism-challenges |sernav=Sentinelese Tribe: What Headlines Won’t Tell You About Eco-Tourism |paşnav=Dutt |pêşnav=Bahar |tarîx=2018-11-24 |malper=TheQuint |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Di mijdara 2018an de, wezareta navxwe diyar kiriye ku sivikkirina qedexekirina serdanên hukûmetê armanc bû ku rê bide lêkolîner û antropologan (bi destûrek pêş-pejirkirî) ku di dawiyê de serdana giravên Sentinel bikin. Di mijdara sala 2018an de wezareta navxwe diyar kiriye ku sivikkirina qedexekirina serdanên hikûmetê armanc bû ku rê bide lêkolîner û antropologan (bi destûrek pêş-pejirkirî) ku di dawiyê de serdana giravên Sentinel bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/us-national-defied-3-tier-curbs-caution-to-reach-island/articleshow/66758172.cms |sernav=US national defied 3-tier curbs & caution to reach island |tarîx=2018-11-23 |malper=The Times of India |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Sentineliyan gelek caran êrîşî keştiyên ku nêzîk dibin kirine, gelo qeyik bi qestî serdana giravê dikirin an jî bi tenê li ser çemê koral ên li derdorê binav dibûn. Hatiye dîtin ku Sentinelî tîran li keştiyan li helîkopterên ku nizm difirin dibarînin dibarînin. Êrîşên bi vî rengî bûne sedema birîndarî û mirinan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/american-tourist-killed-in-north-sentinel-island-of-andaman-island-5456743/ |sernav=American tourist killed in Andaman island, 7 arrested |tarîx=2018-11-21 |malper=The Indian Express |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onmanorama.com/ |sernav=Home |malper=OnManorama |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://mynorthwest.com/1195065/american-on-deadly-trip-to-indian-island-god-sheltered-me-2/ |sernav=American on deadly trip to Indian island: 'God sheltered me' |tarîx=2019-03-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2019-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190325211259/http://mynorthwest.com/1195065/american-on-deadly-trip-to-indian-island-god-sheltered-me-2/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Erdnîgarî == Sentinel a Bakur 36&nbsp;km li rojavayê bajarê Wandoor li başûrê Girava Andamanê, 50&nbsp;km li rojavayê Port Blair û 59,6&nbsp;km li bakurê hevtayê wê başûr e. Qada rûerda giravê bi qasî 59,67&nbsp;km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |sernav=Chapter 8: The Tribes |tarîx=2013-05-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2013-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2016-12-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 |roja-arşîvê=2016-12-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Flora û faunaya giravê == Girav bi piranî di nav daristanên pelên fireh ên şil ên tropîkal û subtropîkal de ye. Ji ber nebûna lêkolînan, pêkhateya diyar ê flora û faunaya bejahî nayê zanîn. Maurice Vidal di sefera xwe ya sala 1880an de li giravê, Portman daristanek vekirî, "park-mîna" bi gelek darên darên guleyan (Manilkara littoralis) û her weha nimûneyên mezin û pêvekirî yên dara pembûya hevrîşim Malabar (Bombax ceiba) ragihandiye.<ref name="Mukerjee"/> Digel raporên Portman ku behsa "girek mezin" serê berazan li nêzî gundekî Sentineleyê dike, [[Berazên Hindî]] (Sus scrofa cristatus) diyar e ku li giravê û çavkaniyek xwarinê ya sereke ye ku ji bo Sentineleyê têne dîtin.<ref name="Portman 1899">{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofourrela02portuoft |sernav=A history of our relations with the Andamanese |paşnav=Portman |pêşnav=Maurice Vidal |tarîx=1899 |weşanger=Calcutta Off. of the Superintendent of Govt. Print., India |kesên-din=Robarts - University of Toronto }}</ref> [[Lîsteya Sor a IUCN]], Sentinel a Bakur wekî jîngehek girîng a kêvcarkên gûzê (Birgus latro) destnîşan dike ku ev celeba kêvcarkan li piraniya giravên din ên Andaman ji bilî Sentinelên Başûr û Andamanên Biçûk hatine tinekirin. Ji ber ku tevî kêmbûna anketan, jîngeha bêkêmasî îhtîmal e ku piştgirî bide cihêrengiya jiayan çûkan, Girava Sentinel a Bakur, ligel [[Girava Sentinel a Başûr]], ji hêla [[BirdLife International]]ê ve wekî Qadek Teyran a Girîng a Cîhanê (IBA) hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/north-and-south-sentinel-iba-india |sernav=BirdLife Data Zone |malper=datazone.birdlife.org |roja-gihiştinê=2023-04-12 }}</ref> Jiyana deryayî ya dora giravê jî baş nehatiye lêkolîn kirin. Tê zanîn ku refikek mezin a Coral (îng) giravê dorpêç dike û mangrov jî têne zanîn ku peravên wê dorpêç dikin. A c. Rapora sala 1999an ji cûrbecûrên nêzî giravê destnîşan dike ku refikên li dora giravê di sala 1998an de di El Niño de spî bûne lê ji wê demê ve mezinbûna nû ya Coral (îng) hatiye dîtin. Li gorî îdiayên di ava giravê de segmasî jî hatine dîtin. Kevirên deryayê jî di heman demê de li nêzî giravê jî çêdibin, ji ber ku Portman got ku ew ji bo Sentineleyê jî çavkaniyek xwarinê ya sereke ne û yek li ser lêkolînek 1999an a avên derdorê hate dîtin. Di heman lêkolînê de Delfîn jî hatine dîtin.<ref name="Mukerjee"/><ref name="Portman 1899"/> == Dîrok == [[Onge]], yek ji gelên din ên xwemalî yên Andaman e ku hay ji hebûna Girava Sentinel a Bakur hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |sernav=Chapter 8: The Tribes |tarîx=2013-05-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-14 |roja-arşîvê=2013-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="Pandya2009">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UzX63tCpXQC |sernav=In the Forest: Visual and Material Worlds of Andamanese History (1858-2006) |paşnav=Pandya |pêşnav=Vishvajit |tarîx=2009-04-16 |weşanger=University Press of America |isbn=978-0-7618-4272-9 |ziman=en }}</ref> Navê wan ê kevneşopî ji bo giravê ''Chia daa Kwokweyeh'' e. Di heman demê de di navbera wan û sentineliyan de çandên biçûkên wek hev yên xurt ku hatiye dîtin hene. Lêbelê [[Onge]] yên ku di sedsala 19an de ji hêla brîtaniyan ve birin Girava Sentinel a Bakur, nikaribû zimanê sentineliyan fam bike, ji ber vê yekê heyama girîng a veqetandinê gengaz e.<ref name=":0" /><ref name="Pandya2009" /> === Serdanên brîtaniyan === Lêkolînerê brîtanî [[John Ritchie]] "gelek ronahî" ji keştiyek lêkolînê ya hîdrografîk a Pargîdaniya Hindistana Rojhilat, [[Diligent]], dema ku ew di sala 1771ê de di ber giravê re derbas dibe dîtiye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |sernav=Goodheart |tarîx=2012-09-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-14 |roja-arşîvê=2012-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120925024523/http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Homfray]] ku rêveberek bû di adara sala 1867an de çûye giravê.<ref name="Ratha 1997">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=TZOvYPBrxl0C&pg=PA287 |sernav=Contemporary Society: Structure and process |paşnav=Ratha |pêşnav=S. N. |paşnav2=Pfeffer |pêşnav2=Georg |paşnav3=Behera |pêşnav3=Deepak Kumar |tarîx=1997 |weşanger=Concept Publishing Company |isbn=978-81-7022-641-3 |ziman=en }}</ref> Di dawiya heman salê de di demsala mûsonê ya havînê, Nînewa, keştiyek bazirganiyê ya Hindistanê, li ser refikek li nêzî giravê têk çû. 106 rêwî û tîmên sax bi keştiyê re li peravê asê mane û rastî êrîşên sentineliyan hatine. Keştî û kesên ku bi keştiya re li wir asê mabûn ji hêla hêzên rizgarkirina Royal Navy ve hatin dîtin û hatin rizgarkirin.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === Seferên Portman === Seferek bi serokatiya Maurice Vidal Portman, rêveberek hikûmetê ku hêvî dikir ku li ser niştecîh û adetên wan lêkolîn bike, di çileya sala 1880an de derkete Girava Sentinel a Bakur. Komê toreke rêçok û çend gundên biçûkên terikandî dîtin. Piştî çend rojan, şeş sentineleyî, jinek pîr û çar zarok, birin [[Port Blair]]ê. Karbidestê kolonyal yê berpirsiyarê operasyonê nivîsand ku tevahiya komê "Bi lez nexweş ket û kal û jina wî mirin, ji ber vê yekê çar zarok bi hejmarek diyarî vegerandin giravê." Çûyîna duyemîn a giravê ku ji hêla Portman ve ku piştî teqîna Krakatoa ku wekê êrîşa ku wekê êrîşa keştiyek hatiye fem kirin û wekî nîşana tengahiyê ya keştiyek hate şîrove kirin, di 27ê tebaxa sala 1883an de pêk hatiye. Komek lêgerînê derketin giravê û berê vegera xwe hinek diyarî ji bo niştecihên giravê hêştin li giravê û ji giravê derketin. Portman di navbera çileya sala 1885 û çileya sala 1887an de çend caran dîsa çûye giravê. === Piştî serxwebûna Hindistanê === [[Wêne:North Sentinel Island 1732160137 dff5236475 o.jpg|thumb|upright=1.5|Nexşeya Landsat ya Girava Sentinel a Bakur]] Komên keşfê yên [[Hindistan]]ê bi fermana ku bi sentineleyiyan re têkiliyên dostane saz bikin, çend sal carekê di destpêka sala 1967an de serdanên kurt li giravê pêk anîn. Di sala 1975an de Leopold III ya [[Belçîka]]yê, li ser gera [[Andaman]]ê ji hêla payebilindên herêmî ve ji bo rêwîtiyek şevekê ber bi avên li Girava Sentinel a Bakur ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |sernav=Goodheart |tarîx=2012-09-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2012-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120925024523/http://andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keştiya kargoyê MV Rusley di nîvê sala 1977an de li ser peravê giravê asê maye û keştiya MV Primrose jî di 2ê tebaxa sala 1981ê de li ser perava giravê asê maye. Kaptanê Primrose bi radyoyê xwest ku çekên giran bi awayekî bilez ji wan re bê şandin ku xebatkarên wî bikaribin xwe biparêze. Ji ber ku bahozeke mezin li deryayê hebû keştiyên din negihîştin wan lê giraniya bahoza deryayê jî nehişt ku giravî nêzî keştiyê bibin. Piştî hefteyek xebatkarên keştiyê bi helîkopterek ku bi peymana [[Pargîdaniya Petrol û Gaza Xwezayî ya Hindistanê]] (ONGC) hatiye şandin xebatkarên keştiyê hatin rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coolinterstingstuff.com/ |sernav=The strange mystery of North Sentinel Island – Strange Unexplained Mysteries |paşnav=Mystery |pêşnav=Strange |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2021-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210225024936/http://www.coolinterstingstuff.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heta niha daneyên ku hatine wergirtin tê zanîn ku sentineleyiyan her du keştiyên binavbûyî ji bo hesinan rûxandine. Niştecîhên ji [[Port Blair]]ê jî serdana cihê ku keştî asê mabûn kirin ku barhilgiran vegerînin. Di sala 1991ê de operatorên rizgarkirinê destûr dan ku keştiyan hilweşînin.<ref name="Pandya2009"/> Yekem têkiliya aştiyane ya bi sentineleyiyan re ji hêla [[Triloknath Pandit]] ve ku rêvebirê [[Lêkolîna Antropolojî ya Hindistanê]] ye û hevkarên wê ve di 4ê çileya sala 1991ê de hate pêk anîn.<ref name="Ratha 1997"/> Tevî ku Pandit û hevkarên wê karîbûn têkiliyên dostane yên dubare bikin, gûz û diyariyên din ji sentineleyiyan re bavêjin, di têgihîştina zimanê sentineleyî de pêşkevtinek çênebû û sentineleyiyan çend caran ew hişyar kirin ku ew pir dirêj bimînin. Serdanên Hindistanê ji bo giravê di sala 1997an ji bo ewlehiya tenduristiyê ya sentineleyiyan hate rawestiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |sernav=Chapter 8: The Tribes |tarîx=2013-05-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2013-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Sentineleyî ji erdheja sala 2004an a li [[Okyanûsa Hindî]] û encamên wê yên paşerojê, di nav de tisunami û bilindbûna avê ya li giravê sax filitîn. Sê roj piştî erdhejê, helîkoptereke hikûmeta Hindistanê çavdêriya çend giravan kir û ev helîkoptera ku serdana girava Sentinelê dike ji aliyê sentineleyiyan ve rastî êrîşa tîr avêtin û riman û [[kevir]] avêtinan tê li ser vî yekê hatiye zanîn ku şêniyên giravê ji ber erdhejê û tsunamiyê xwe parastin e.<ref name="Pandya2009"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/world/with-one-last-breath-a-people-and-language-are-gone/NKEB4O2PRTBFKDTYCFEDJSIR6E/ |sernav=With one last breath, a people and language are gone |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Di çileya sala 2006an de du masîgirên hindî, Sunder Raj û Pandit Tiwari, bi neqanûnî di avên qedexe de [[masî]] digirtin û gelek nêzîkî giravê dibin û li ser vê yekê her dû masîgirên hindî ji hêla sentineleyiyan ve têne kuştin. Jiber ku masîgirên hindî bê qanûnî ber bi giravê ve çûbûn tu dozek li dijî sentineleyiyan ve nehate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html |sernav=Stone Age tribe kills fishermen who strayed on to island |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Di mijdara sala 2018an de [[John Allen Chau]] ku mîsyonerekî amerîkî ya 26 salî ku ji hêla Hemî Netewên Bingeh-Misûrî ve hatibû perwerdekirin û şandin, di rêwîtiyek neqanûnî ya giravê ku qedexe bû de ji aliyê sentineleyiyan ve hate kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-46301059 |sernav=John Allen Chau: What we could learn from remote tribes |tarîx=2018-11-24 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2018/11/21/american-believed-dead-after-encounter-with-remote-indian-tribe-hostile-outsiders/ |sernav=‘God, I don’t want to die,’ U.S. missionary wrote before he was killed by tribe on Indian island |malper=Washington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Mîsyonerê amerîkî plan dikir ku "mizgîniya xirîstiyantiyê" bide sentineleyiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/police-faceoff-with-sentinelese-tribe-as-they-struggle-to-recover-slain-missionarys-body/news-story/a88d3780059939a5e11ebcfb556327ac |sernav=North Sentinel tribe: Police face-off with Sentinelese tribe as they struggle to recover slain missionary’s body |tarîx=2018-11-26 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2018-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126034539/https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/police-faceoff-with-sentinelese-tribe-as-they-struggle-to-recover-slain-missionarys-body/news-story/a88d3780059939a5e11ebcfb556327ac |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî vê bûyerê heft kes ji hêla polîsên [[Hindistan]]ê ve bi gumana piştgirîkirina gihîştina neqanûnî ya Chau ji bo giravê hatin binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/world/2018/11/21/american-believed-dead-after-encounter-with-remote-indian-tribe-hostile-outsiders/ |sernav=American tourist killed after encounter with hostile tribe on isolated Indian Ocean island, police say - The Washington Post |tarîx=2018-11-21 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2018-11-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181121184510/https://www.washingtonpost.com/world/2018/11/21/american-believed-dead-after-encounter-with-remote-indian-tribe-hostile-outsiders/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ketina herêmeke 5 mîlên deryayî (9.3&nbsp;km) li dora giravê li gorî qanûnên Hindistanê neqanûnî ye.<ref name="nypost.com">{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2018/11/23/cops-arrest-suspects-believed-to-help-us-missionary-on-fatal-trip/ |sernav=Suspects arrested believed to help US missionary on fatal trip |tarîx=2018-11-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2018-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181124013359/https://nypost.com/2018/11/23/cops-arrest-suspects-believed-to-help-us-missionary-on-fatal-trip/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="nypost.com"/> Masîgirên ku Chau bi neqanûnî birin giravê anîne ziman wan dîtiye ku sentineliyan cesedê Chau piştî ku ew hatiye kuştin li peravê bi erdê ve kaş kirine û piştre wî defin kirine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46345231 |sernav=John Allen Chau: 'Incredibly dangerous' to retrieve body from North Sentinel |tarîx=2018-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Tevî hewildanên rayedarên [[Hindistan]]ê ku bi eşîrê re rûbirûbûnek teng bû, cesedê Chau nehat girtin. Karbidestên Hindistanê gelek hewil dan ku laşê Chau bigirin lê ji ber bê encamiyê di dawiyê de dev ji van hewldanan hatiye berdan. [[Mirovnasî|Antropologek]] ku di dozê de beşdar bû ji [[The Guardian]] re got ku xetera pevçûnek xeternak di navbera lêkolîner û giravê de pir mezin e ku hewildanên din rast bike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/28/india-body-john-allen-chau-missionary-killed-by-sentinelese-tribe |sernav=India has no plans to recover body of US missionary killed by tribe |paşnav=Safi |pêşnav=Michael |paşnav2=Islands |pêşnav2=Denis Giles on the Andaman |tarîx=2018-11-28 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> == Demografiya giravê == Girava Sentinel a Bakur ji hêla sentineleyiyan ku gelên xwemalî yên di îzolekirî ya dilxwazî de dijîn ku bi zorê îzole kirina xwe diparêzin. Di raporeke sala 2012an de nifûsa wan di navbera 50 û 400 kesî de hatiye texmînkirin. Serjimara 2011an a Hindistanê 15 niştecih di 10 malbatan de destnîşan kiriye lê ev jî tenê texmînekiye ku ji hêla ''[[Times of India]]'' ve wekî "texmînek şêt" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3500_PART_B_DCHB_ANDAMAN%20%26%20NICOBAR%20ISLANDS.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2015-08-01 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2015-08-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150801173328/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3500_PART_B_DCHB_ANDAMAN%20%26%20NICOBAR%20ISLANDS.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ten-indian-families-world-knows-nothing-about/articleshow/66744174.cms |sernav=Ten Indian families world knows nothing about |tarîx=2018-11-22 |malper=The Times of India |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Mîna [[Jarawas]]ên ku jimara wan kêm bûye, nifûsa Sentinelê jî bi xetereyên potansiyel ên nexweşiyên înfeksiyonê yên ku ji wan laşên wan nikare xwe biparêze û her weha di bin xetere ya kesên ku ji derve ve nexweşiyên bi xwe re dibin giravê re rû bi rû dimînin. Hikûmeta [[Hindistan]]ê tevahiya giravê û avên derdora wê yên ku 5 mîlên deryayî (9,3&nbsp;km) dûrî giravê dirêj dibin, wekî herêmek cûda ragihandiye ku sentineliyan ji destwerdanên derve biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anonhq.com/island-tribe-hostile-outsiders-face-survival-threat/ |sernav=The Island Tribe Hostile To Outsiders Face Survival Threat |paşnav=number23 |tarîx=2015-05-08 |malper=AnonHQ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-19 |roja-arşîvê=2015-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150510193654/https://anonhq.com/island-tribe-hostile-outsiders-face-survival-threat/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Rewşa siyasî == Qanûna [[Andaman]] û [[Nikobar]] (Parastina Eşîrên Aboriginal) ya sala 1956an parastinê dide sentineleyiyan û qebîleyên din ên li herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/explained/north-sentinel-island-andaman-nicobar-tribe-american-killed-5460144/ |sernav=Do not disturb this Andaman island |tarîx=2018-11-23 |malper=The Indian Express |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Rêveberiya [[Andaman]] û [[Nîkobar]] di sala 2005an de diyar kiriye ku niyeta wan tine ku destwerdana şêwaza jiyan an jîngeha sentineleliyan bikin û ne eleqedar in ku pêwendiyek din bi wan re peyda bikin an jî giravê birêve bibin. Her çend Girava Sentinel a Bakur bi qanûnî ne parçeyek îdarî ya xweser a [[Hindistan]]ê be jî zanyaran statûya giravê û gelê giravê wekê xweser yan jî serbixwe binav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-4PDCQAAQBAJ&pg=PA120 |sernav=Tsunami in South Asia: Studies of Impact on Communities of Andaman and Nicobar Islands |paşnav=Rao |pêşnav=Dr V. R. |tarîx=2007-05-14 |weşanger=Allied Publishers |isbn=9798184241890 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=iWlFAAAAQBAJ&pg=PA9 |sernav=Colonial Collecting and Display: Encounters with Material Culture from the Andaman and Nicobar Islands |paşnav=Wintle |pêşnav=Claire |tarîx=2013-05-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-942-8 |ziman=en }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Girava Sentînel a Başûr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Hindistanê]] [[Kategorî:Giravên Okyanûsa Hindî|Sentinel a Bakur]] me2l5ddxwrqqtwozvoft29ye5ofl0ro Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2004065 2003933 2026-04-23T08:20:57Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2004065 wikitext text/x-wiki == 2026-04-23T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-22T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-21T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-20T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-19T08:20:38Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-18T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-17T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2002447 Qeydên kevn]''' 4yqo84v5s9lpsa7rmwagddh4cft41si 2004089 2004065 2026-04-23T11:53:17Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2004089 wikitext text/x-wiki == 2026-04-23T11:53:16Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-23T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-22T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-21T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-20T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-19T08:20:38Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-18T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2002544 Qeydên kevn]''' fg9q27pxmxio9qhlqu28fmxyd4p0qd6 Modul:Transclusion count/data/Ç 828 181388 2004066 1984846 2026-04-23T09:03:15Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2004066 Scribunto text/plain return { ["Çavkanî"] = 74000, ["Çavkanî/styles.css"] = 74000, ["Çavkanî_bigere"] = 73000, ["Çavkanî_bigere_sereke"] = 2900, ["Çepê_paqij_bike"] = 44000, } edm6xwz2c18ue72i1b2jnxpajm0cby7 Modul:Transclusion count/data/F 828 181392 2004067 1988789 2026-04-23T09:03:19Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2004067 Scribunto text/plain return { ["FindYDCportal"] = 3700, ["Find_general_sources"] = 73000, ["Find_sources"] = 73000, ["Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Fix"] = 3200, ["Fix/category"] = 3200, ["For_loop"] = 100000, ["Fransa-erdnîgarî-şitil"] = 27000, ["Modul:FindYDCportal"] = 7800, ["Modul:Find_sources"] = 76000, ["Modul:Find_sources/config"] = 76000, ["Modul:Find_sources/links"] = 76000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_general_sources"] = 73000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Modul:ForLoop"] = 100000, } jgjlghnux11ru7iudbpbottp7nvnpre Modul:Transclusion count/data/J 828 181397 2004068 1988791 2026-04-23T09:03:24Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2004068 Scribunto text/plain return { ["Jêder-kitêb"] = 2300, ["Jêder-malper"] = 52000, } d4okrebxuz8gx409q3ghdlbghxp0o66 Modul:Transclusion count/data/M 828 181400 2004069 1991207 2026-04-23T09:03:27Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2004069 Scribunto text/plain return { ["MONTHNAME"] = 2500, ["MONTHNUMBER"] = 2500, ["Main_other"] = 178000, ["Max"] = 162000, ["Max/2"] = 46000, ["Mbox"] = 2900, ["Mehsal"] = 7200, ["Mehsal-1"] = 7100, ["Monthyear"] = 7200, ["Monthyear-1"] = 7100, ["Modul:Mapframe"] = 54000, ["Modul:Matematîk"] = 48000, ["Modul:Math"] = 174000, ["Modul:Message_box"] = 121000, ["Modul:Message_box/ambox.css"] = 18000, ["Modul:Message_box/cmbox.css"] = 6200, ["Modul:Message_box/configuration"] = 26000, ["Modul:Message_box/tmbox.css"] = 100000, } dgnod0xh4t17gmfi9mwk3nwk29ms452 Modul:Transclusion count/data/W 828 181412 2004070 1995537 2026-04-23T09:03:39Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2004070 Scribunto text/plain return { ["Wdib"] = 51000, ["Webarchive"] = 2600, ["Welat/çemandî"] = 5900, ["WikiProject_banner_shell/styles.css"] = 98000, ["Wikidata"] = 64000, ["WikidataCoord"] = 47000, ["WikidataKoord"] = 47000, ["Wikidata_image"] = 3200, ["Wîkîdaneyê_bibîne"] = 11000, ["Wîkîproje_Almanya"] = 9100, ["Wîkîproje_Fransa"] = 31000, ["Wîkîproje_Kurdistan"] = 22000, ["Wîkîproje_Sal"] = 21000, ["Wîkîproje_Welat"] = 2500, ["Wîkîproje_Îtalya"] = 8800, ["Modul:Wd"] = 64000, ["Modul:Wd/i18n"] = 64000, ["Modul:Webarchive"] = 2600, ["Modul:Webarchive/data"] = 2600, ["Modul:WikiProject_banner"] = 96000, ["Modul:WikiProject_banner/auxiliary"] = 21000, ["Modul:WikiProject_banner/config"] = 96000, ["Modul:WikiProject_banner/styles.css"] = 95000, ["Modul:Wikidata"] = 3500, ["Modul:Wikidata/i18n"] = 3500, ["Modul:WikidataIB"] = 92000, ["Modul:WikidataIB/i18n"] = 93000, ["Modul:WikidataIB/nolinks"] = 93000, ["Modul:WikidataIB/titleformats"] = 93000, ["Modul:WikidataKoord"] = 47000, ["Modul:Wikitext_Parsing"] = 96000, } l0r8pvyvm54h9qq7yk9yonvmh5gwws8 Gotûbêj:Herîr, Hewlêr 1 190627 2004015 1455806 2026-04-22T12:21:07Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Gotûbêj:Herîr]] weke [[Gotûbêj:Herîr, Hewlêr]] guhart 1455806 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} }} ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur Krasnogorsk 0 247121 2004059 1837628 2026-04-23T06:30:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004059 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Krasnogorsk''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Красногорск) bajar û şaredariyeke [[Oblasta Moskowê]] ye. Bajêr li peravên çemê Moskowê û li sinorê bakurê rojavayê Moskowê hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 187.664 kes e. == Dîrok == Cihê bajêr di sala 1932an hatiye avakirin û ji wê demê vir ve şêniyên bajêr hene. Di sala 1940an nifûsa bajêr zêde dibe û statuya bajarî werdigire. Dibistana Navendî ya Antî-Faşîst ku gelek [[Komûnîzm|komûnîstan]] lê di xwendin li bajarê Krasnogorsk bû. === Êrîşa terorî ya sala 2024an === Di 22 adara sala 2024an de demjimêr li dora 20:00 MSK (UTC+3) de li cîhê muzîkê ya [[Crocus City Hall]] ku li bajêr e li dijî xelkên sivîl êrîşek pêk hatiye. Êrîş demek kurt berî ku koma rûsî [[Pîknîk]] dest bi konsera xwe bike bi armancgirtina sivîlan ji aliyê çar êrîşkaran ve pêk hatiye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.clarin.com/mundo/atentado-moscu-isis-k-difundio-escalofriante-video-ataque-adentro-gritos-ala-grande_0_2hfxIkC2ao.html |sernav=Atentado en Moscú: ISIS-K difundió un escalofriante video del ataque desde adentro con gritos de "Alá es grande" |malper=Clarín |tarîx=2024-03-23 |roja-gihiştinê=2024-03-26 |ziman=es |paşnav=Clarín |pêşnav=Redacción }}</ref> Di ve êrîşê 139 kes hatin kuştin û bi sed kesan zedetir birîndar bûne. == Gelhenasî == {{Nifûsa tarîxî|5=1939|6=18385|7=1959|8=35183|9=1970|10=62690|11=1979|12=77370|13=1989|14=90477|15=2002|16=92545|17=2010|18=116896|19=2021|20=187634|type=|footnote=Çavkanî: Hejmarkirina hikûmetê<ref> {{Jêder-malper |url=https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya |sernav=Росстат — Итоги ВПН-2020. Том 1 Численность и размещение населения |malper=rosstat.gov.ru |roja-gihiştinê=2024-03-26 }}</ref>}} == Bajarên hevçeng == Hevçengên bajarê Keasnogorsk:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Города побратимы |url=http://krasnogorsk-adm.ru/ist/goroda-pobratimy/ |malper=krasnogorsk-adm.ru |weşanger=Krasnogorsk |ziman=ru |roja-gihiştinê=2020-02-05 |roja-arşîvê=5 sibat 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200205082458/http://krasnogorsk-adm.ru/ist/goroda-pobratimy/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * {{Sembola alayê|FRA}} [[Antibes]], Fransa * {{Sembola alayê|NED}} [[Goirle]], Holenda * {{Sembola alayê|GER}} [[Höchstadt|Höchstadt an der Aisch]], Almanya * {{Sembola alayê|BLR}} [[Karelichy]], Belarûs * {{Sembola alayê|BUL}} [[Slivnitsa]], Bulgaristan * {{Sembola alayê|LVA}} [[Tukums Municipality|Tukums]], Letonya * {{Sembola alayê|POL}} [[Wągrowiec]], Polonya {{div col end}} == Mijarên têkildar == * [[Êrîşa Crocus City Hallê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.gorodkrasnogorsk.ru/ Malpera fermî a bajarê Krasnogorsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204105715/http://gorodkrasnogorsk.ru/ |date=2020-12-04 }} {{in lang|ru}} * [http://www.zorky.ru/ Malpera fermî a kulûba Zorky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117094258/http://www.zorky.ru/ |date=2013-01-17 }}, kulûbekî ku li Krasnogorsk bi cih e {{in lang|ru}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1932an li Rûsyayê]] [[Kategorî:Bajarên Rûsyayê]] b66btah3dlcuerf3carstg0tn2k250d Ismaîl al-Fârûqî 0 277681 2004053 1898877 2026-04-23T02:12:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004053 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Isma'îl Râjî El-Farûqî''' ({{Bi-ar|إسماعيل راجي الفاروقي}}, 1 Çile, 1921 – 27 Gulan, 1986) profesorek ji [[Filistîn (herêm)|filistînî]] bû ku li [[Amerîka]]yê dijî. Wî di derbarê zanistên îslamî û civakên xweşbaweriyên dinan de xebatan neşandiye. Al-Farûq li Zanîngeha Al-Ezherê ya li Qehîrê xwendina xwe yê zaningehê diqedîne û paşê li zanîngehên [[Amerîkaya Bakur]], li zanîngehên wekê [[McGill University]] ya li [[Montreal]], mamostetî kiriye. Li Zanîngeha Templeyê wekê mamosteya zanîna dînî xebitiye ku programên lêkolîna îslamî daye ava kirin. Herwiha ew ji pêşniyarkirinê ya Desteya Navneteweyî ya Berfirehiyên Îslamî (IIIT) de bû. Al-Farûqî zêdetir ji 100 nivîs û 25 pirtûk nivîsandiye ku di nav wan de ''Christian Ethics'' û ''Al-Tawhid: Its Implications for Thought and Life'' hene. == Jiyana pêşîn û xwendin == Al-Farûqî di [[Yaffa]] ya di Filistînê ya di serdema desthilatdariya Birîtanya yê de ji dayîk bûye.<ref name="Yusuf2021">{{Jêder-kitêb |sal=2021 |sernav=Essential Writings: Ismail Al Faruqi |cih=Kuala Lumpur |weşanger=IBT Books |edîtor=Imtiyaz Yusuf |rûpel=3 }}</ref><ref name="OxfordIslam">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095811314 |sernav=Faruqi, Ismail Raji al- (1986) |xebat=The Oxford Dictionary of Islam |weşanger=Oxford Reference |roja-gihiştinê=2024-07-04 }}</ref> Bavê wî, 'Abd al-Huda al-Faruqi, qaziya îslamî bû. Al-Farûqî perwerdahiya xwe yê destpêkî li mal û mizgeftê wergirtiye. Di sala 1936an dest bi xwendina xwe yê li Koleja Fransî ya Dominîk ya li Jaffa kiriye.<ref name="Yusuf2021" /><ref name="Esposito2001">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Esposito |pêşnav1=John L. |paşnav2=Voll |pêşnav2=John O. |sernav=Makers of Contemporary Islam |beş=Ismail al-Faruqi |sal=2001 |weşanger=Oxford University Press |rr=52–70 }}</ref> Di sala 1942an de ew bû registrarê civakên hevkariya di ser hukumeta Brîtanyayê ya Mandatê li Qudusê. Di sala 1945'ê de ew bû serokê herêma Galîlê.<ref name="OxfordIslam" /> Paşê, di dawiyê ya şerê navbera Ereb û Îsraîlê de, ew çû zanîngehê ya Amerîkan li Beyrutê û li vir fêrbûna xwe domand.<ref name="Badri2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Badri |pêşnav=Malik |sal=2014 |sernav=Psychological Reflections on Ismail al-Faruqi's Life and Contributions |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=31 |hejmar=2 |rr=145–152 |doi=10.35632/ajis.v31i2.1052 }}</ref> Paşê ew xwendina xwe li [[Zanîngeha Indiana]] qedandin û di felsefeyê de mastera xwe di sala 1949'ê de girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |year=1949 |title=The Ethics of Reason and the Ethics of Life (Kantian and Nietzschean Ethics) |type=Master's thesis |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew paşê mastereke din li Harvard University kir û di sala 1952'ê de PhD xwe ji Zanîngeha Indiana girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il |title=On Justifying the Good |type=PhD thesis |year=1952 |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew di felsefeyê de li ser etîka zanistên Îslamî û etîkaya komî di derbarê teqînatên civakî de jêhatî bû.<ref name="Fletcher2014">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Inter-faith Dialogue and the Work of Ismail Al-Faruqi |tarîx=2014 |weşanger=I.B.Tauris |cih=United Kingdom |rûpel=34 }}</ref> == Kar û lêkolîn == Di sala 1958'ê de, al-Farûqî hewldaneke mehmanî ya li Fakulteta Dînê ya McGill University ya li Kanada kir. Ew li wir di navê Wilfred Cantwell Smith, stûdyoya zanistên Îslamî ya zanîngehê de, xebitî û fêrbûna Îslam, dînên din û afirandina civaka dijîtiya dinî de bû. Al-Farûqî heya sala 1961'an de li wir mamoste bû.<ref name="Montreal">{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic scholar slain in U.S. was figure in Montreal |paşnav=Balfour |pêşnav=Clair |tarîx=31 tîrmeh 1986 |xebat=The Gazette |cih=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19860731&id=sBUyAAAAIBAJ&sjid=DaYFAAAAIBAJ&pg=3896,4415821 }}</ref> Paşê, di sala 1961'ê de, ew ji bo du salan bi taybetî hewlê di Çarçoveya Lêkolîna Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Karachi ya Pakistanê kir, ku ew hevalberiya zanistên din û tevgerên îdeolojik bi awayekî berfirehê lêkolîn kir.<ref name="Yusuf2021" /> Di sala 1964'ê de, al-Farûqî vegeriya Dewletên Yekbûyî û di navbera mamosteyên mehmanê ya li Zanîngeha Chicago û zanîngeha Syracuse University de xebitî. Di sala 1968'an de, ew mamoste û desthilatdar di Lêkolîna Zanistên Dînî ya di Temple University de bû û ew programê lêkolîna Îslamî ava kir û heta mirina wî di sala 1986'ê de xebata wî di vir dom kir.<ref name="Yusuf2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yusuf |pêşnav=Imtiyaz |sernav=Ismail al-Faruqi's Contribution to the Academic Study of Religion |kovar=Islamic Studies |cild=53 |hejmar=1/2 |rr=108–110 |tarîx=Spring–Summer 2014 |weşanger=Islamic Research Institute, International Islamic University, Islamabad |jstor=44627369 |url=https://www.jstor.org/stable/44627369 }}</ref> Di dema xebata wî de, al-Farûqî mamosteyên nû yên gelekî hêvîdar fêr kir û mamosteyê xwe ya birêz, John Esposito, ji wan de bû.<ref name="auto">{{Jêder-kitêb |paşnav=Quraishi |pêşnav=M. Tariq |sernav=Ismail al-Faruqi: An Enduring Legacy |tarîx=1986 |weşanger=MSA Publications |rûpel=9 }}</ref><ref name="AJISS">{{Jêder-kovar |sernav=Editorial |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=28 |hejmar=3 |sal=2011 |rr=ii-xii }}</ref> Di sala 1977'ê de, al-Farûqî rolê çalak li Yekem Konferansa Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Meka hilkişandin. Emperatora Îslamî ya dijîtî di vê konferansa de derket û di binavên diyaran de, M. Kamal Hassan, Syed Muhammad Naquib al-Attas, û Syed Ali Ashraf ji konferansa de bibîranî. Ev konferans sedemî bû ku zanîngehên Îslamî li hember gelek welatên din, wekî Dhaka, Islamabad, Kuala Lumpur, Kampala û Niğer ava bû.<ref name="AJISS" /> == Felsefe û bîrî == Al-Farûqî di destpêkê de di ser ''‘urubah'' (Îslamî nasb û îmana têkildarî) fikirînên xwe avêt, lê heta paşê bîrên xwe yên ser ''tawhid'' û ''Islamî nasb'' mezin kir. Ew baweriya ku Îslam çanda yekîtiya dîrokî û nasnameya Îslamî çêtir dike û bi her dînê re yek dibe, da ku civaka Îslamî dîtinî û pêşve bi civakên dinî be. Ev hûnerekî bîrî û dema şîna Islamê bi çand û zanîna dînî ve girêdayî dît.<ref name="Urubah">{{Jêder-kitêb |paşnav=Al-Faruqi |pêşnav=Isma'il R. |sernav='Urubah and Religion: An Analysis of the Dominant Ideas of Arabism and of Islam as Its Heights Moment of Consciousness |series=On Arabism |cild=1 |cih=Amsterdam |weşanger=Djambatan |sal=1962 }}</ref> Al-Farûqî ji bo ‘’tawhid’’ (îmana yekîtiya Xwedê) di nav wê bîrê de hinek keyfî îmhe ya dîrokî û nasnamekî kesên muselman nas kir û wê yekîtiya dînîyê bi dest pêkirin pêşkêş kir. Ji bo wê êkseriyeta xwîya xwe di civakên dînî de vekişand û ku duya yekîtî bi karanîna wî pirskirina nêzîkbûnê û serperce bû. Herwiha ew lêkolîn û zêdeye her yek li ser ‘’tawhid’’ da ya ku di civakên Îslamî de ye. Di 1980’an de, al-Farûqî projeya “Islamizasyona zanistê” ya xwe da destpê kir û wê zanistên dînî di nav civakên din de ye jiber ku her zanîna zanistî zêde bikirin û wî jî ji bo çandê û pêşniyarkirina hewlên nû dike.<ref name="AJISS"/> Di nav wê derbareyê de, wî di felsefeya ''meta-dîn'' (binpêkirina dîrokî û bîrî yên dînî) de, zêdeyên bi tevgerên meta-dînî dîtin û nas kir. Baweriya ku asîlî ‘’meta-religion’’ê ne dînêt piçûkî ye û her kes ku bi pêşniyarkirinê re têkevin û wêk bîrbirinê bide civakên Îslamî û dînên din.<ref name="Fletcher2015">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles D. |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Interfaith Dialogue and the Work of Isma'il al-Faruqi |cih=London |weşanger=I.B. Tauris |sal=2015 |rr=43–45 }}</ref> == Mirin == Di Gulan 1986'ê de, al-Farûqî û hevalbese wî di malê xwe ya li Wyncote, Pennsylvania de hatin kuştin ji aliyê Yusuf Alî yê binav Joseph Louis Young.<ref name="OxfordIslam" /> Wî dema kuştinê pejirand, hate biryar kirin ji bo cezayê mirinê, lê di sala 1996’ê de di girtîgehê de bi sedemên xwezayî mir. Jinên wan ji bûyerê vejiyan lê giran birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/1987/01/18/us/black-muslim-charges-in-slaying-of-islamic-scholar-and-his-wife.html |sernav=Black Muslim Charged in Slaying of Islamic Scholar and His Wife |tarîx=18 kanûna paşîn 1987 |malper=[[The New York Times]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mcall.com/1987/07/08/confession-details-stalking-slaying-of-islamic-scholars/ |sernav=Confession Details Stalking, Slaying Of Islamic Scholars |paşnav=O'Bryan |pêşnav=Ruth |tarîx=8 tîrmeh 1987 |malper=The Morning Call |roja-gihiştinê=13 gulan 2018 |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180702011159/http://articles.mcall.com/1987-07-08/news/2595065_1_confession-young-knife |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |sernav=Inside the Capitol (Joseph Louis Young dies of natural causes on death row) |paşnav=Bell |pêşnav=Adam |tarîx=11 adar 1996 |malper=The Patriot News |roja-gihiştinê=2024-11-02 |archive-date=2019-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022182222/https://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |url-status=dead }}</ref> Teoriyên cûrbecûr di derbarê hewlên kuştinê de hate pêşkêş kirin, ku di nav de şîna wan ku kuştiya siyasî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wrmea.org/1986-november/focus-on-arabs-and-islam.html |sernav=Focus on Arabs and Islam |paşnav=Toth |pêşnav=Anthony B. |tarîx=November 1986 |malper=[[Washington Report on Middle East Affairs]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Assassination motive behind al-Faruqi killings |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19860820&id=MNRHAAAAIBAJ&sjid=vo4DAAAAIBAJ&pg=5815,1095948 |xebat=New Straits Times |tarîx=20 tebax 1986 |cih=Kuala Lumpur, Malaysia |roja-gihiştinê=22 hezîran 2024 }}</ref> == Referans == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirin 1986]] 5anaiy81gptbgqgstbt6yjrebzmr1sw 2004054 2004053 2026-04-23T03:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2004054 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Isma'îl Râjî El-Farûqî''' ({{Bi-ar|إسماعيل راجي الفاروقي}}, 1 Çile, 1921 – 27 Gulan, 1986) profesorek ji [[Filistîn (herêm)|filistînî]] bû ku li [[Amerîka]]yê dijî. Wî di derbarê zanistên îslamî û civakên xweşbaweriyên dinan de xebatan neşandiye. Al-Farûq li Zanîngeha Al-Ezherê ya li Qehîrê xwendina xwe yê zaningehê diqedîne û paşê li zanîngehên [[Amerîkaya Bakur]], li zanîngehên wekê [[McGill University]] ya li [[Montreal]], mamostetî kiriye. Li Zanîngeha Templeyê wekê mamosteya zanîna dînî xebitiye ku programên lêkolîna îslamî daye ava kirin. Herwiha ew ji pêşniyarkirinê ya Desteya Navneteweyî ya Berfirehiyên Îslamî (IIIT) de bû. Al-Farûqî zêdetir ji 100 nivîs û 25 pirtûk nivîsandiye ku di nav wan de ''Christian Ethics'' û ''Al-Tawhid: Its Implications for Thought and Life'' hene. == Jiyana pêşîn û xwendin == Al-Farûqî di [[Yaffa]] ya di Filistînê ya di serdema desthilatdariya Birîtanya yê de ji dayîk bûye.<ref name="Yusuf2021">{{Jêder-kitêb |sal=2021 |sernav=Essential Writings: Ismail Al Faruqi |cih=Kuala Lumpur |weşanger=IBT Books |edîtor=Imtiyaz Yusuf |rûpel=3 }}</ref><ref name="OxfordIslam">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095811314 |sernav=Faruqi, Ismail Raji al- (1986) |xebat=The Oxford Dictionary of Islam |weşanger=Oxford Reference |roja-gihiştinê=2024-07-04 }}</ref> Bavê wî, 'Abd al-Huda al-Faruqi, qaziya îslamî bû. Al-Farûqî perwerdahiya xwe yê destpêkî li mal û mizgeftê wergirtiye. Di sala 1936an dest bi xwendina xwe yê li Koleja Fransî ya Dominîk ya li Jaffa kiriye.<ref name="Yusuf2021" /><ref name="Esposito2001">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Esposito |pêşnav1=John L. |paşnav2=Voll |pêşnav2=John O. |sernav=Makers of Contemporary Islam |beş=Ismail al-Faruqi |sal=2001 |weşanger=Oxford University Press |rr=52–70 }}</ref> Di sala 1942an de ew bû registrarê civakên hevkariya di ser hukumeta Brîtanyayê ya Mandatê li Qudusê. Di sala 1945'ê de ew bû serokê herêma Galîlê.<ref name="OxfordIslam" /> Paşê, di dawiyê ya şerê navbera Ereb û Îsraîlê de, ew çû zanîngehê ya Amerîkan li Beyrutê û li vir fêrbûna xwe domand.<ref name="Badri2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Badri |pêşnav=Malik |sal=2014 |sernav=Psychological Reflections on Ismail al-Faruqi's Life and Contributions |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=31 |hejmar=2 |rr=145–152 |doi=10.35632/ajis.v31i2.1052 }}</ref> Paşê ew xwendina xwe li [[Zanîngeha Indiana]] qedandin û di felsefeyê de mastera xwe di sala 1949'ê de girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |year=1949 |title=The Ethics of Reason and the Ethics of Life (Kantian and Nietzschean Ethics) |type=Master's thesis |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew paşê mastereke din li Harvard University kir û di sala 1952'ê de PhD xwe ji Zanîngeha Indiana girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il |title=On Justifying the Good |type=PhD thesis |year=1952 |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew di felsefeyê de li ser etîka zanistên Îslamî û etîkaya komî di derbarê teqînatên civakî de jêhatî bû.<ref name="Fletcher2014">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Inter-faith Dialogue and the Work of Ismail Al-Faruqi |tarîx=2014 |weşanger=I.B.Tauris |cih=United Kingdom |rûpel=34 }}</ref> == Kar û lêkolîn == Di sala 1958'ê de, al-Farûqî hewldaneke mehmanî ya li Fakulteta Dînê ya McGill University ya li Kanada kir. Ew li wir di navê Wilfred Cantwell Smith, stûdyoya zanistên Îslamî ya zanîngehê de, xebitî û fêrbûna Îslam, dînên din û afirandina civaka dijîtiya dinî de bû. Al-Farûqî heya sala 1961'an de li wir mamoste bû.<ref name="Montreal">{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic scholar slain in U.S. was figure in Montreal |paşnav=Balfour |pêşnav=Clair |tarîx=31 tîrmeh 1986 |xebat=The Gazette |cih=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19860731&id=sBUyAAAAIBAJ&sjid=DaYFAAAAIBAJ&pg=3896,4415821 }}</ref> Paşê, di sala 1961'ê de, ew ji bo du salan bi taybetî hewlê di Çarçoveya Lêkolîna Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Karachi ya Pakistanê kir, ku ew hevalberiya zanistên din û tevgerên îdeolojik bi awayekî berfirehê lêkolîn kir.<ref name="Yusuf2021" /> Di sala 1964'ê de, al-Farûqî vegeriya Dewletên Yekbûyî û di navbera mamosteyên mehmanê ya li Zanîngeha Chicago û zanîngeha Syracuse University de xebitî. Di sala 1968'an de, ew mamoste û desthilatdar di Lêkolîna Zanistên Dînî ya di Temple University de bû û ew programê lêkolîna Îslamî ava kir û heta mirina wî di sala 1986'ê de xebata wî di vir dom kir.<ref name="Yusuf2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yusuf |pêşnav=Imtiyaz |sernav=Ismail al-Faruqi's Contribution to the Academic Study of Religion |kovar=Islamic Studies |cild=53 |hejmar=1/2 |rr=108–110 |tarîx=Spring–Summer 2014 |weşanger=Islamic Research Institute, International Islamic University, Islamabad |jstor=44627369 |url=https://www.jstor.org/stable/44627369 }}</ref> Di dema xebata wî de, al-Farûqî mamosteyên nû yên gelekî hêvîdar fêr kir û mamosteyê xwe ya birêz, John Esposito, ji wan de bû.<ref name="auto">{{Jêder-kitêb |paşnav=Quraishi |pêşnav=M. Tariq |sernav=Ismail al-Faruqi: An Enduring Legacy |tarîx=1986 |weşanger=MSA Publications |rûpel=9 }}</ref><ref name="AJISS">{{Jêder-kovar |sernav=Editorial |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=28 |hejmar=3 |sal=2011 |rr=ii-xii }}</ref> Di sala 1977'ê de, al-Farûqî rolê çalak li Yekem Konferansa Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Meka hilkişandin. Emperatora Îslamî ya dijîtî di vê konferansa de derket û di binavên diyaran de, M. Kamal Hassan, Syed Muhammad Naquib al-Attas, û Syed Ali Ashraf ji konferansa de bibîranî. Ev konferans sedemî bû ku zanîngehên Îslamî li hember gelek welatên din, wekî Dhaka, Islamabad, Kuala Lumpur, Kampala û Niğer ava bû.<ref name="AJISS" /> == Felsefe û bîrî == Al-Farûqî di destpêkê de di ser ''‘urubah'' (Îslamî nasb û îmana têkildarî) fikirînên xwe avêt, lê heta paşê bîrên xwe yên ser ''tawhid'' û ''Islamî nasb'' mezin kir. Ew baweriya ku Îslam çanda yekîtiya dîrokî û nasnameya Îslamî çêtir dike û bi her dînê re yek dibe, da ku civaka Îslamî dîtinî û pêşve bi civakên dinî be. Ev hûnerekî bîrî û dema şîna Islamê bi çand û zanîna dînî ve girêdayî dît.<ref name="Urubah">{{Jêder-kitêb |paşnav=Al-Faruqi |pêşnav=Isma'il R. |sernav='Urubah and Religion: An Analysis of the Dominant Ideas of Arabism and of Islam as Its Heights Moment of Consciousness |series=On Arabism |cild=1 |cih=Amsterdam |weşanger=Djambatan |sal=1962 }}</ref> Al-Farûqî ji bo ‘’tawhid’’ (îmana yekîtiya Xwedê) di nav wê bîrê de hinek keyfî îmhe ya dîrokî û nasnamekî kesên muselman nas kir û wê yekîtiya dînîyê bi dest pêkirin pêşkêş kir. Ji bo wê êkseriyeta xwîya xwe di civakên dînî de vekişand û ku duya yekîtî bi karanîna wî pirskirina nêzîkbûnê û serperce bû. Herwiha ew lêkolîn û zêdeye her yek li ser ‘’tawhid’’ da ya ku di civakên Îslamî de ye. Di 1980’an de, al-Farûqî projeya “Islamizasyona zanistê” ya xwe da destpê kir û wê zanistên dînî di nav civakên din de ye jiber ku her zanîna zanistî zêde bikirin û wî jî ji bo çandê û pêşniyarkirina hewlên nû dike.<ref name="AJISS"/> Di nav wê derbareyê de, wî di felsefeya ''meta-dîn'' (binpêkirina dîrokî û bîrî yên dînî) de, zêdeyên bi tevgerên meta-dînî dîtin û nas kir. Baweriya ku asîlî ‘’meta-religion’’ê ne dînêt piçûkî ye û her kes ku bi pêşniyarkirinê re têkevin û wêk bîrbirinê bide civakên Îslamî û dînên din.<ref name="Fletcher2015">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles D. |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Interfaith Dialogue and the Work of Isma'il al-Faruqi |cih=London |weşanger=I.B. Tauris |sal=2015 |rr=43–45 }}</ref> == Mirin == Di Gulan 1986'ê de, al-Farûqî û hevalbese wî di malê xwe ya li Wyncote, Pennsylvania de hatin kuştin ji aliyê Yusuf Alî yê binav Joseph Louis Young.<ref name="OxfordIslam" /> Wî dema kuştinê pejirand, hate biryar kirin ji bo cezayê mirinê, lê di sala 1996’ê de di girtîgehê de bi sedemên xwezayî mir. Jinên wan ji bûyerê vejiyan lê giran birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/1987/01/18/us/black-muslim-charges-in-slaying-of-islamic-scholar-and-his-wife.html |sernav=Black Muslim Charged in Slaying of Islamic Scholar and His Wife |tarîx=18 kanûna paşîn 1987 |malper=[[The New York Times]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mcall.com/1987/07/08/confession-details-stalking-slaying-of-islamic-scholars/ |sernav=Confession Details Stalking, Slaying Of Islamic Scholars |paşnav=O'Bryan |pêşnav=Ruth |tarîx=8 tîrmeh 1987 |malper=The Morning Call |roja-gihiştinê=13 gulan 2018 |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180702011159/http://articles.mcall.com/1987-07-08/news/2595065_1_confession-young-knife |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |sernav=Inside the Capitol (Joseph Louis Young dies of natural causes on death row) |paşnav=Bell |pêşnav=Adam |tarîx=11 adar 1996 |malper=The Patriot News |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2019-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191022182222/https://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Teoriyên cûrbecûr di derbarê hewlên kuştinê de hate pêşkêş kirin, ku di nav de şîna wan ku kuştiya siyasî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wrmea.org/1986-november/focus-on-arabs-and-islam.html |sernav=Focus on Arabs and Islam |paşnav=Toth |pêşnav=Anthony B. |tarîx=November 1986 |malper=[[Washington Report on Middle East Affairs]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Assassination motive behind al-Faruqi killings |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19860820&id=MNRHAAAAIBAJ&sjid=vo4DAAAAIBAJ&pg=5815,1095948 |xebat=New Straits Times |tarîx=20 tebax 1986 |cih=Kuala Lumpur, Malaysia |roja-gihiştinê=22 hezîran 2024 }}</ref> == Referans == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirin 1986]] hl3qkso1v8444ktoe1gtzijsvtriflm Diyaloga kurdî-kurdî 0 292172 2004039 1940041 2026-04-22T14:16:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004039 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Memorandum on the Claims of the Kurd People 1.jpg|thumb|250px|''Memorandum on the Claims of the Kurd People'' ("Memoranduma li ser Daxwazên Gelê Kurd") nameyeke Şerîf Paşa ye, serokê nûnerê kurd ê di Peymana Sêvrê de (10 Tebax 1920).<br>Name ji bo Hêzên Hevalbend û komîteya konferansê hatiye nivîsandin û qala daxwazên kurdan dike ji bo Rojhilata Navîn a piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî.]] '''Diyaloga kurdî-kurdî'''<ref>https://www.dengeamerika.com/a/diyalog-kurd-sûriye/5690038.html</ref> tê wateya hewlên xurtkirina têkilî û hevkariyê di navbera aliyên cuda yên [[kurd]] de. Kurd li gelek welatên [[Rojhilata Navîn]] dijîn, di nav de [[Tirkiye]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]], û xwedî armancên hevpar ên weke mafên çandî, [[Xweserîtî|xweseriya siyasî]] û başkirina şert û mercên jiyana xwe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Long Struggle With Statelessness |malper=www.cfr.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-21 |sernav=Who are the Kurds? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurd |sernav=Kurd {{!}} History, Culture, & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-25 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/3/17/why-syrias-kurds-want-federalism-and-who-opposes-it |sernav=Why Syria’s Kurds want federalism, and who opposes it |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |paşnav=Fatah |pêşnav=Tanya Goudsouzian,Lara }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Haaretz |sernav=Who are the Kurds and why are they seeking independence from Iraq? |url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/iraq/2017-09-25/ty-article/who-are-the-kurds-and-why-are-they-seeking-independence/0000017f-e169-d75c-a7ff-fded6b630000 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Haaretz.com |ziman=en }}</ref> Ji bo vê yekê gelek kesayetên kurd [[dîplomasiya kurdan]] meşandine. Lê belê nakokiyên [[dîrok]]î, cudahiyên [[Îdeolojî|bîrdozî]] û bandorên derve gelek caran bûne sedema alozî û dubendiyan di nava civaka kurd de. Diyaloga kurdî-kurdî derbaskirina van astengan dike armanc û helwesta avakirina bingeheke hevbeş ji bo pêşketina [[Siyaset|siyasî]] û civakî ye. == Bingeh û armanc == === Bingehên dirokî === {{Gotara bingehîn|Peymana Sevrê}} {{Gotara bingehîn|Peymana Lozanê}} [[Wêne:Signing of the Treaty of Lausanne (1923).jpg|thumb|250x250px|çep|Peymana Lozanê tê îmzekirin, ku wê bibe sedema bêstatubûn û bindestiya kurdan, sal 1923]] Di dîroka kurdan de diyaloga kurdî-kurdî roleke sereke dilîze, qet nebe ji Peymana Sêvrê ve, ku di sala [[1920]]ê de piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] hatibû îmzekirin û cara yekem hêviya otonomiyê û îhtîmala dewleteke kurd anîbû ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/s%C3%A8vres-treaty |sernav=Sèvres Treaty |malper=rpl.hds.harvard.edu |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240708215405/https://rpl.hds.harvard.edu/faq/s%C3%A8vres-treaty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hêvî bi [[Peymana Lozanê]] ya sala [[1923]]ê, ku sînorên Tirkiyeya îroyîn ava kir û bi giranî guh neda kurdan, têk çû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thelausanneproject.com/history-lausanne-treaty/ |sernav=The Treaty of Lausanne |malper=The Lausanne Project |tarîx=2021-02-25 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Ev yek rê da [[Bişavtin|polîtîkayên asîmîlasyonê]] li hemû [[Rojhilata Navîn]], ku bi awayekî sîstematîk nasname, [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] tepeser kirin. Gelek [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildanên kurdan]] bi awayekî hovane hatin tepisandin û gelek kurd rastî [[koçberî]] û cudakariyê hatin, ji ber ku komên cuda yên kurdan bêyî îmkana diyalog û hevkariyê serbixwe tevdigeriyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nationalpost.com/opinion/robert-fulford-oppressed-throughout-history-the-kurds-are-betrayed-once-again |sernav=Oppressed throughout history, the Kurds are betrayed once again |malper=Nationalpost.com |paşnav=Fulford |pêşnav=Fulford }}</ref> Di vê çarçoveyê de diyaloga kurdî-kurdî di nav civakên kurd ên Rojhilata Navîn û yên [[Diyasporaya kurdan|diyasporayê]] de bû stratejiyeke girîng a pêşxistina yekîtî û berxwedanê. Lê kurd gelek caran ji ber nakokiyên navxweyî û meylên cuda yên siyasî xwe ji hev dubendî dîtin, û vê yekê daxwazên wan ên hevpar lawaz kirin. Lê dîsa jî gelek caran hewl hatin dayîn, ku bi rêya diyalog û hevkariyê nêrîneke hevpar ji bo pêşeroja kurd bê pêşxistin. Diyalogên wiha îro jî ji bo çareserkirina neheqiyên dîrokî girîng in, û firsend in ji bo naskirina siyasî, çandî û civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/dangers-united-states-ignoring-intra-kurdish-dialogue-syria |sernav=The Dangers of the United States Ignoring Intra-Kurdish Dialogue in Syria {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> === Armancên diyaloga kurdî-kurdî === [[Wêne:Omer Khawar and his infant by Sasan Moayedi.png | thumb | rast | Omer Xewar û zarokê xwe, ku bûne sembola komkujiya Helebçeyê û qedera gelê kurd a bêstatu (sal 1988).|250x250px]]Diyaloga kurdî-kurdî şertek pêwîst e ji bo bihêzkirina doza kurd li herêmeke siyasî ya perçebûyî û alozî. Tevî [[nasname]] û armancên çandî yên hevpar, cudahiyên îdeolojîk, hevrikiyên dîrokî û bandorên derve gelek caran rê li ber yekîtiya kurdan girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://manage.rudaw.net/english/middleeast/syria/151220244 |sernav=ENKS calls for Kurdish unity, dialogue in Syria |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://welattv.com/node/5088 |sernav="Setting conditions for resumption ".. Suleiman Oso questions the usefulness of the Kurdish dialogue in the presence of detainees |malper=welattv.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Li her welatê ku kurd lê dijîn, kêşeyên taybetî hene ku bandor li diyalogê dikin, wek [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê leşkerî yê li Tirkiyê]], parvekirina desthilata siyasî li Iraqê, helwestên otonomiyê li Sûriyê, an jî zextên siyasî û çandî li Îranê. Hevkariya di navbera komên cuda yên kurd de ne tenê dikare pozîsyona wan a danûstandinê bi [[dewlet]]ên têkildar re xurt bike, di heman demê de dikare piştgiriya [[navneteweyî]] jî pêş bixe. Lê bêyî yekitî, kurd bi nakokiyên navxweyî û xurtkirina dijberên xwe, metirsiya lawazkirina doza xwe dikin. Di heman demê de diyalog ne tenê karekî siyasî ye, lê [[civak]]î ye jî, ji ber ku divê bingehê bawerî û hevkariyê di nava civaka kurd de çêbike. Hin pêşkeftin xuya ye, lê aloziyên di navbera komên dijber û bandora aktorên derve de serkeftina mayînde dijwar dike. Ji bo bidestxistina pêşveçûna domdar, pêdivî bi pabendbûnek demdirêj û nêrînek hevbeş heye, ku divê ji şerên desthilatdariyê yên demkurt meztir bin. Ji ber vê yekê diyaloga kurdî-kurdî ne tenê pirseke siyasî ye, her wiha pirseke hebûn û nebûn, û paşeroja nasnameya kurd e. Eşkere ye ku kurd tenê bi yekîtî û hevkariyê dikarin bigihêjin armancên xwe. == Dîroka diyaloga kurdî-kurdî == Di nîvê duyemîn ê [[sedsala 20an]] de, bi taybetî di [[salên 1960î]] û [[Salên 1970î|1970î]] de, yekem hevdîtinên [[Dîplomasî|dîplomatîk]] ên di navbera kurdên welatên cuda de dest pê kirin. Di vê [[serdem]]ê de tevgerên kurd ên ji Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriyê têkilî û hevkariya xwe xurt kirin. Di salên 1970î de [[Awistirya]] di bin serokatiya serokwezîr [[Bruno Kreisky]] de li hemberî kurdan polîtîkaya derve ya vekirî dimeşand. Serkirdeyên weke serok Talebanî, serok Barzanî û Ebdulrehman Qasimlo li [[Viyana]]yê hatin pêşwazîkirin û li ser pirsa Kurd gotûbêj kirin. Bi van hevdîtinan re bingehê dîplomasiya navxweyî û hevkariya li derveyî sînorên neteweyî hatine danîn. === Mijarên hevdîtinan === '''Berjewendî û hevkarî:''' Tevgerên kurd ji bo bidestxistina armancên hevpar ên wekî [[xweserîtî]], [[mafên çandî]] an [[serxwebûn]]ê bi hev re nîqaş kirin. Tevî cudahiyên îdeolojîk û stratejîk, xetên siyasî yên hevpar hatin nîqaşkirin. '''Piştgiriya''' '''li derveyî sînor:''' Kurdan bi çek û cebilxaneyan piştgirî dan hev û di dema çewisandinê de sitar dan. Di heman demê de, ji bo bidestxistina mafên xwe bi rêya muzakereyan bi hikûmetên navendî re diyalog xwestin. Danûstandinên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê li Tehranê bi nûnerên hikûmetê re civiyan û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê ya Iraqê jî bi Serokomarê Iraqê re gotûbêj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=stark |pêşnav=ben |tarîx=1989-07-22 |sernav=Die Front der Anti-Kurden |url=https://taz.de/Die-Front-der-Anti-Kurden/!1804779/ |roja-gihiştinê=2025-01-21 |xebat=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |issn=0931-9085 }}</ref> '''Xweserîtî û serxwebûn:''' Mijara sereke ew bû, ku di nav dewletên heyî de xweserî bigerin an serxwebûna tevahî bigerin. Van nîqaşan di navbera tevgerên pragmatîk û radîkaltir de car caran alozî derxistin. Civîneke bêhempa di sala 1984an de di navbera serokê YNKê Celal Talebanî û serokomarê Iraqê [[Sedam Huseyn|Sedam Husên]] de hat kirin. Ebdulrehman Qasimlo di navbera hikûmet û [[opozîsyon]]ê de têkilî danî û peymanek amade kiribû, ku ji bo îmzekirinê amade bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/254965186_The_Passion_and_Death_of_Rahman_the_Kurd_Dreaming_Kurdistan_review |sernav=The Passion and Death of Rahman the Kurd: Dreaming Kurdistan (review) |malper=Researchgate.net }}</ref> Her çend di dawiyê de peyman nehate îmzekirin jî, vê bûyerê îradeya dîplomasiya navkurdî û navbeynkariya di navbera aliyên cuda de nîşan da. == Diyaloga kurdî-kurdî li gorî herêman == Li her çar welatên ku kurd lê dijîn, dijwariyên cuda hene, lê hewl tê dayîn ku di navbera komên cuda de pirek bê avakirin. Diyalog ji bo dabînkirina maf û siberoja siyasî ya kurdan li herêma wan a perçebûyî û alozî girîng e. === Bakurê Kurdistanê === [[Wêne:Ömer Öcalan.jpg|thumb|250x250px|Ömer Öcalan, biraziyê Abdullah Öcalan û parlamenterê kurd li meclîsa Tirkiyê: Ew û partiya xwe DEM banga diyaloga kurdî-kurdî li Tirkiyê dikin û dixwazin rola navbeynkariyê di nava PKKê û dewleta tirk bikin.]] Li Tirkiyê [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK)]] li ser tevgera kurd serdest e û komên din ên wekî [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan|Partiya Wekhevî û Demokratîk a Gelan (DEM)]] stratejiyeke [[Parlamen]]ê dişopînin. PKK bi dehan sal in li dijî dewleta Tirk di nava têkoşîna çekdarî de ye, ji bo ku zêdetir mafên kurdan bi dest bixin. Di heman demê de partiyên siyasî yên wek DEMê hewl didin, ku bi xebatên siyasî li [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|parlamena Tirkiyê]] nêzîkbûnek pêk bînin, lê rastî zordariyên siyasî û [[dadmendî]] tên. Her du tevger di nav kurdan de gelekî populer in, û herdu alî bi awayên cuda doza mafên kurdan dikin. DEM partiyeke kurd ya qanûnî ye û di parlemana Tirkiyê de cih digire, lê gefa qedexekirina siyasî lê tê xwarin. Xebatên her du aliyan ji aliyê dewleta tirk ve bi giranî tên çewisandin, û ev yek stratejiyên hevpar dijwartir dike. Dîsa jî ji bo parastina mafên kurdan û diyaloga kurdî-kurdî hewldanên cuda hene. Wek mînak, siyasetmedarên DEMê bi berdewamî daxwaza azadiya [[Abdullah Öcalan]] dikin, yan jî dilxwaziya xwe eşkere dikin ji bo rola navbeynkar di [[hevdîtinên Îmraliyê]] û pêvajoya aştiyeke muhtemel a di navbera dewleta tirk û PKKê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2024/12/26/adalet-bakanligi-ocalan-ve-dem-partinin-imrali-gorusmesi-yeni-yildan-once-gerceklesebilir |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/261220242 |sernav=Heyeta DEM Partiyê dê kengî here Îmraliyê? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Diyaloga kurdî-kurdî li ser asta herêmî ya Tirkiyê jî pir girîng e. Gelek kom û çalakvanên biçûk hewl didin, ku di navbera beşên cuda yên civaka kurd de piran ava bikin. Gelek projeyên çandî, [[Perwerdeya bi zimanê kurdî|însiyatîfên perwerdehiyê an]] jî pêşxistina [[zimanê kurdî]] tên meşandin. Lê zordestiya dewletê û bêbaweriya di navbera koman de gelek caran rê li ber armanca hevpar digire. Divê zimanekî siyasî yê hevpar karibe pêş bikeve, bêyî ku ti alî teslîmî cudahiyên îdeolojîk û taktîkî bibin. === Başûrê Kurdistanê === [[Wêne:KDP and PUK controlled areas of Kurdistan.png|thumb|250x250px|çep|Piştî şerê çekdarî di navbera PDK û YNKê de, ku wek „Şerê birakujiyê” kete dîrokê, Herêma Kurdistanê wek du herêmên cuda yên siyasî hate dabeşkirin. Îro her du partî hewl didin ku nakokiyan bi rêya diyalogê çareser bikin.]] Li Iraqê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|otonomiya Kurdistanê]] beşeke navendî ya qada siyasî ye, û diyaloga kurdî-kurdî li vir bi taybetî bi hevrikiya di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK)]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK)]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gavtv.net/en/3380 |sernav=UK welcomes the PDK-YNK dialogue {{!}} GAV |malper=gavtv.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=ku }}</ref> PDK bi serokatiya [[Malbata Barzaniyan|malbata Barzanî]] navenda wê li [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] ye û YNK bi serokatiya malbata Talebanî li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] û navçeyên derdora wê bihêz e. Her du alî xwedî dîrokek dirêj a pevçûnan in, di nav wan de [[Şerê birakujî|şerê navxweyî]] ya di salên 1990î de ku bi hezaran qurbanî hişt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peaceagreements.org/view/conflict/89/Iraqi+Kurdish+Civil+War+(1994+-+1997) |sernav=PA-X: Peace Agreements Database |malper=www.peaceagreements.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Ew niha bi hev re Hikûmeta Herêma Kurdistanê birêve dibin, lê gelek caran têkiliya wan aloz dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/puk-and-kdp-new-era-conflict |sernav=PUK and KDP: A New Era of Conflict {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/14/puk-returns-to-kurdish-regional-government-meetings-after-boycott |sernav=PUK returns to Kurdish Regional Government meetings after boycott |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Aliyekî din ê diyaloga kurdî-kurdî li Iraqê li ser dabeşkirina desthilatê di hikûmeta Kurdistanê de ye, û bikaranîna çavkaniyên wek [[Neft|petrolê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/polls-iraqi-kurdistan-open-regional-election-2024-10-20/ |sernav=Iraqi Kurds vote in regional election amid oil export crisis and political rifts |malper=reuters.com }}</ref> PDK alîgirê kontrolkirina navendî ye, lê YNK bêtir alîgirê rêveberiya federal e. Li ser têkiliya bi hikûmeta navendî ya Iraqê ya li [[Bexda]]yê re jî nakokî di nava her du aliyan hene. YNK tê de gelek caran giranî dide ser hevkariyê, PDK jî xwedî helwesteke rûbirû ye. Aktorên navneteweyî yên weke [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û Îranê jî di nava dînamîkên partiyên Kurdistanî de rol dilîzin û bandorê dikin. Herwiha, hebûna komên çekdar ên PKKê li ser [[çiyayên Qendîlê]] dibin sedema pevçûn û nakokiyên cûrbicûr, ne tenê di nava siyaseta kurd de, lê bandorek mezin jî didin ser têkîliyên siyasî, aborî û leşkerî bi welatên cîran wek Tirkiye û Îran re.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-08/kurdistan-pkk-dorf-fs |sernav=Auf den Gipfeln der PKK |malper=ZEIT ONLINE |tarîx=2015-08-05 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=de |paşnav=Dorigo |pêşnav=Von Linda }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === [[Wêne:Q.N Hassaka Supporters of Kurdish National Council demonstrating in Qamishli 11 13 2015.png|thumb|250x250px|Xwepêşandaneke alîgirên ENKSê li Qamişloyê, sal 2015.]] Li Sûriyê, [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî bandoreke]] mezin li ser pirsa kurdî dike, û diyaloga kurdî-kurdî li vir di serî de li ser têkiliyên di navbera [[Partiya Yekîtiya Demokrat|Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD)]] û [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê|Encûmena Niştimanî ya Kurdî (ENKS)]] de ye. PYD beşeke girîng a [[Hêzên Sûriya Demokratîk|HSDê]] ye, ku li herêmên kurdî yên bakur û rojhilatê Sûriyê serdestiya [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser e]], û modeleke [[Xweserîtî|xweseriyê]] dişopîne. Li aliyê din partiya ENKS heye, ku piştgirî ji PDKê ya Iraqê distîne û rexne li PYDê digire, bi taybetî ji ber serdestî û kiryarên wê yên otorîter. Yekdestdariya desthilatê ya PYDê li herêmê bû sedema çendîn nakokiyên îdeolojîk ligel tevger û aliyên din ên kurd. Ev yek bû sedema aloziyan di nava PYD û partiyên wek ENKSê, û di encamê de muxalîfên PYDê an hatin girtin an jî hatin bêdeng kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/why-syrias-kurds-are-struggling-politically |sernav=Why Syria’s Kurds are Struggling Politically {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Aloziyên di navbera PYD û ENKSê de tê wê maneyê ku diyaloga kurdî-kurdî li Sûriyê hê dijwar e. Navbeynkarên navneteweyî, bi taybetî DYA, gelek caran hewl dane ku di navbera her du kampan de bigihin rêkeftinekê ji bo avakirina eniyeke yekgirtî ya kurdî li Sûriyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000118442960/usa-wollen-die-kurden-versoehnen |sernav=USA wollen die Kurden versöhnen |malper=DER STANDARD |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=de-AT }}</ref> Kesayetiyên kurd yên girîng jî zêdetir doza diyalogê di navbera aliyên nakok de dikin, wek mînak [[Şêx Maşûqê Xeznewî|Şêx Murşîd Xeznewî]], ku ji dema rûxana [[Beşar Esed|rêjîma Esed heta]] niha zêdetir doza diyalogê dike û rola navbeynkariyê girtiye ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221220248 |sernav=Şêx Murşid Xeznewî mizgînî da: ENKSyê jî piştrast kir |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/Sex-el-xeznewi-kurdistani-partiler-celiskilerini-bir-tarafa-birakmali-206914 |sernav=Şêx El Xeznewî: Kürdistani partiler çelişkilerini bir tarafa bırakmalı |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=tr }}</ref> Armanceke hevpar ew e ku mafên kurdan di Sûriyeya pêşerojê de bên bidest xistin. Xuya ye ku diyaloga kurdî-kurdî ji dema guhertina rejîmê li Sûriyê ber bi pêş ve diçe, ji ber ku ev yek tê wateya firsend û derfekete dîrokî ji bo kurdên Sûriyê. Lê hê ne diyar e ku hewldanên diyaloga kurdî-kurdî wê çi fêkiyê bide. === Rojhilata Kurdistanê === [[Wêne:Tombe Dr Abdul Rahman Ghassemlou.jpg|thumb|çep|250x250px|Gora Dr. Ebdulrehman Qasimlo, serokê PDKÎ, ku di sala 1989an de li bajarê Viyanayê ji aliyê ajanên rejîma Îranê ve hate kuştin. Kuştina wî yek ji wan nimûneyan e ku nîşan dide, ka hêzên derve çawa dixwazin bandorê li xebatên diyaloga kurdan bikin.]] Li Îranê partiyên kurdî bi taybetî di bin zexteke mezin de ne, ji ber ku hikûmeta Îranê her şêwe otonomî û xweseriya kurdan red dike. Komên sereke yên kurd li Îranê [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|Partiya Demokrata Kurdistana Îranê (PDKI)]] û [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê|Partiya Jiyana Azad li Kurdistanê (PJAK)]] ne. KDPI nêzîkatiya [[Neteweperwerî|neteweperestiya]] [[kevneşopî]] dişopîne, PJAK jî ji aliyê [[îdeolojî]]k ve nêzî PKKê ye û balê dikişîne ser guhertinên şoreşgerî. Her du partî jî neçar in ku li sirgûnê an jî bi awayeke veşartî (underground) tevbigerin û ev yek îmkanên wan ên hevkariyê sînordar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/iran-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-kurds-and-kurdish-political-groups-iran-may-2022-accessible |sernav=Country policy and information note: Kurds and Kurdish political groups, Iran, May 2022 (accessible) |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.futureuae.com/ar--9/Mainpage/Item/506/peshmerga-crisis-why-and-how-iran-is-escalating-against-the-kurds |sernav=مركز المستقبل - Why and How Iran is Escalating against the Kurds |malper=Futureuae |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=ar |paşnav=Qatar |pêşnav=Middle East, politics, GCC, Iran, Syria, Iraq, Egypt, Saudi Arabia, UAE, Nuclear deal, Yemen, Trump, MENA, Turkey, Gulf Crisis }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ebdurehman Qasimlo]], ku sekreterê giştî yê PDKI bû, kesayetek girîng di diyaloga kurdî-kurdî de bû û doza otonomiya federal ji bo kurdan li Îranê dikir. Wî giranî dida xebatên [[Dîplomasiya kurdan|dîplomasiyê]] û di tevahiya jiyana xwe de ji bo avakirina piran di navbera komên kurd û bi hikûmeta Îranê re xebitî. Di sala 1989an de li Viyanayê di civînekê de ji aliyê ajanên Îranê ve hate qetilkirin. Kuştina wî bêwijdaniya rejîma Îranê li hemberî dijberên xwe yên siyasî nîşan da û bû sedema bêewlehî û perçebûna tevgera kurd. Wefata Qasimlo, ku sembola yekîtî û dîplomasiyê bû, valahiyeke mezin di tevgera kurd de hişt. Kuştina wî ne tenê zilm û zordariya li ser kurdan anî ber çavên cîhanê, di heman demê de jî bû sembola bindestiya kurdan û ji gelê kurd re bû îlham ku têkoşîna wî bidomînin. Li gel şert û mercên dijwar, li Îranê nîşanên diyaloga kurdî-kurdî hê jî hene, bi taybetî bi [[xwepêşandan]]ên hevpar û kampanyayên navneteweyî yên li dijî zilm û zordariya li ser kurdan. Lê di vir de jî cudahiyên îdeolojîk û bandorên derve rolekê dileyizin, ku hevkariyeke kûr asteng dike. Gelek caran armanc ev e, ku bala civaka navneteweyî li ser rewşa kurdan li Îranê bê kişandin, ji ber ku seferberiya navxweyî ji ber zordestiyên dijwar hema hema ne mumkin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://merip.org/2020/08/the-gains-and-risks-of-kurdish-civic-activism-in-iran/ |sernav=The Gains and Risks of Kurdish Civic Activism in Iran |malper=MERIP |tarîx=2020-08-19 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Bivins |pêşnav=Alyssa }}</ref> == Encamên diyaloga kurdî-kurdî == Hevkariya di nav kurdan de gelek caran ji ber hevrikî, cudahiyên îdeolojîk û bandora hêzên herêmî yên wekî Tirkiye, Îran û Sûriyê hatiye astengkirin. Tevî van kêşeyan jî, van hewldanên dîplomatîk bingeha torgilok û hevkarîya kurdan bûn ji bo [[sedsala 21ê]]. Di sedsala 21ê de xebatên ji bo pêşxistina diyalogê her ku diçin zêde dibin. === Hevdîtina Mezlûm Ebdî û Mesûd Barzanî === [[Wêne:Hevdîtina Mezlûm Ebdî û Mesûd Berzanî.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji hevdîtina [[Mezlûm Ebdî]] û [[Mesûd Berzanî]] ku li [[Hewlêr]]ê pêk hatiye.]] Roja 16ê Çileya 2025ê, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Ebdî û Serokê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) Mesûd Barzanî li Hewlêrê civiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/mazlum-barzani/7939354.html |sernav=Mazlum Ebdî û Mesûd Barzanî li Hewlêrê Kom Bûn |malper=Voice of America |tarîx=2025-01-16 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=ku }}</ref> Di civînê de behsa paşeroja kurdan li Sûriyê û giringiya yekrêzî û danûstandinên aştiyane ligel Şamê hate kirin. Yekrêziya kurdan ji bo bidestxistina otonomî û mafên kêmneteweyan di Sûriyeya pêşerojê de weke sereke tê dîtin. Mijara sereke ya hevdîtinê pêşhatên siyasî û ewlekarî yên li Sûriyê û pêwîstiya hevkariya di navbera aliyên Kurdî de bûn. Mezlûm Ebdî destnîşan kir, ku divê mafên kurdan bi diyalogê bên parastin û ev yek berpirsyariyeke hevpar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170120256 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser civîna xwe û Serok Barzanî daxuyanî da |malper=Rûdaw.net |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Ofîsa Barzanî tekez li ser wê yekê kir, ku diyalog û yekrêzî ji bo parastina mafên kurdan û alîkarîkirina pêkhatina Sûriyê giring e. Endamê Polîtburoya PDKê Hoşyar Zêbarî jî ev civîn weke gaveke girîng ji bo bihêzkirina pêgeha Kurdistanê bi nav kir. Her du alî yekitiya kurdan weke pêwîstiyeke dîrokî ji bo derbaskirina kêşeyên li Sûriyê bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peregraf.com/en/news/8254 |sernav=Mazlum Abdi: With Barzani, We Emphasized Kurdish Unity in Syria |malper=پەرەگراف |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Civîn di demeke krîtîk de pêk hat, ji ber ku herêmên kurdî di navbera derfetên xweseriyê û xetereya parçebûnê de ne. Zextên derve - bi taybetî jî ji aliyê Tirkiyê ve - her wiha nakokiyên navxweyî rêkevtinê zehmet dike. Hewldanên Barzanî ji bo bihêzkirina yekrêziyê, di nav de bi rêya danûstandinên ligel Encûmena Niştimanî ya Kurd li Sûriyê (ENKS), helwêsteke danûstandinê ya yekgirtî armanc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/819560 |sernav=Nûnerê Serok Barzanî cuda bi Mezlûm Ebdî û ENKSê re dicive |malper=Nûnerê Serok Barzanî cuda bi Mezlûm Ebdî û ENKSê re dicive |tarîx=2025-01-13 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Hevdîtina ENKSê û Mesûd Barzanî === Di 21ê Çileya 2025an de, Mesûd Barzanî ligel şandeke ENKSê civiya, ku komeke sereke ya opozîsyona kurd li bakurê rojhilatê Sûriyê (Rojava) ye. Di civînê de rewşa siyasî û emnî ya Sûriyê û encamên gotûbêj û nêzîkbûna aliyên kurdî li Sûriyê hatin gotûbêjkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/21012025 |sernav=KDP leader meets with Rojava’s opposition coalition in Erbil |malper=Rûdaw.net }}</ref> Şanda ENKSê ji serok û serkirdeyên hevpeymaniyê pêk dihat. Barzanî tekîd li ser yekrêzî, hemahengî û xebata hevbeş di navbera aliyên kurdî li Sûriyê kir. Di sala 2015an de, Barzanî li Dihokê di navbera Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) û ENKSê de ji bo bidawîkirina aloziyan û parvekirina desthilatê rêkeftinek îmze kiribû, lê ji ber ku her du alî hevdu tometbar dikirin, ev peyman ti carî nehat cîbicîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/820642/enks-delegation-arrives-in-kurdistan-region-to-discuss-rojavas-kurdish-unity-with-president-barzani |sernav=ENKS Delegation Arrives in Kurdistan Region to Discuss Rojava’s Kurdish Unity with President Barzani |malper=ENKS Delegation Arrives in Kurdistan Region to Discuss Rojava’s Kurdish Unity with President Barzani |tarîx=2025-01-20 |roja-gihiştinê=2025-01-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda kurdî]] 7svr1qvk71exz5x6k1d8snqtmbjhghv 2004043 2004039 2026-04-22T15:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004043 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Memorandum on the Claims of the Kurd People 1.jpg|thumb|250px|''Memorandum on the Claims of the Kurd People'' ("Memoranduma li ser Daxwazên Gelê Kurd") nameyeke Şerîf Paşa ye, serokê nûnerê kurd ê di Peymana Sêvrê de (10 Tebax 1920).<br>Name ji bo Hêzên Hevalbend û komîteya konferansê hatiye nivîsandin û qala daxwazên kurdan dike ji bo Rojhilata Navîn a piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî.]] '''Diyaloga kurdî-kurdî'''<ref>https://www.dengeamerika.com/a/diyalog-kurd-sûriye/5690038.html</ref> tê wateya hewlên xurtkirina têkilî û hevkariyê di navbera aliyên cuda yên [[kurd]] de. Kurd li gelek welatên [[Rojhilata Navîn]] dijîn, di nav de [[Tirkiye]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]], û xwedî armancên hevpar ên weke mafên çandî, [[Xweserîtî|xweseriya siyasî]] û başkirina şert û mercên jiyana xwe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Long Struggle With Statelessness |malper=www.cfr.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-21 |sernav=Who are the Kurds? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurd |sernav=Kurd {{!}} History, Culture, & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-25 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/3/17/why-syrias-kurds-want-federalism-and-who-opposes-it |sernav=Why Syria’s Kurds want federalism, and who opposes it |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |paşnav=Fatah |pêşnav=Tanya Goudsouzian,Lara }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Haaretz |sernav=Who are the Kurds and why are they seeking independence from Iraq? |url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/iraq/2017-09-25/ty-article/who-are-the-kurds-and-why-are-they-seeking-independence/0000017f-e169-d75c-a7ff-fded6b630000 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Haaretz.com |ziman=en }}</ref> Ji bo vê yekê gelek kesayetên kurd [[dîplomasiya kurdan]] meşandine. Lê belê nakokiyên [[dîrok]]î, cudahiyên [[Îdeolojî|bîrdozî]] û bandorên derve gelek caran bûne sedema alozî û dubendiyan di nava civaka kurd de. Diyaloga kurdî-kurdî derbaskirina van astengan dike armanc û helwesta avakirina bingeheke hevbeş ji bo pêşketina [[Siyaset|siyasî]] û civakî ye. == Bingeh û armanc == === Bingehên dirokî === {{Gotara bingehîn|Peymana Sevrê}} {{Gotara bingehîn|Peymana Lozanê}} [[Wêne:Signing of the Treaty of Lausanne (1923).jpg|thumb|250x250px|çep|Peymana Lozanê tê îmzekirin, ku wê bibe sedema bêstatubûn û bindestiya kurdan, sal 1923]] Di dîroka kurdan de diyaloga kurdî-kurdî roleke sereke dilîze, qet nebe ji Peymana Sêvrê ve, ku di sala [[1920]]ê de piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] hatibû îmzekirin û cara yekem hêviya otonomiyê û îhtîmala dewleteke kurd anîbû ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/s%C3%A8vres-treaty |sernav=Sèvres Treaty |malper=rpl.hds.harvard.edu |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240708215405/https://rpl.hds.harvard.edu/faq/s%C3%A8vres-treaty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hêvî bi [[Peymana Lozanê]] ya sala [[1923]]ê, ku sînorên Tirkiyeya îroyîn ava kir û bi giranî guh neda kurdan, têk çû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thelausanneproject.com/history-lausanne-treaty/ |sernav=The Treaty of Lausanne |malper=The Lausanne Project |tarîx=2021-02-25 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Ev yek rê da [[Bişavtin|polîtîkayên asîmîlasyonê]] li hemû [[Rojhilata Navîn]], ku bi awayekî sîstematîk nasname, [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] tepeser kirin. Gelek [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildanên kurdan]] bi awayekî hovane hatin tepisandin û gelek kurd rastî [[koçberî]] û cudakariyê hatin, ji ber ku komên cuda yên kurdan bêyî îmkana diyalog û hevkariyê serbixwe tevdigeriyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nationalpost.com/opinion/robert-fulford-oppressed-throughout-history-the-kurds-are-betrayed-once-again |sernav=Oppressed throughout history, the Kurds are betrayed once again |malper=Nationalpost.com |paşnav=Fulford |pêşnav=Fulford }}</ref> Di vê çarçoveyê de diyaloga kurdî-kurdî di nav civakên kurd ên Rojhilata Navîn û yên [[Diyasporaya kurdan|diyasporayê]] de bû stratejiyeke girîng a pêşxistina yekîtî û berxwedanê. Lê kurd gelek caran ji ber nakokiyên navxweyî û meylên cuda yên siyasî xwe ji hev dubendî dîtin, û vê yekê daxwazên wan ên hevpar lawaz kirin. Lê dîsa jî gelek caran hewl hatin dayîn, ku bi rêya diyalog û hevkariyê nêrîneke hevpar ji bo pêşeroja kurd bê pêşxistin. Diyalogên wiha îro jî ji bo çareserkirina neheqiyên dîrokî girîng in, û firsend in ji bo naskirina siyasî, çandî û civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/dangers-united-states-ignoring-intra-kurdish-dialogue-syria |sernav=The Dangers of the United States Ignoring Intra-Kurdish Dialogue in Syria {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> === Armancên diyaloga kurdî-kurdî === [[Wêne:Omer Khawar and his infant by Sasan Moayedi.png | thumb | rast | Omer Xewar û zarokê xwe, ku bûne sembola komkujiya Helebçeyê û qedera gelê kurd a bêstatu (sal 1988).|250x250px]]Diyaloga kurdî-kurdî şertek pêwîst e ji bo bihêzkirina doza kurd li herêmeke siyasî ya perçebûyî û alozî. Tevî [[nasname]] û armancên çandî yên hevpar, cudahiyên îdeolojîk, hevrikiyên dîrokî û bandorên derve gelek caran rê li ber yekîtiya kurdan girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://manage.rudaw.net/english/middleeast/syria/151220244 |sernav=ENKS calls for Kurdish unity, dialogue in Syria |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://welattv.com/node/5088 |sernav="Setting conditions for resumption ".. Suleiman Oso questions the usefulness of the Kurdish dialogue in the presence of detainees |malper=welattv.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Li her welatê ku kurd lê dijîn, kêşeyên taybetî hene ku bandor li diyalogê dikin, wek [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê leşkerî yê li Tirkiyê]], parvekirina desthilata siyasî li Iraqê, helwestên otonomiyê li Sûriyê, an jî zextên siyasî û çandî li Îranê. Hevkariya di navbera komên cuda yên kurd de ne tenê dikare pozîsyona wan a danûstandinê bi [[dewlet]]ên têkildar re xurt bike, di heman demê de dikare piştgiriya [[navneteweyî]] jî pêş bixe. Lê bêyî yekitî, kurd bi nakokiyên navxweyî û xurtkirina dijberên xwe, metirsiya lawazkirina doza xwe dikin. Di heman demê de diyalog ne tenê karekî siyasî ye, lê [[civak]]î ye jî, ji ber ku divê bingehê bawerî û hevkariyê di nava civaka kurd de çêbike. Hin pêşkeftin xuya ye, lê aloziyên di navbera komên dijber û bandora aktorên derve de serkeftina mayînde dijwar dike. Ji bo bidestxistina pêşveçûna domdar, pêdivî bi pabendbûnek demdirêj û nêrînek hevbeş heye, ku divê ji şerên desthilatdariyê yên demkurt meztir bin. Ji ber vê yekê diyaloga kurdî-kurdî ne tenê pirseke siyasî ye, her wiha pirseke hebûn û nebûn, û paşeroja nasnameya kurd e. Eşkere ye ku kurd tenê bi yekîtî û hevkariyê dikarin bigihêjin armancên xwe. == Dîroka diyaloga kurdî-kurdî == Di nîvê duyemîn ê [[sedsala 20an]] de, bi taybetî di [[salên 1960î]] û [[Salên 1970î|1970î]] de, yekem hevdîtinên [[Dîplomasî|dîplomatîk]] ên di navbera kurdên welatên cuda de dest pê kirin. Di vê [[serdem]]ê de tevgerên kurd ên ji Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriyê têkilî û hevkariya xwe xurt kirin. Di salên 1970î de [[Awistirya]] di bin serokatiya serokwezîr [[Bruno Kreisky]] de li hemberî kurdan polîtîkaya derve ya vekirî dimeşand. Serkirdeyên weke serok Talebanî, serok Barzanî û Ebdulrehman Qasimlo li [[Viyana]]yê hatin pêşwazîkirin û li ser pirsa Kurd gotûbêj kirin. Bi van hevdîtinan re bingehê dîplomasiya navxweyî û hevkariya li derveyî sînorên neteweyî hatine danîn. === Mijarên hevdîtinan === '''Berjewendî û hevkarî:''' Tevgerên kurd ji bo bidestxistina armancên hevpar ên wekî [[xweserîtî]], [[mafên çandî]] an [[serxwebûn]]ê bi hev re nîqaş kirin. Tevî cudahiyên îdeolojîk û stratejîk, xetên siyasî yên hevpar hatin nîqaşkirin. '''Piştgiriya''' '''li derveyî sînor:''' Kurdan bi çek û cebilxaneyan piştgirî dan hev û di dema çewisandinê de sitar dan. Di heman demê de, ji bo bidestxistina mafên xwe bi rêya muzakereyan bi hikûmetên navendî re diyalog xwestin. Danûstandinên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê li Tehranê bi nûnerên hikûmetê re civiyan û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê ya Iraqê jî bi Serokomarê Iraqê re gotûbêj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=stark |pêşnav=ben |tarîx=1989-07-22 |sernav=Die Front der Anti-Kurden |url=https://taz.de/Die-Front-der-Anti-Kurden/!1804779/ |roja-gihiştinê=2025-01-21 |xebat=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |issn=0931-9085 }}</ref> '''Xweserîtî û serxwebûn:''' Mijara sereke ew bû, ku di nav dewletên heyî de xweserî bigerin an serxwebûna tevahî bigerin. Van nîqaşan di navbera tevgerên pragmatîk û radîkaltir de car caran alozî derxistin. Civîneke bêhempa di sala 1984an de di navbera serokê YNKê Celal Talebanî û serokomarê Iraqê [[Sedam Huseyn|Sedam Husên]] de hat kirin. Ebdulrehman Qasimlo di navbera hikûmet û [[opozîsyon]]ê de têkilî danî û peymanek amade kiribû, ku ji bo îmzekirinê amade bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/254965186_The_Passion_and_Death_of_Rahman_the_Kurd_Dreaming_Kurdistan_review |sernav=The Passion and Death of Rahman the Kurd: Dreaming Kurdistan (review) |malper=Researchgate.net }}</ref> Her çend di dawiyê de peyman nehate îmzekirin jî, vê bûyerê îradeya dîplomasiya navkurdî û navbeynkariya di navbera aliyên cuda de nîşan da. == Diyaloga kurdî-kurdî li gorî herêman == Li her çar welatên ku kurd lê dijîn, dijwariyên cuda hene, lê hewl tê dayîn ku di navbera komên cuda de pirek bê avakirin. Diyalog ji bo dabînkirina maf û siberoja siyasî ya kurdan li herêma wan a perçebûyî û alozî girîng e. === Bakurê Kurdistanê === [[Wêne:Ömer Öcalan.jpg|thumb|250x250px|Ömer Öcalan, biraziyê Abdullah Öcalan û parlamenterê kurd li meclîsa Tirkiyê: Ew û partiya xwe DEM banga diyaloga kurdî-kurdî li Tirkiyê dikin û dixwazin rola navbeynkariyê di nava PKKê û dewleta tirk bikin.]] Li Tirkiyê [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK)]] li ser tevgera kurd serdest e û komên din ên wekî [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan|Partiya Wekhevî û Demokratîk a Gelan (DEM)]] stratejiyeke [[Parlamen]]ê dişopînin. PKK bi dehan sal in li dijî dewleta Tirk di nava têkoşîna çekdarî de ye, ji bo ku zêdetir mafên kurdan bi dest bixin. Di heman demê de partiyên siyasî yên wek DEMê hewl didin, ku bi xebatên siyasî li [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|parlamena Tirkiyê]] nêzîkbûnek pêk bînin, lê rastî zordariyên siyasî û [[dadmendî]] tên. Her du tevger di nav kurdan de gelekî populer in, û herdu alî bi awayên cuda doza mafên kurdan dikin. DEM partiyeke kurd ya qanûnî ye û di parlemana Tirkiyê de cih digire, lê gefa qedexekirina siyasî lê tê xwarin. Xebatên her du aliyan ji aliyê dewleta tirk ve bi giranî tên çewisandin, û ev yek stratejiyên hevpar dijwartir dike. Dîsa jî ji bo parastina mafên kurdan û diyaloga kurdî-kurdî hewldanên cuda hene. Wek mînak, siyasetmedarên DEMê bi berdewamî daxwaza azadiya [[Abdullah Öcalan]] dikin, yan jî dilxwaziya xwe eşkere dikin ji bo rola navbeynkar di [[hevdîtinên Îmraliyê]] û pêvajoya aştiyeke muhtemel a di navbera dewleta tirk û PKKê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2024/12/26/adalet-bakanligi-ocalan-ve-dem-partinin-imrali-gorusmesi-yeni-yildan-once-gerceklesebilir |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/261220242 |sernav=Heyeta DEM Partiyê dê kengî here Îmraliyê? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Diyaloga kurdî-kurdî li ser asta herêmî ya Tirkiyê jî pir girîng e. Gelek kom û çalakvanên biçûk hewl didin, ku di navbera beşên cuda yên civaka kurd de piran ava bikin. Gelek projeyên çandî, [[Perwerdeya bi zimanê kurdî|însiyatîfên perwerdehiyê an]] jî pêşxistina [[zimanê kurdî]] tên meşandin. Lê zordestiya dewletê û bêbaweriya di navbera koman de gelek caran rê li ber armanca hevpar digire. Divê zimanekî siyasî yê hevpar karibe pêş bikeve, bêyî ku ti alî teslîmî cudahiyên îdeolojîk û taktîkî bibin. === Başûrê Kurdistanê === [[Wêne:KDP and PUK controlled areas of Kurdistan.png|thumb|250x250px|çep|Piştî şerê çekdarî di navbera PDK û YNKê de, ku wek „Şerê birakujiyê” kete dîrokê, Herêma Kurdistanê wek du herêmên cuda yên siyasî hate dabeşkirin. Îro her du partî hewl didin ku nakokiyan bi rêya diyalogê çareser bikin.]] Li Iraqê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|otonomiya Kurdistanê]] beşeke navendî ya qada siyasî ye, û diyaloga kurdî-kurdî li vir bi taybetî bi hevrikiya di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK)]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK)]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gavtv.net/en/3380 |sernav=UK welcomes the PDK-YNK dialogue {{!}} GAV |malper=gavtv.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=ku }}</ref> PDK bi serokatiya [[Malbata Barzaniyan|malbata Barzanî]] navenda wê li [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] ye û YNK bi serokatiya malbata Talebanî li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] û navçeyên derdora wê bihêz e. Her du alî xwedî dîrokek dirêj a pevçûnan in, di nav wan de [[Şerê birakujî|şerê navxweyî]] ya di salên 1990î de ku bi hezaran qurbanî hişt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peaceagreements.org/view/conflict/89/Iraqi+Kurdish+Civil+War+(1994+-+1997) |sernav=PA-X: Peace Agreements Database |malper=www.peaceagreements.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Ew niha bi hev re Hikûmeta Herêma Kurdistanê birêve dibin, lê gelek caran têkiliya wan aloz dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/puk-and-kdp-new-era-conflict |sernav=PUK and KDP: A New Era of Conflict {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/14/puk-returns-to-kurdish-regional-government-meetings-after-boycott |sernav=PUK returns to Kurdish Regional Government meetings after boycott |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Aliyekî din ê diyaloga kurdî-kurdî li Iraqê li ser dabeşkirina desthilatê di hikûmeta Kurdistanê de ye, û bikaranîna çavkaniyên wek [[Neft|petrolê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/polls-iraqi-kurdistan-open-regional-election-2024-10-20/ |sernav=Iraqi Kurds vote in regional election amid oil export crisis and political rifts |malper=reuters.com }}</ref> PDK alîgirê kontrolkirina navendî ye, lê YNK bêtir alîgirê rêveberiya federal e. Li ser têkiliya bi hikûmeta navendî ya Iraqê ya li [[Bexda]]yê re jî nakokî di nava her du aliyan hene. YNK tê de gelek caran giranî dide ser hevkariyê, PDK jî xwedî helwesteke rûbirû ye. Aktorên navneteweyî yên weke [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û Îranê jî di nava dînamîkên partiyên Kurdistanî de rol dilîzin û bandorê dikin. Herwiha, hebûna komên çekdar ên PKKê li ser [[çiyayên Qendîlê]] dibin sedema pevçûn û nakokiyên cûrbicûr, ne tenê di nava siyaseta kurd de, lê bandorek mezin jî didin ser têkîliyên siyasî, aborî û leşkerî bi welatên cîran wek Tirkiye û Îran re.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-08/kurdistan-pkk-dorf-fs |sernav=Auf den Gipfeln der PKK |malper=ZEIT ONLINE |tarîx=2015-08-05 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=de |paşnav=Dorigo |pêşnav=Von Linda }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === [[Wêne:Q.N Hassaka Supporters of Kurdish National Council demonstrating in Qamishli 11 13 2015.png|thumb|250x250px|Xwepêşandaneke alîgirên ENKSê li Qamişloyê, sal 2015.]] Li Sûriyê, [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî bandoreke]] mezin li ser pirsa kurdî dike, û diyaloga kurdî-kurdî li vir di serî de li ser têkiliyên di navbera [[Partiya Yekîtiya Demokrat|Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD)]] û [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê|Encûmena Niştimanî ya Kurdî (ENKS)]] de ye. PYD beşeke girîng a [[Hêzên Sûriya Demokratîk|HSDê]] ye, ku li herêmên kurdî yên bakur û rojhilatê Sûriyê serdestiya [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser e]], û modeleke [[Xweserîtî|xweseriyê]] dişopîne. Li aliyê din partiya ENKS heye, ku piştgirî ji PDKê ya Iraqê distîne û rexne li PYDê digire, bi taybetî ji ber serdestî û kiryarên wê yên otorîter. Yekdestdariya desthilatê ya PYDê li herêmê bû sedema çendîn nakokiyên îdeolojîk ligel tevger û aliyên din ên kurd. Ev yek bû sedema aloziyan di nava PYD û partiyên wek ENKSê, û di encamê de muxalîfên PYDê an hatin girtin an jî hatin bêdeng kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/why-syrias-kurds-are-struggling-politically |sernav=Why Syria’s Kurds are Struggling Politically {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Aloziyên di navbera PYD û ENKSê de tê wê maneyê ku diyaloga kurdî-kurdî li Sûriyê hê dijwar e. Navbeynkarên navneteweyî, bi taybetî DYA, gelek caran hewl dane ku di navbera her du kampan de bigihin rêkeftinekê ji bo avakirina eniyeke yekgirtî ya kurdî li Sûriyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000118442960/usa-wollen-die-kurden-versoehnen |sernav=USA wollen die Kurden versöhnen |malper=DER STANDARD |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=de-AT }}</ref> Kesayetiyên kurd yên girîng jî zêdetir doza diyalogê di navbera aliyên nakok de dikin, wek mînak [[Şêx Maşûqê Xeznewî|Şêx Murşîd Xeznewî]], ku ji dema rûxana [[Beşar Esed|rêjîma Esed heta]] niha zêdetir doza diyalogê dike û rola navbeynkariyê girtiye ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221220248 |sernav=Şêx Murşid Xeznewî mizgînî da: ENKSyê jî piştrast kir |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/Sex-el-xeznewi-kurdistani-partiler-celiskilerini-bir-tarafa-birakmali-206914 |sernav=Şêx El Xeznewî: Kürdistani partiler çelişkilerini bir tarafa bırakmalı |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=tr }}</ref> Armanceke hevpar ew e ku mafên kurdan di Sûriyeya pêşerojê de bên bidest xistin. Xuya ye ku diyaloga kurdî-kurdî ji dema guhertina rejîmê li Sûriyê ber bi pêş ve diçe, ji ber ku ev yek tê wateya firsend û derfekete dîrokî ji bo kurdên Sûriyê. Lê hê ne diyar e ku hewldanên diyaloga kurdî-kurdî wê çi fêkiyê bide. === Rojhilata Kurdistanê === [[Wêne:Tombe Dr Abdul Rahman Ghassemlou.jpg|thumb|çep|250x250px|Gora Dr. Ebdulrehman Qasimlo, serokê PDKÎ, ku di sala 1989an de li bajarê Viyanayê ji aliyê ajanên rejîma Îranê ve hate kuştin. Kuştina wî yek ji wan nimûneyan e ku nîşan dide, ka hêzên derve çawa dixwazin bandorê li xebatên diyaloga kurdan bikin.]] Li Îranê partiyên kurdî bi taybetî di bin zexteke mezin de ne, ji ber ku hikûmeta Îranê her şêwe otonomî û xweseriya kurdan red dike. Komên sereke yên kurd li Îranê [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|Partiya Demokrata Kurdistana Îranê (PDKI)]] û [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê|Partiya Jiyana Azad li Kurdistanê (PJAK)]] ne. KDPI nêzîkatiya [[Neteweperwerî|neteweperestiya]] [[kevneşopî]] dişopîne, PJAK jî ji aliyê [[îdeolojî]]k ve nêzî PKKê ye û balê dikişîne ser guhertinên şoreşgerî. Her du partî jî neçar in ku li sirgûnê an jî bi awayeke veşartî (underground) tevbigerin û ev yek îmkanên wan ên hevkariyê sînordar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/iran-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-kurds-and-kurdish-political-groups-iran-may-2022-accessible |sernav=Country policy and information note: Kurds and Kurdish political groups, Iran, May 2022 (accessible) |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.futureuae.com/ar--9/Mainpage/Item/506/peshmerga-crisis-why-and-how-iran-is-escalating-against-the-kurds |sernav=مركز المستقبل - Why and How Iran is Escalating against the Kurds |malper=Futureuae |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=ar |paşnav=Qatar |pêşnav=Middle East, politics, GCC, Iran, Syria, Iraq, Egypt, Saudi Arabia, UAE, Nuclear deal, Yemen, Trump, MENA, Turkey, Gulf Crisis }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> [[Ebdurehman Qasimlo]], ku sekreterê giştî yê PDKI bû, kesayetek girîng di diyaloga kurdî-kurdî de bû û doza otonomiya federal ji bo kurdan li Îranê dikir. Wî giranî dida xebatên [[Dîplomasiya kurdan|dîplomasiyê]] û di tevahiya jiyana xwe de ji bo avakirina piran di navbera komên kurd û bi hikûmeta Îranê re xebitî. Di sala 1989an de li Viyanayê di civînekê de ji aliyê ajanên Îranê ve hate qetilkirin. Kuştina wî bêwijdaniya rejîma Îranê li hemberî dijberên xwe yên siyasî nîşan da û bû sedema bêewlehî û perçebûna tevgera kurd. Wefata Qasimlo, ku sembola yekîtî û dîplomasiyê bû, valahiyeke mezin di tevgera kurd de hişt. Kuştina wî ne tenê zilm û zordariya li ser kurdan anî ber çavên cîhanê, di heman demê de jî bû sembola bindestiya kurdan û ji gelê kurd re bû îlham ku têkoşîna wî bidomînin. Li gel şert û mercên dijwar, li Îranê nîşanên diyaloga kurdî-kurdî hê jî hene, bi taybetî bi [[xwepêşandan]]ên hevpar û kampanyayên navneteweyî yên li dijî zilm û zordariya li ser kurdan. Lê di vir de jî cudahiyên îdeolojîk û bandorên derve rolekê dileyizin, ku hevkariyeke kûr asteng dike. Gelek caran armanc ev e, ku bala civaka navneteweyî li ser rewşa kurdan li Îranê bê kişandin, ji ber ku seferberiya navxweyî ji ber zordestiyên dijwar hema hema ne mumkin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://merip.org/2020/08/the-gains-and-risks-of-kurdish-civic-activism-in-iran/ |sernav=The Gains and Risks of Kurdish Civic Activism in Iran |malper=MERIP |tarîx=2020-08-19 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Bivins |pêşnav=Alyssa }}</ref> == Encamên diyaloga kurdî-kurdî == Hevkariya di nav kurdan de gelek caran ji ber hevrikî, cudahiyên îdeolojîk û bandora hêzên herêmî yên wekî Tirkiye, Îran û Sûriyê hatiye astengkirin. Tevî van kêşeyan jî, van hewldanên dîplomatîk bingeha torgilok û hevkarîya kurdan bûn ji bo [[sedsala 21ê]]. Di sedsala 21ê de xebatên ji bo pêşxistina diyalogê her ku diçin zêde dibin. === Hevdîtina Mezlûm Ebdî û Mesûd Barzanî === [[Wêne:Hevdîtina Mezlûm Ebdî û Mesûd Berzanî.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji hevdîtina [[Mezlûm Ebdî]] û [[Mesûd Berzanî]] ku li [[Hewlêr]]ê pêk hatiye.]] Roja 16ê Çileya 2025ê, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Ebdî û Serokê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) Mesûd Barzanî li Hewlêrê civiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/mazlum-barzani/7939354.html |sernav=Mazlum Ebdî û Mesûd Barzanî li Hewlêrê Kom Bûn |malper=Voice of America |tarîx=2025-01-16 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=ku }}</ref> Di civînê de behsa paşeroja kurdan li Sûriyê û giringiya yekrêzî û danûstandinên aştiyane ligel Şamê hate kirin. Yekrêziya kurdan ji bo bidestxistina otonomî û mafên kêmneteweyan di Sûriyeya pêşerojê de weke sereke tê dîtin. Mijara sereke ya hevdîtinê pêşhatên siyasî û ewlekarî yên li Sûriyê û pêwîstiya hevkariya di navbera aliyên Kurdî de bûn. Mezlûm Ebdî destnîşan kir, ku divê mafên kurdan bi diyalogê bên parastin û ev yek berpirsyariyeke hevpar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170120256 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser civîna xwe û Serok Barzanî daxuyanî da |malper=Rûdaw.net |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Ofîsa Barzanî tekez li ser wê yekê kir, ku diyalog û yekrêzî ji bo parastina mafên kurdan û alîkarîkirina pêkhatina Sûriyê giring e. Endamê Polîtburoya PDKê Hoşyar Zêbarî jî ev civîn weke gaveke girîng ji bo bihêzkirina pêgeha Kurdistanê bi nav kir. Her du alî yekitiya kurdan weke pêwîstiyeke dîrokî ji bo derbaskirina kêşeyên li Sûriyê bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peregraf.com/en/news/8254 |sernav=Mazlum Abdi: With Barzani, We Emphasized Kurdish Unity in Syria |malper=پەرەگراف |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Civîn di demeke krîtîk de pêk hat, ji ber ku herêmên kurdî di navbera derfetên xweseriyê û xetereya parçebûnê de ne. Zextên derve - bi taybetî jî ji aliyê Tirkiyê ve - her wiha nakokiyên navxweyî rêkevtinê zehmet dike. Hewldanên Barzanî ji bo bihêzkirina yekrêziyê, di nav de bi rêya danûstandinên ligel Encûmena Niştimanî ya Kurd li Sûriyê (ENKS), helwêsteke danûstandinê ya yekgirtî armanc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/819560 |sernav=Nûnerê Serok Barzanî cuda bi Mezlûm Ebdî û ENKSê re dicive |malper=Nûnerê Serok Barzanî cuda bi Mezlûm Ebdî û ENKSê re dicive |tarîx=2025-01-13 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Hevdîtina ENKSê û Mesûd Barzanî === Di 21ê Çileya 2025an de, Mesûd Barzanî ligel şandeke ENKSê civiya, ku komeke sereke ya opozîsyona kurd li bakurê rojhilatê Sûriyê (Rojava) ye. Di civînê de rewşa siyasî û emnî ya Sûriyê û encamên gotûbêj û nêzîkbûna aliyên kurdî li Sûriyê hatin gotûbêjkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/21012025 |sernav=KDP leader meets with Rojava’s opposition coalition in Erbil |malper=Rûdaw.net }}</ref> Şanda ENKSê ji serok û serkirdeyên hevpeymaniyê pêk dihat. Barzanî tekîd li ser yekrêzî, hemahengî û xebata hevbeş di navbera aliyên kurdî li Sûriyê kir. Di sala 2015an de, Barzanî li Dihokê di navbera Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) û ENKSê de ji bo bidawîkirina aloziyan û parvekirina desthilatê rêkeftinek îmze kiribû, lê ji ber ku her du alî hevdu tometbar dikirin, ev peyman ti carî nehat cîbicîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/820642/enks-delegation-arrives-in-kurdistan-region-to-discuss-rojavas-kurdish-unity-with-president-barzani |sernav=ENKS Delegation Arrives in Kurdistan Region to Discuss Rojava’s Kurdish Unity with President Barzani |malper=ENKS Delegation Arrives in Kurdistan Region to Discuss Rojava’s Kurdish Unity with President Barzani |tarîx=2025-01-20 |roja-gihiştinê=2025-01-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda kurdî]] h5h13c24az7tpwjbh0ekth9dc5prbpt Despina Vandi 0 309704 2004035 1953119 2026-04-22T13:31:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004035 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Despina Malea''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Δέσποινα Μάλεα, jdb. 22ê tîrmeha 1969an, li Tübingen, Almanya), ku bi bernavkê xwe '''Despina Vandi''' (Δέσποινα Βανδή) tê zanîn, stranbêjeke yewnan e. == Jiyana kesane == == Dîskografî == Albûmên stûdyoyî * ''[[Gela Mou]]'' (1994) * ''[[Esena Perimeno]]'' (1996) * ''[[Deka Endoles]]'' (1997) 2× platinum * ''[[Profities]]'' (1999) 3× platinum * ''[[Gia (album)|Gia]]'' (2001) 5× platinum * ''[[Despina Vandi Live]]'' (2003) platinum * ''[[Stin Avli Tou Paradeisou]]'' (2004) 2× platinum * ''[[10 Hronia Mazi]]'' (2007) platinum * ''[[C'est La Vie (Despina Vandi album)|C'est La Vie]]'' (2010) platinum * ''[[Allaksa]]'' (2012) 2× platinum * ''[[De Me Stamatises]]'' (2014) platinum * ''[[Afti Ine I Diafora Mas]]'' (2016) gold * ''To Diko Mou Cinema'' (2019) * Sta dosa ola (2020) Extended plays * ''[[Ipofero]]'' (2000) 6× platinum * ''[[Ante Gia]]'' (2002) 2× platinum * ''[[Come Along Now]]'' (2004) platinum * ''[[Kalanta]]'' (2006) 2× platinum * ''[[Ola Ksanarhizoune M' Emena]]'' (2022) platinum Singles * ''[[Spania]]'' (1998) platinum * ''[[Gia]]'' (2003) gold * ''[[Opa Opa]]'' (2004) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|nm2143312}} * [https://despinavandi.gr/ Malpera fermî]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Atînayê]] [[Kategorî:Despina Vandi| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Atînayê]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Selanîkê]] [[Kategorî:Yewnanên pontî]] 14xfngepoyzzez41viacm5fd2gz2mlm 2004041 2004035 2026-04-22T14:23:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004041 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Despina Malea''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Δέσποινα Μάλεα, jdb. 22ê tîrmeha 1969an, li Tübingen, Almanya), ku bi bernavkê xwe '''Despina Vandi''' (Δέσποινα Βανδή) tê zanîn, stranbêjeke yewnan e. == Jiyana kesane == == Dîskografî == Albûmên stûdyoyî * ''[[Gela Mou]]'' (1994) * ''[[Esena Perimeno]]'' (1996) * ''[[Deka Endoles]]'' (1997) 2× platinum * ''[[Profities]]'' (1999) 3× platinum * ''[[Gia (album)|Gia]]'' (2001) 5× platinum * ''[[Despina Vandi Live]]'' (2003) platinum * ''[[Stin Avli Tou Paradeisou]]'' (2004) 2× platinum * ''[[10 Hronia Mazi]]'' (2007) platinum * ''[[C'est La Vie (Despina Vandi album)|C'est La Vie]]'' (2010) platinum * ''[[Allaksa]]'' (2012) 2× platinum * ''[[De Me Stamatises]]'' (2014) platinum * ''[[Afti Ine I Diafora Mas]]'' (2016) gold * ''To Diko Mou Cinema'' (2019) * Sta dosa ola (2020) Extended plays * ''[[Ipofero]]'' (2000) 6× platinum * ''[[Ante Gia]]'' (2002) 2× platinum * ''[[Come Along Now]]'' (2004) platinum * ''[[Kalanta]]'' (2006) 2× platinum * ''[[Ola Ksanarhizoune M' Emena]]'' (2022) platinum Singles * ''[[Spania]]'' (1998) platinum * ''[[Gia]]'' (2003) gold * ''[[Opa Opa]]'' (2004) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|nm2143312}} * [https://despinavandi.gr/ Malpera fermî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Atînayê]] [[Kategorî:Despina Vandi| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Atînayê]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Selanîkê]] [[Kategorî:Yewnanên pontî]] 1brhl3ay8c61lb9adsp47r8nsg5m94k Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî 3 309977 2004032 2003219 2026-04-22T13:14:35Z Penaber49 39672 /* Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) */ beşeke nû 2004032 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) odsq02mr1s0n76g109ielk120gxv75y 2004033 2004032 2026-04-22T13:15:23Z Penaber49 39672 2004033 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) 94nd06v5fk4zeol7ybu1sxoxn38e3w8 2004034 2004033 2026-04-22T13:18:30Z Penaber49 39672 2004034 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) fpudqjmr6ez2zzcvjyiiqwp9qdmmc2i 2004062 2004034 2026-04-23T08:17:53Z Kurê Acemî 105128 /* Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) */ Bersiv 2004062 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) e7x444lsylcifi4mvl6921m7b7uwbb1 2004063 2004062 2026-04-23T08:18:54Z Kurê Acemî 105128 2004063 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku ne xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) 4ffxf0j06o89sq9qttzehwpbiqlihvb 2004064 2004063 2026-04-23T08:19:14Z Kurê Acemî 105128 /* Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) */ 2004064 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) e7x444lsylcifi4mvl6921m7b7uwbb1 2004071 2004064 2026-04-23T09:59:47Z Penaber49 39672 /* Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) */ Bersiv 2004071 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) 2wky0wq8dhypddwkqnv6ehw7na0bhsf Şaneya merîstemî 0 311723 2004044 2003907 2026-04-22T20:02:55Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Merîstema navberî */ 2004044 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Meristematic tissues ku.png|thumb|398x398px|Şaneya merîstem li gor cih an jî li gor çavakniya xwe tên polenkirin.]] '''Şaneya merîstemî''' (bi înglîzî: ''meristematic tissue''), koma xaneyên ko berdewamî dabeş dibin û diguherin bo hemû xane û şaneyên riwekê. Di ajalan de piştî [[Pîtîn|pîtinê]], [[zîgot]]a tekxaneyî bi dabeşbûnê, xaneyên nû çê dike. Ev xaneyên nû jî embriyoyê pêk tînin. Xaneyên embriyoyê xaneyên bineratî (bi înglîzî: ''stem cells'') ne û dikarin bi gorankariyê biguherin bo hemû cor xane û şaneyên ajalan. Ango hemû [[Şane (biyolojî)|şane]] û endamên ajalan, bi [[mîtoz|dabaşbûn]] û gorankariya xaneyên embriyoyê çêdibin. [[Geşebûn û peresîn di qonaxa pêşzayînê de|Geşebûn û peresîna]] ajalan heta astekî diyarkirî didome, paşê xaneyên bineretî dikevin qonaxa mitbûnê û bêdeng dibin. Geşebûna ajalan hetanê temenê pêgihîştînê didome û sinordar e. Di riwekan de hebûna geşebûna nediyarkirî (bi înglîzî: ''indeterminate growth''), taybetmendiyek serekî ye ko riwekan ji ajalan cihê dike. Laşê riwekan jî ji aliyê xaneyên embriyoyî ve tên çêkirin. Di riwekan de jî mîna xaneyên embriyoyî yên ajalan, komên xaneyên bineretî hene. Cihê komên xaneyên bineretî, wekî merîstem tên navkirin û xaneyên wir jî, wekî xaneyên merîstemê tên navkirin. Peyva merîstem ji peyva “''merizein''” a yewnanî çêbûye û wateya wê “dabeşbûn” e. Ango beşa ko koma xaneyên embriyoyî lixwe digire wekî merîstem tê navkirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên merîstemê dikarin berdewam dabeş bibin, loma şaneya merîstemî dikare xwe nû bike an jî xwe biguncîne bo xane û şaneyên din ên riwekê.Ango berevajiyê ajalan, di beşa merîstemî ya riwekan de, [[xane]] berdewam dabeş dibin û hejmara xaneyan zêde dibe. Hemû xaneyên riwekê ji dabeşbûn û gorankariya xaneyên merîstemê çêdibin û riwek geşe dibe.Gava xaneyek merîstemê dabeş dibe, yek ji cota xaneyên nû xwe diguncîne bo xaneyên din ên şaneyên riwekê û riwek geşe dibe, xaneya din jî wekî xaneya bavan dimîne û dabeş dibe bo xaneyên nû.Taybetmendiya geşebûna nediyarkirî ya riwekan ji aliyê şaneya merîstemî ve tê dabînkirin. Di riwekên pirsalî de (riwekên darî) geşebûna nediyarkirî hê baştir xuya dibe.Di riwekên darî de geşebûna riwekê ne sinordar e û ranaweste.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Her ko temenê darê zêde dibe, [[reg]], [[qed]], şax û guliyên darê jî hê dirêjtir û stûrtir dibin.Lê di hin beşên riwekên darî de geşebûna diyarkirî (bi înglîzî: ''determinate growth'') rû dide. Wekî minak, qebareya pel û mêweyên (fêkî) daran, heta astekî taybet zêde dibe, paşê geşebûna wan radiweste. Ango di dara sêvê ya 5 salî û ya 25 salî de qebareya pel û fêkiyan hema wekhev in, lê reg, qed û çiqilên dara sêvê ya 25 salî dirêjtir û stûrtir in. == Hin taybetmendiyên xaneyên şaneya merîstemî == * Xaneyên merîstemî çavkaniya geşebûna riwekê ye. Di riwekê de şaneyên mayînde (bi înglîzî: ''permanet tisssue'') ji xaneyên şanya merîstemî çêdibin. * Ji ber ko xaneyên merîstemî ji bo karekî taybet nehatine peresîn, dikarin bi berdewam dabeş bibin û bi gorankariyê biguherin bo xaneyên din ên şaneyên riwekê.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> * Piraniya riwekan de di dirêjiya zivistanê de, xaneyên merîstemî bêdeng in an jî asta metabolîzmaya wan pir kêm dibe. * Li Kurdîstanê werzê geşebûnê bo riwekan, di demsala biharê dest pê dike heta payîzê didome. Xaneyên merîstemî di bin şert û mercên guncav de dikarin ji demsala biharê heta payîzê bi awayekî berdewamî dabeş dibin. * Di merîstemê de xaneyên merîstemî bi awayekî şidî rêzbûyî ne, di navbera xaneyan de valahî çênabe. * Xaneyên merîstemê [[vakuol]]a navendî lixwe nagirin, lê çend vakuolên piçûk lixwe digirin. <ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "meristem". Encyclopedia Britannica, 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem]. Accessed 10 October 2025</ref> * Xaneyên merîstemî tek [[navik]]ek gir lixwe digirin. * Dîwarê xaneyê yê xaneyên merîstemê tenik e. * Xestiya [[sîtoplazma]]ya xaneyên merîstemî zêde ye. * Di xaneyên merîstemî de asta çalakiyên metabolîzmayê bilind e. * Birînên riwekê ji aliyê xaneyên merîstemê ve tên saxkirin. == Geşebûna riwekan == [[Wêne:Three years growth in a twig-ku.png|thumb|399x399px|Riwekên darî her sal geşe dibin.]] Di riwekan de du cor geşebûn rû dide; geşeya seretayî û geşeya duyem. Heke geşebûna riwekê wekî dirêjbûna riwekê rû bide, ev geşebûna riwekê wekî geşeya seretayî (bi înglîzî: ''primary growth'') tê navkirin. Riwekên giyayî ji geşeya seretayî pêk tên. Di riwekên pirsalî de li gel geşeya seretayî, geşeya duyem jî rû dide.<ref name="Campbell" /> Bi geşeya duyem stûriya reg û qedê riwekê sal bi sal zêde dibe. Li gorî cihê wan, di riwekan de şaneya merîstemî sê cor in; '''merîstema lûtkeyî''' (bi înglîzî: ''apical meristem''), '''merîstema navberî''' (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') û '''merîstema''' '''teniştî''' (bi înglîzî: ''lateral meristem'') == Merîstema lûtkeyî == [[Wêne:Light microscopy of root apical meristem ku.png|thumb|399x399px|Xaneyên merîstema lûtkeyî ya regê ji aliyê kulavê regê ve pêçayî ne.]] Di hemû riwekan de geşeya seretayî bi çalakiya merîstema lûtkeyî rû dide. Di serê (lûtke) reg û qedê riwekan de merîstema lûtkeyî heye, ev merîstem dirêjiya regê û bilindahiya gedê zêde dike. Herwisa li qedê riwekê de, dibe ko hin girê (bi înglîzî: ''node'') jî gopik (bi înglîzî: ''bud'') lixwe bigirin. Ev gopik jî merîstema seretayî (lûtkeyî) lixwe digirin. Merîstemên van gopikan di qonaxa mitbûnê de ne, gava çalak dibin diperisin bo çiqilên nû.<ref name="VILLEE" /> Merîstema lûtkeyî ji xaneyên nazik pêk tên, xane hewceyê parastinê ne. Xaneyên merîstema lûtkeyî ya regê ji aliyê [[kulavê regê]] (bi înglîzî: ''root cap'') ve pêçayî ne. Di serê qedê de, şaneya lûtkeyî bi pelokan (pelên pêşîn ên hê neperisîne) pêçayî ye. Pelok şaneya merîstemê ji bandora neyî ya hawirdorê diparêze (serma, germahî, ba hwd) Di werzê geşebûnê de pelok diperisin bo pelên riwekê. Şaneyên ji merîstema lûtkeyî hatine çêkirin, wekî şaneyên seretayî tên navkirin. Riwekên giyayî an jî riwekên darî yên yeksalî tenê ji şaneyên seretayî pêk tên. Req û qedên van riwekan terr in.<ref name="McGraw-Hill" /> Merîstema lûtkeyî wekî merîstema seretayî jî tê navkirin. Ji merîstema lûtkeyî, bi navên protoderm (bi înglîzî: ''protoderm''), prokambiyum (bi înglîzî: ''procambium'') û merîstema binçîne (bi înglîzî: ''ground meristem''), sê merîstemên seretayî çê dibin. Ji merîstema protodermê [[Şaneya rûpoşî|şaneya epîdermîs]] diperise. Merîstema prokambiyumê [[şaneya lûleyî]] ya seratayî (niyana seretayî û darika seretayî) çêdike. Xaneyên merîstema binçîne jî diguherin bo [[şaneya binçîne]].<ref name="McGraw-Hill" /> == Merîstema navberî == Di [[riwekên yeklep]] (bi înglîzî: ''monocot plants'') de di binê tîxa [[pel]]ê û di gopkeyê de merîstema navberî heye. Merîstema navberî pelên yeklepan ji binê pelê ve dirêj dike. Wekî mînak gava çîmen tên çinîn, merîstema navberî ya binê tîxa pelê, bi dabeşbûna mîtozî dabeş dibe û xaneyên nû ji bo dirêjkirina pelên kurtbûyî tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Dirêjiya navberegirêyan (bi înglîzî: ''internodes'') jî ji aliyê merîstema navberî ya li gopkeyê ve tê zêdekirin. Wekî mînak, di riweka garisê de, li gel merîstema teniştî, merîstema navberî jî heye. Merîstema navberî di navberegirê de dirêjbûna qedê garisê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill" /> == Merîstema teniştî == [[Wêne:Primary and secondary growth ku.png|thumb|399x399px|Bi geşeya duyem, tîreya reg û qedê riwekên pirsalî zêde dibe.Di weneyê de penîbirgeha qedê riwekê ya yeksalî û ya dusalî xuya dibe.]] Merîstema teniştî di riwekên darî(bi înglîzî: woody plants), ango di riwekên pirsalî de xelekek xanayên zindî û dabeşbûner e. Merîstema teniştî ji şaneya binçîne çêdibe. Şaneya binçîne jî ji gorankariya xaneyên merîstema lûtkeyî çêdibin. Merîstema teniştî geşaya duyem dide destpêkirin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Şaneyên ko ji merîstema teniştî çêdibin, wekî şaneyên duyem tên navkirin. Reg, qed û çiqilên dar û deviyên pirsalî şaneyên duyem in. Hin riwekên giyayî yên wekî riweka [[Gulberojk|gulberrojê]] jî bi geşeya duyem tîreya reg û qedên xwe heta astekî stûr dikin.<ref name="VILLEE" /> Ji ber ko di riwekên pirsalî de bi geşebûna duyem dabîn dike, meristema teniştî wekî merîstema duyem ji tê navkirin. Di riwekên pirsalî yên darî de du corên merîstema teniştî heye; Kambiyuma lûleyî û kambiyuma tepedorî. Kambiyuma lûleyî (bi înglîzî: ''vascular cambium'') di navbera [[şanaya darik]] û [[şaneya niyan]] de cih digire û şaneyên lûleyî berhem dike. Bi dabeşbûna xaneyên kambiyuma lûleyî, darik û niyanên duyem tên çêkirin.<ref name="Campbell" /> Kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: ''cork cambium'') li aliyê derveyî şaneya niyan de cih digire û ber bi aliyê derve xaneyên tepedorî, ber bi hundir ve jî parenkimaya tepedorî berhem dike.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di riwekên darî de, di reg û qedê riwekê de, xaneyên tepedorî cihê xaneyên epîdermîsê digirin û çînek stûr a ji xaneyên mirî ava dikin.<ref name="Modern Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Şane]] 4v1rw5tiplh7tl17302wbd3x2qkidtd Kendava Guayaquilê 0 315377 2004055 1995259 2026-04-23T04:32:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004055 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû]]yê ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name="Chunga2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name="Chunga2018" /> == Giravên kendava Guayaquilê == Giravên di kendava Guayaquilê de:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador/ |sernav=Las islas del Golfo de Guayaquil llaman la atención de turistas |malper=El Comercio |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-01 |ziman=es |paşnav=Moreno |pêşnav=Francisco |paşnav2=redaccion-guayaquil |pêşnav2=Francisco Moreno, Diana Chamorro }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Girava Santay]] * [[Girava Puná]] * [[Girava Mondragón]] * [[Girava Escalante]] * [[Girava Chupadores Grande]] * [[Girava Chupadores Chico]] * [[Girava Verde (Ekwador)|Girava Verde]] * [[Girava Esperanza (Ekwador)|Girava Esperanza]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] o0a6a1v1tb5jl8x8d2kkf1074st7pm6 2004056 2004055 2026-04-23T05:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004056 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû]]yê ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name="Chunga2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name="Chunga2018" /> == Giravên kendava Guayaquilê == Giravên di kendava Guayaquilê de:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador/ |sernav=Las islas del Golfo de Guayaquil llaman la atención de turistas |malper=El Comercio |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-01 |ziman=es |paşnav=Moreno |pêşnav=Francisco |paşnav2=redaccion-guayaquil |pêşnav2=Francisco Moreno, Diana Chamorro }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> * [[Girava Santay]] * [[Girava Puná]] * [[Girava Mondragón]] * [[Girava Escalante]] * [[Girava Chupadores Grande]] * [[Girava Chupadores Chico]] * [[Girava Verde (Ekwador)|Girava Verde]] * [[Girava Esperanza (Ekwador)|Girava Esperanza]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] f8snwcs4mfdou4jifkxpavcc835zie9 Hatayspor 0 316152 2004049 2002283 2026-04-22T23:26:58Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004049 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Hatayspor''' yaneyeke futbolê ya profesyonel a Tirkiyeyê ye ku li bajarê [[Antakya]]yê, navenda [[Hatay (parêzgeh)|Hatayê]] hatiye damezirandin. Rengên yaneyê bordo û spî ne. Yaneya futbolê di lîga herî bilind a Tirkiyeyê, di [[Super Lîg]]ê de dilîze. == Dîrok == Hatayspor di sala 1967an de hate damezirandin. Yaneyê di sala 2020an de wekî şampiyonê Lîga 1ê derket Süper Ligê û di dîroka xwe de cara pêşîn di asta herî bilind a futbolê de cih girt. Piştî erdheja mezin a sala 2023an, yaneyê ji ber sedemên ewlehiyê û tunebûna stadê, maçên xwe yên malê bi demkî li bajarê [[Mersin]]ê dilîze. == Stadyum == Stada yaneyê ya sereke Stadyuma Hatayê ye ku kapasîteya stadyumê 25.000 kes e. Lê belê, niha maçên xwe li Mersinê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.hatayspor.org.tr Malpera fermî ya yaneyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230308114659/http://www.hatayspor.org.tr/ |date=2023-03-08 }} * [https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=535&kulupID=3610 Profîla TFFyê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1967an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hatayspor| ]] [[Kategorî:Spor li Hatayê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] 4osswqresbhhoq5bw5xmizkepnp8gvu Herîr 0 316243 2004014 2026-04-22T12:21:07Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Herîr]] weke [[Herîr, Hewlêr]] guhart 2004014 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Herîr, Hewlêr]] 8z5sae9hruu5fs8n7tusuw9t91xomed Gotûbêj:Herîr 1 316244 2004016 2026-04-22T12:21:08Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Gotûbêj:Herîr]] weke [[Gotûbêj:Herîr, Hewlêr]] guhart 2004016 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Herîr, Hewlêr]] rf7tfmq2lib70c4i5nqtmwl6fhnrp88